Δεν ξέρω αν μπορεί κάποιος ν’ αντισταθεί στον απόηχο του νοσταλγικού τραγουδιού του Λευτέρη Παπαδόπουλου «Στην Αριστοτέλους»:
«Και φωτιές ανάβανε
στους μεγάλους δρόμους
τ’ Αϊ Γιάννη
θα ‘τανε, θαρρώ»,
την ανάμνησή τους όμως διασώζει και ο Γιώργος Σεφέρης στο Τετράδιο Γυμνασμάτων, 1940, με το ποίημα του: “φωτιές του Αϊ Γιάννη”, από το οποίο είναι οι παρακάτω στίχοι:
«Η μοίρα μας χυμένο μολύβι δεν μπορεί ν’ αλλάξει
δεν μπορεί να γίνει τίποτε.
Έχυσαν το μολύβι μέσα στο νερό κάτω από τ’ αστέρια
Κι ας άναβαν οι φωτιές.
Αν μείνεις γυμνή μπροστά στον καθρέφτη τα μεσάνυχτα
Βλέπεις,
Βλέπεις τον άνθρωπο να περνά στο βάθος του καθρέφτη
Τον άνθρωπο μέσα στη μοίρα σου που κυβερνά το κορμί σου
Μέσα στη μοναξιά και στη σιωπή,
Τον άνθρωπο της μοναξιάς και της σιωπής
Κι ας ανάβουν οι φωτιές».
Τι να πρωτοθυμηθώ τούτες τις μέρες στο χωριό μου, στο Λαύκο του Νοτίου Πηλίου. Οι μεγαλύτερες κοπελιές του χωριού μου ανοίγανε τον κλήδονα, μια λεκάνη με νερό, σκεπασμένη με ένα ύφασμα έντονου και χαρούμενου συνήθως χρώματος, όπου εκεί μέσα η κάθε μια τοποθετούσε το δείγμα της, ένα μικροαντικείμενο, που συνήθως ήταν κάποιο κόσμημα, όχι μεγάλης αξίας. Το πανάρχαιο αυτό έθιμο είχε σχέση με την τύχη και το μέλλον της κάθε κοπέλας. Το μέλλον του κοριτσιού, η αποκατάσταση της ανύπαντρης κοπέλας, αποτελούσε πρόσφορο έδαφος για τη λαϊκή μαντεία. Ποιος άραγε θα ήταν ο μελλοντικός σύζυγος; Ίσως κάποια ένδειξη θα ανακούφιζε την ψυχή της κοπέλας που τόσο αγωνιούσε. Και ήταν αναμενόμενο κάτι τέτοιο. Χάρη στον κλήδονα όλα αυτά αναπληρώνονταν. Από την παραμονή, λοιπόν, συγκεντρώνονταν τα κορίτσια σ’ ένα σπίτι. Μια κοπελιά έπρεπε να πάει μ’ ένα κανάτι στη βρύση του χωριού, να το γεμίσει και να γυρίσει στο σπίτι χωρίς να μιλήσει καθόλου. Έφερνε δηλαδή το «αμίλητο νερό», όπως το έλεγαν. Αυτό ήταν και το νερό που το έριχναν στη λεκάνη, όπως προαναφέραμε. Συνήθως αυτή τη λεκάνη την τοποθετούσαν την αυλή του σπιτιού και, κατά προτίμηση, κάτω από μια τριανταφυλλιά. Ξεκινούσαν πάντα με το τραγούδι που το αφιέρωναν στον Αϊ Γιάννη τον Κληδονιάρη:
«Κόρες με τ’ άσπρα κίνησαν στη βρύση, για να πάνε
να παρ’ νε αμίλητο νερό
στον Κλήδονα να πάνε.
Αϊ – Γιάννη Κληδονάρη
που της μοίρας δίνεις χάρη,
Αϊ Γιάννη Κληδονάρη».
Ακολουθούσε το γνωστό τραγούδι:
«Κλειδώνουμε τον Κλήδονα με τ’ Αγιανιού τη χάρη
κι όποια καλό ‘χει ριζικό, να δώσει να το πάρει».
Πρωί – πρωί, πριν ακόμα βγει ο ήλιος, η λεκάνη ή το δοχείο του κλήδονα έπρεπε να έλθει μέσα στο σπίτι. Εκεί μαζεύονταν οι ίδιες κοπέλες και, αφού το άνοιγαν τραγουδούσαν.
«Ανοίγουμε τον κλήδονα με τ’ Αγιανιού τη χάρη
και σ’ όποια είναι η τύχη της και αγαπά να πάρει».
Στη συνέχεια ένα μικρό παιδάκι έβγαζε σιγά σιγά από το δοχείο ένα –ένα τα αντικείμενα κάθε κοπελιάς και ταυτόχρονα μία ηλικιωμένη γυναίκα έπρεπε να απαγγείλει διάφορους στίχους, ερωτικούς και σκωπτικούς, οι οποίοι αντιστοιχούσαν στο αντικείμενο και κατ’ επέκταση στην κοπέλα που το είχε.
