Τρείς Κρήτες κληρικοί του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, ο μητροπολίτης Κυζίκου Μητροφάνης (κατά κόσμον Μιχαήλ Καλοφρενάς), ο Μέγας Εκκλησιάρχης Σίλβεστρος Συρόπουλος (γεννηθέντες και οι δύο στον Χάνδακα – Ηρακλειώτες δηλαδή) και ο πρωτοσύγκελος του Πατριαρχικού ναού Γρηγόριος, κατά κόσμον Μελισσηνός Στρατηγόπουλος ή Μάμμας (άγνωστο σε ποιο μέρος της Κρήτης γεννήθηκε), ο οποίος ήταν πνευματικός του αυτοκράτορα του Βυζαντίου Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου και άλλων μελών της βασιλικής οικογένειας, πρωταγωνίστησαν, στα μέσα του ΙΕ΄ αιώνα, στις πολιτικές και εκκλησιαστικές εξελίξεις που διαδραματίστηκαν στην Κωνσταντινούπολη και την Ιταλία, γύρω από το κορυφαίο θέμα της εποχής, την ένωση της Ανατολικής με τη Δυτική Εκκλησία.
Από αυτούς, ο Μητροφάνης Β΄ και ο Γρηγόριος Γ΄ έγιναν Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως. Ο πρώτος το 1440. Ο δεύτερος το 1443.
Η δίνη όμως του εκκλησιαστικού ζητήματος και των σχέσεων με τη Ρώμη, παρέσυρε και τους δύο Κρήτες Πατριάρχες στην ανατροπή από τον Οικουμενικό Πατριαρχικό θρόνο στον οποίο ανήλθαν χάρις στα προσόντα τους, αλλά και την αμέριστη υποστήριξή τους από τον τότε αυτοκράτορα Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγο, του οποίου ήταν συνεργάτες.
Η πολιτική
των Παλαιολόγων
Λόγω του θανάτου του Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου το 1448 και της διαδοχής του από τον αδελφό του Κωνσταντίνο ΙΑ΄ Παλαιολόγο, ο δεύτερος Κρης Πατριάρχης, Γρηγόριος Γ΄, πατριάρχευσε και επί της βασιλείας του τελευταίου βυζαντινού αυτοκράτορα. Όχι όμως μέχρι τέλους της. Όχι μέχρι το 1453. Αλλά μέχρι το 1451, για τους λόγους που θα δούμε στη συνέχεια. Υπήρξε πάντως ο τελευταίος Πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης πριν την Άλωση.
Πολιτική των δύο τελευταίων Παλαιολόγων, των αδελφών Ιωάννη Η΄ και Κωνσταντίνου ΙΑ΄, όπως και του πατέρα τους Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου, ήταν η προσέγγιση με τη Δύση για να ενισχυθεί το Βυζάντιο και να μπορέσει να αντιμετωπίσει την Οθωμανική καταιγίδα που από την εποχή της ήττας των Βυζαντινών στο Ματζικέρτ το 1071, επεκτείνονταν από ανατολάς προς δυσμάς και αφού σάρωσε όλη σχεδόν την Εγγύς Ανατολή και κυριάρχησε στη Μικρά Ασία, πέρασε το 1354 στην Ευρώπη, με την απόβαση των Τούρκων στην Καλλίπολη.
Υπήρξαν έκτοτε αυτοκράτορες του Βυζαντίου που “κιότεψαν” και παρέβησαν τον όρκο τους. Υπήρξαν Παλαιολόγοι οι οποίοι ατίμασαν το ένδοξο όνομα της οικογένειάς τους, προβαίνοντας σε απαράδεκτες παραχωρήσεις προς τον εχθρό, ακόμη και σε εδαφικές παραχωρήσεις, ενώ άλλοι επεδίωξαν τη συνεργασία του και δέχθηκαν να του καταβάλουν φόρο υποτέλειας ή τον καλούσαν να τους ενισχύσει στις εσωτερικές δολοπλοκίες τους για την κατάληψη του αυτοκρατορικού θρόνου…
Το ζήτημα
της “ένωσης”
Ο Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος επιχείρησε να προσεγγίσει πολιτικά τη Δύση, ταξιδεύοντας στις Ευρωπαϊκές χώρες και ζητώντας από τους ηγεμόνες τους να βοηθήσουν το Βυζάντιο να αντιμετωπίσει τον οθωμανικό κίνδυνο και να κατανικήσει τον σουλτανικό στρατό, διότι εάν έπεφτε η Βυζαντινή αυτοκρατορία, γρήγορα θα ακολουθούσε και η σειρά τους.
