Του Γεωργίου Δημ. Φλουρή *

Κάθε μήνας έχει τις δικές του θρησκευτικές εορτές, τα δικά του πολιτικά θέματα, τα δικά του ιστορικά γεγονότα, τα δικά του ήθη και έθιμα.

Ενδεικτικά, για τις σπουδαιότερες εορτές μπορώ να αναφέρω: Της Αγίας Κυριακής, της Αγίας Μαρίνας, του Προφήτη Ηλία, της Αγίας Αννας, του Αγίου Παντελεήμονος, της Αγίας Παρασκευής. Για τα πολιτικά γεγονότα,από αυτά που εγώ τουλάχιστον έζησα, είναι γνωστά τα λεγόμενα Ιουλιανά (15 Ιουλίου 1965, η σύγκρουση Γεωργίου Παπανδρέου με το βασιλιά Κωνσταντίνο και παραίτηση της Κυβέρνησης του 53%, 15 Ιουλίου 1974 Πραξικόπημα στην Κύπρο, 24 Ιουλίου 1974 το τέλος της επταετίας της Χούντας των Συνταγματαρχών, 5 Ιουλίου 2015 Δημοψήφισμα για ΟΧΙ 62% ή ΝΑΙ 38% σε μέτρα Ευρωπαίων δανειστών) Δυστυχώς ή ευτυχώς ο Ιούλιος έχει και άλλες μέρες. Σκοπός μου σήμερα είναι να περιγράψω τα ήθη και τα έθιμα του Ιουλίου που αναφέρονται στις εργασίες του αλωνίσματος, του διαχωρισμού δηλαδή του καρπού των δημητριακών και οσπρίων από τα άχυρα, που εξαιτίας αυτής της εργασίας, οι γεωργοί ονομάζουν τον Ιούλιο και Αλωνάρη, όπως και τον Ιούνιο, που ήταν ο μήνας του θερισμού, τον αποκαλούσαν και Θεριστή.

Το αλώνι είναι ένας επίπεδος κυκλικός δίσκος διαμορφωμένος, οπωσδήποτε σε ύψωμα, γιατί ο αέρας ήταν απαραίτητος. Δίπλα έπρεπε να υπάρχει σκιερό δέντρο (χαρουπιά, δρυς ή ελιά ήταν τα δέντρα του χωριού μου). Για να σχηματιστεί η περιφέρεια το κυκλικού δίσκου κάρφωναν, στη μέση περίπου του επιλεγμένου χώρου, ένα τζένιο (χοντρό σιδερένιο καρφί) στο οποίο έδεναν σχοινί, που τεντωμένο έδινε την ακτίνα του κύκλου με την οποία εχαράσετο η περιφέρεια, επί της οποίας εχτίζετο μικρός προστατευτικός τοίχος με μικρή είσοδο. Το αλώνι ήταν οικογενειακό. Δηλαδή ήταν κοινό για όλα τα παιδιά, που είχαν δικό τους νοικοκυριό, εκτός αν κάποιο απ’ αυτά αποφάσιζε να κατασκευάσει δικό του. Δίπλα από το αλώνι συγκεντρώνονταν τα θερισμένα σπαρτά ανάλογα με το είδος τους, σχηματίζοντας τις λεγόμενες θημωνιές . Αυτός που είχε σειρά να αλωνίσει, έπρεπε αποβραδίς να στρώσει το αλώνι, δηλαδή να λύσει τα δεμάτια και να σκορπίσει τις αγκαλιές εντός του αλωνιού. Για να γίνει το αλώνισμα έπρεπε ο ήλιος να σκίζει τις πέτρες (να κάνει δυνατή ζέστη) και αυτό συμβαίνει οπωσδήποτε το μεσημέρι (11 έως 2 μ.μ.) Τότε το ζευγάρι (τα δύο βόδια) οδηγείτο στο αλώνι, τα ένωναν με το ζυγό, και τους τοποθετούσαν τη μουστρούχα ( φίμωτρο, για να μην ασχολούνται τα βόδια για τη λήψη τροφής, ενώ αλώνιζαν ) και συνέδεαν το βολόσυρο ( ξύλινη κατασκευή με δόντια, για να κόβονται τα σπαρτά, με το βάρος του επιβαίνοντος επί του βολόσυρου, ζευγολάτη, ενώ τα βόδια έκαναν την κυκλική διαδρομή) Εφόσον τα σπαρτά κόβονταν και γίνονταν άχυρα, σχημάτιζαν το λαμί (σωριάζονταν στη διάμετρο του αλωνιού, μαζί φυσικά με τον καρπό) άρχιζε το λίχνισμα με το θρινάκι ( ξύλινο φτυάρι και έπρεπε οπωσδήποτε να φυσάει αέρας) που με το πέταγμα προς τα πάνω να απομακρύνεται το άχυρο, ως ελαφρότερο, και να σωριάζεται ο καρπός με τα πιο χοντρά απομεινάρια των σταχυών, τα λεγόμενα σκύβαλα, που εύκολα απομακρύνονταν. Να συμπληρώσω ότι στο αλώνισμα πολλοί εναλλάσσονταν στο βολόσυρο, κάνοντας τη δούλα τους (βάρδια) και ξεκουράζονταν στη συνέχεια στο σκιανό της χαρουπιάς, όπως αναφέρω στο ποίημά μου με τίτλο «Τω καιρώ εκείνω».

Συντροφιασμένοι στο σκιανό της χαρουπιάς,

τα μεσημέρια τα καυτά του Αλωνάρη, εκαμαρώναμε στ’ αλώνι της γιαγιάς τα δύο βόδια που αλώνιζαν το κριθάρι

Μα σαν ερχόταν κι η δική μας η σειρά με το βολόσυρο εκάναμε παιγνίδια κι εγκαταλείπαμε νωρίς καμιά φορά κι αναζητούσαμε τη βούργια με τ’απίδια.

Αυτή ήταν η δύσκολη δουλειά των γεωργών της εποχής εκείνης, που διαρκούσε σχεδόν δύο μήνες (Ιούνιο -—Ιούλιο) που σήμερα με την εφεύρεση της θεριστικοαλωνιστικής μηχανής μπορεί να γίνει το πολύ σε τρεις ώρες, φυσικά για τα ομαλά μόνο χωράφια Η ταλαιπωρία όμως ως προς το άλεσμα του κριθαριού και σιταριού, για την παρασκευή του ψωμιού, είχε συνέχεια. Για το άλεσμα (μιλώ πάντα για τους κατοίκους της περιοχής μου) έπρεπε με το γάιδαρο να τα μεταφερθούν στο νερόμυλο. Οι δυο νερόμυλοι του χωριού, που βρίσκονταν στο ίδιο ποτάμι, λειτουργούσαν μόνο το βαρύ χειμώνα που ο ποταμός έτρεχε νερό, άλλως μετέβαιναν στις Σίσες (15 χλμ) ή στο Ζαρό ανεβαίνοντας και κατεβαίνοντας τον Ψηλορείτη και το ταξίδι... αυτό διαρκούσε 3-4 μέρες, ίσως και παραπάνω.

Τώρα τα περισσότερα χωράφια είναι γεμάτα βάτους και κλαδιά, τα αλώνια μένουν ως ενθύμιο της εποχής εκείνης και για λίγα χρόνια ακόμη ευτυχώς υπάρχουν λίγοι... αρχαιολόγοι (ζώντες κάτοικοι) που μπορούν να εξηγήσουν στους νεότερους τη σημασία αυτών των κυκλικών δίσκων.

* Ο Γιώργος Φλουρής

είναι εκπαιδευτικός