Τα στιχάκια αυτά που ακούγονταν ήταν:
«Το κυπαρίσσι το ψηλό, το μεσιανό κλωνάρι,
το κοντογειτονόπουλο, γυρεύει να σε πάρει» ή
“Κόρη μ’ ο νέος σου μιλεί από το παραθύρι,
κι ο νιος, της ζήτησε φιλί κι η κόρη δαχτυλίδι”.
Και όταν η σκέψη προχωρούσε πιο πολύ, τα δίστιχα γίνονταν ολοένα και πιο “θερμά”.
“Πάλι σ’ είδαν τα μάτια μου κι άναψε ο νταλκάς μου
πάλι ανάψαν, κάηκαν, τα φύλλα της καρδιάς μου”.
Και τέλος η ευχή...
“Μελαχροινή, μελαχροινή, Θεός να μας ταιριάσει,
να κάνουμε κι ένα παιδί, του έρωτα να μοιάσει”.
Θα επανέλθω όμως στις φωτιές του Αϊ Γιάννη και γενικότερα στο ευρύτερο νόημά τους. Οι φωτιές αυτές άναβαν την παραμονή του κλήδονα. Θα σταθώ στο ποίημα του μεγάλου μας ποιητή Γιώργου Σεφέρη, στα βιώματα που είχε, στις νοσταλγικές θύμησες της Σμύρνης (και των Βουρλών), όπου ο Σεφέρης έζησε ως τα 14 χρόνια τουκαι όπου τα ελληνικά έθιμα παρουσίαζαν,θα έλεγα, έναν πνευματικότερο χαρακτήρα. Ολα τα μικρασιατικά έθιμα που σχετίζονται με τον Ελληνισμό είναι βιώματα παρα έθιμα.
Οι φωτιές του Αι Γιάννη ήταν πελώριες και κάθε γειτονιά προσπαθούσε με τη δική της φωτιά να ξεπεράσει τη φωτιά της άλλης. Αυτές οι εθιμικές φωτιές ήταν ωρίμασμα μιας ανάγκης, ήταν ένα ανώτατο χρονικό όριο, όπου πρέπει να καεί ό,τι περίσεψε από την Ανοιξη, κάνοντας μ’ αυτό τον τρόπο μια «κάθαρση» πριν περάσουμε στο καλοκαίρι.
Αυτή η κάθαρση δεν είναι μόνο μαγική και μεταφυσική, (όπως συμβαίνει με τις φωτιές των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς, της Αποκριάς) αλλά σκόπιμη για τον αφανισμό κάθε επιβλαβούς στοιχείου και μικρόβιου, κάθε άχρηστου που υπήρχε στο σπίτι και έπρεπε να καθαριστεί ο χώρος από τα διάφορα σκόρπια αλλά και άχρηστα αντικείμενα.
Επίσης, δεν μπορεί κανείς να ξεχάσει την πυρολατρική καταγωγή της φωτιάς, ούτε την ηλιολατρική τοποθέτηση του εθίμου γύρω από τις θερινές ηλιακές τροπές. Ακόμα και οι πρωτόγονοι προσπαθούσαν και αγωνίζονταν με φωτιές να ενισχύσουν τον ήλιο στις κρίσιμες ώρες της πορείας του.
Το ηλιακό έτος η χριστιανική μας θρησκεία προσπάθησε να το ντύσει με ένδυμα χριστιανικό. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποίησε δύο μορφές! Τον Χριστό και τον ‘Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο. Έτσι στη χειμερινή τροπή του ήλιου, στις 25 Δεκεμβρίου, τοποθέτησε τη γέννηση του Χριστού, τότε το φως αρχίζει να αυξάνει. Στη θερινή τροπή του ήλιου, 24 Ιουνίου, τοποθέτησε το γενέθλιο του Ιωάννη του Πρόδρομου, τότε που το φως αρχίζει να μειώνεται! Όσο για τις δύο ισημερίες, εαρινή και φθινοπωρινή, δηλαδή στα δύο άλλα κρίσιμα σημεία της τροχιάς του ήλιου τοποθέτησε τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου με τη σύλληψη του Χριστού και τη σύλληψη του Προδρόμου (25 Μαρτίου και 23 Σεπτεμβρίου αντίστοιχα),
Σε δύο μέρες θα γιορτάσουμε τον Κλήδονα, τις φωτιές του Αϊ Γιάννη, τη μεγαλύτερη μέρα του καλοκαιριού. Τούτες οι μέρες... που γιορτάζουμε, τούτες οι μέρες... από τις πλουσιότερες σε τελετουργικά λαϊκά έθιμα - γιορτές, από τις ποιητικότερες γιορτές, που μας γυρνάει χρόνια πίσω, που ενισχύει και στερεώνει τις νεανικές αναπολήσεις μας. Και τι δεν κάναμε ως παιδιά στα χωριά μας; Τότε που αντιφέγγιζαν από τις φωτιές τ’ Αϊ Γιαννιού τα καλντερίμια του χωριού μου, τότε που οι φωνές και οι χαρές των παιδιών αντηχούσαν διάπλατα...
Τότε που είμασταν παιδιά...
Τότε που και οι μεγάλοι γίνονταν παιδιά...