Ο Μανουήλ είχε ως επιχείρημα το ότι οι Οθωμανοί είχαν προωθηθεί σε όλα σχεδόν τα Βαλκάνια, είχαν καταλάβει το Κοσσυφοπέδιο, τη Σερβία και τη Βουλγαρία, είχαν μεταφέρει την πρωτεύουσα τους από την Προύσα (Ασία) στην Αδριανούπολη (Ευρώπη) και απειλούσαν την Κωνσταντινούπολη και την ενδοχώρα της.
Οι δυτικοί ηγεμόνες άκουγαν τον βυζαντινό αυτοκράτορα, κατανοούσαν αυτά που τους έλεγε, συμφωνούσαν μαζί του για τον κίνδυνο που αντιπροσώπευαν και γι’ αυτούς οι Οθωμανοί, υπόσχονταν βοήθεια, αλλά οι υποσχέσεις έμεναν υποσχέσεις, μέχρι που ο Μανουήλ απεβίωσε το 1425 απογοητευμένος από την αποτυχία του. Ο διάδοχός του Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος συνέχισε την πολιτική προσέγγιση της Δύσης του πατέρα του, βάζοντας όμως στο “παιχνίδι” το ζήτημα της ένωσης των Εκκλησιών που έθεταν κατά καιρούς οι Λατίνοι, κυρίως ο Πάπας της Ρώμης, ως προϋπόθεση για την αποστολή οικονομικής και στρατιωτικής βοήθειας στην καταρρέουσα βυζαντινή αυτοκρατορία.
Εθνικός σκοπός
Μιλώντας βέβαια για ένωση των Εκκλησιών οι Ανατολικοί την εννοούσαν ισότιμη, με σεβασμό των κανόνων της Συνόδου της Νικαίας και των δικαιωμάτων των ορθόδοξων Πατριαρχών, ενώ οι Λατίνοι απαιτούσαν υποταγή της Ανατολικής Εκκλησίας στους θρησκευτικούς όρους τους και αποδοχή του “πρωτείου” του Πάπα.
Ο Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος πίστευε ότι σε μια Σύνοδο στην οποία θα κυριαρχούσε η καλή πίστη, οι ορθόδοξες απόψεις θα επιβάλλονταν και αν χρειαζόταν να γίνουν μερικές παραχωρήσεις θα ήταν ήσσονος σημασίας, ώστε να μην εκλαμβάνονταν ως θρησκευτική μειοδοσία και υποταγή στη Λατινική Εκκλησία.
Γι΄ αυτόν ο σκοπός ήταν περισσότερο εθνικός, παρά θρησκευτικός.
Το κυρίαρχο ζήτημα όμως ήταν εκκλησιαστικό και ως εκ τούτου ήταν επόμενο να μετρήσει η άποψη των ηγητόρων της Ανατολικής Εκκλησίας που δεν ήταν μόνο ο Πατριάρχης Κωνσταντινούπολης, αλλά και οι Πατριάρχες Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων.
Πέραν των Πατριαρχών υπήρχαν επιφανείς Αρχιερείς και διαπρεπείς θεολόγοι και μοναχοί ακόμα που ήταν εναντίον της ένωσης των Εκκλησιών, για λόγους θεολογικούς.
Υπήρχαν επίσης πολιτικοί και διοικητικοί παράγοντες και στρατιωτικοί της βυζαντινής αυτοκρατορίας και μεγάλο μέρος του λαού, ίσως η πλειοψηφία του, που ήταν εναντίον της ένωσης των Εκκλησιών και μιάς συμμαχίας με τους Λατίνους.
Η φοβερή
ανάμνηση
Τα 57 χρόνια της Λατινικής κατοχής που είχαν ζήσει οι πρόγονοι των Κωνσταντινοπολιτών από το 1204, όταν έφτασαν οι Σταυροφόροι της Δ΄ Σταυροφορίας, μέχρι το 1261 που εκδιώχθηκαν από τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο, αποτελούσαν μαύρη σελίδα στην ιστορία του Βυζαντίου.
Οι Λατίνοι είχαν αποδειχθεί χειρότεροι και από τους πλέον βάρβαρους εγκληματίες κατακτητές. Χειρότεροι και από τους Γότθους και τους Ερούλους.
Είχαν επιδοθεί σε φόνους αθώων πολιτών, βιασμούς, λεηλασίες, παντός είδους καταστροφές, διαρπαγές πολύτιμων αγαθών, ιερών σκευών και καλλιτεχνικών θησαυρών. Πολλά από τα βιαίως αποσπασθέντα έργα τέχνης του Βυζαντίου κοσμούν μέχρι σήμερα ναούς, μουσεία και παλάτια της Βενετίας, της Γένουας και της Ρώμης.
Οι αντιπολιτευόμενοι τον αυτοκράτορα και το κόμμα των Ενωτικών, οι ανθενωτικοί υποστήριζαν ότι οι Λατίνοι δεν έχουν ΄΄μπέσα΄΄ και έτσι και τους ανοίξουμε τις πύλες για να μας στείλουν βοήθεια, θα κάνουν το παν για να μας κατακτήσουν πάλι. Και τότε είναι που θα μας διαλύσουν οριστικά, πρόσθεταν. Και συνέχιζαν, καλώντας την κυβέρνηση και τους υπουργούς της να δουν τι έχει γίνει με τις επαρχίες της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Η Κρήτη, η Εύβοια, οι Κυκλάδες, η Χίος, η Λέσβος, τα Ιόνια Νησιά, μέρος της Πελοποννήσου και της Μακεδονίας κλπ. είναι υπό την κατοχή της Βενετίας ή της Γένουας.
Ως προς τη Λατινική Εκκλησία, οι αντιπολιτευόμενοι των πολιτική της προσέγγισης της Ρώμης κατακεραύνωναν τους εμπνευστές της ΄΄γέφυρας΄΄ προς την Αγία Έδρα φέρνοντας ως παράδειγμα τα τέρατα και σημεία που πραγματοποιούσαν οι καρδινάλιοι, οι κομισάριοι του Πάπα, οι ΄΄νούντσιοι΄΄ του Βατικανού και οι μοναχοί των διαφόρων Ταγμάτων του, σε βάρος των ορθοδόξων των κατεχομένων χωρών.
Επιλογή δυνάστη!
Υπήρξε τέτοια η αποστροφή που αισθάνονταν οι αντιπολιτευόμενοι ανθενωτικοί προς κάθε τι το Λατινικό και Παπικό, ώστε ο αρχηγός της, ναύαρχος Λουκάς Νοταράς, να διακηρύσσει δημοσίως ότι ήτο προτιμότερον το τουρκικόν φακιόλιον από την παπική τιάρα!
Την υπερβολή τους αυτή οι ανθενωτικοί εστήριζαν στο ότι οι Οθωμανοί άφηναν τους χριστιανικούς λαούς να λατρεύουν τον θεό τους. Δεν έλεγαν βέβαια τίποτα για το παιδομάζωμα, τον κεφαλικό φόρο, τους βίαιους εξισλαμισμούς που ήδη είχαν αρχίσει και σκορπούσαν τον τρόμο σε ειρηνικές ορθόδοξες κοινωνίες.
Κάτω από τέτοιου είδους διλημματικές πολιτικές ο Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος πήρε τη μεγάλη απόφαση. Δέχθηκε πρόταση του Πάπα για συμμετοχή της Ανατολικής Εκκλησίας σε Σύνοδο στην οποία θα μετείχε και η Δυτική, στην πόλη Φερράρα της Ιταλίας, με σκοπό την ένωση των Εκκλησιών.
Η αντιπροσωπεία του Βυζαντίου αποτελούνταν από 700 μέλη! Αρχηγός της ήταν ο ίδιος ο αυτοκράτορας, με δεύτερο τη τάξει τον Πατριάρχη Ιωσήφ. Οι υπόλοιποι ήταν αρχιερείς, μητροπολίτες, επίσκοποι, μοναχοί, αλλά και θεολόγοι, διανοούμενοι, φιλόσοφοι όπως ο Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων, ο Γεώργιος Κουρτέσιος ή Γεννάδιος, ο επονομαζόμενος Σχολάριος. Οι περισσότεροι ήταν επιφανείς προσωπικότητες που επιλέχθηκαν όμως από τον ίδιο τον αυτοκράτορα με κριτήριο τη στάση τους απέναντι στο ζήτημα της ένωσης. Η μεγάλη πλειοψηφία τους ήταν υπέρ της ένωσης.
Οι αντίθετοι στην ένωση μετρούνταν στα δάκτυλα της μιάς χειρός και είχαν επικεφαλής τον ιεράρχη (λίγο μετά μητροπολίτη Εφέσου), διαπρεπή θεολόγο Μάρκο Ευγενικό.
Στην αποστολή μετείχαν και οι τρείς Κρητικοί ιερωμένοι. Ο Μιχαήλ Καλοφρενάς (μητροπολίτης Κυζίκου ως Μητροφάνης). Ο πρωτοσύγκελλος του Οικουμενικού Πατριαρχικού ναού Γρηγόριος, κατά κόσμον Μελισσηνός Στρατηγόπουλος ή Μάμμας και ο Μέγας Εκκλησιάρχης Σίλβεστρος Συρόπουλος που είχε ρόλο συντονιστή της βυζαντινής αντιπροσωπείας και συνδέσμου μεταξύ αυτοκράτορα και πατριάρχη.
Το άθλιο καψόνι
Στη Σύνοδο που ξεκίνησε τις εργασίες της αρχές του 1438 στη Φερράρα, οι Λατίνοι οργίασαν. Μεταχειρίστηκαν κάθε μέσο για να ταπεινώσουν τους Ορθόδοξους. Τον μόνο που σεβάστηκαν και υποδέχθηκαν με τιμές ήταν ο βυζαντινός αυτοκράτορας Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος. Όλοι οι ανατολικοί ιερωμένοι υποχρεώθηκαν να σκύψουν και να προσκυνήσουν το πόδι του πάπα. Ο μόνος που αρνήθηκε να το κάνει ήταν ο πατριάρχης Ιωσήφ, του οποίου ο θρόνος ήταν εμφανώς χαμηλότερος από αυτόν .
Εκεί όμως που η συμπεριφορά των Λατίνων υπήρξε απάνθρωπη ήταν το ύψος των τροφίων τα οποία παρείχε η Αγία Έδρα στα μέλη της Ορθόδοξης αντιπροσωπείας, σε σημείο ώστε όλοι να έχουν καθημερινά έντονο συναίσθημα πείνας. Επρόκειτο για άθλιο καψόνι.
Οι εργασίες της Συνόδου μετά ένα έτος μεταφέρθηκαν στη Φλωρεντία όπου και έληξαν περί τα μέσα Ιουλίου 1439, με την υπογραφή της διακήρυξης της ένωσης των Εκκλησιών. Δεν υπέγραψε ο Μάρκος Ευγενικός και οι αντιπρόσωποι της Εκκλησίας της Γεωργίας. Ο Πατριάρχης Ιωσήφ δεν πρόλαβε να υπογράψει διότι λίγες μέρες πριν το τέλος της Συνόδου απεβίωσε. Είχε όμως ταχθεί στο μεταξύ υπέρ της ένωσης.
“Δεν κάναμε
τίποτα”
Ο Γεώργιος Γεννάδιος παρότι και αυτός τάχθηκε υπέρ της ένωσης δεν υπέγραψε και ανεχώρησε επιστρέφων στην Κωνσταντινούπολη πριν τη λήξη των εργασιών της Συνόδου.
Μεταξύ αυτών που υπέγραψαν ήταν και οι Κρήτες κληρικοί.
Όταν ο Πάπας έμαθε ότι όλα σχεδόν τα μέλη της Ορθόδοξης αντιπροσωπείας υπέγραψαν ρώτησε τους δικούς του “τί έκανε ο Μάρκος Ευγενικός” (επειδή είχε υψώσει ισχυρή φωνή διαμαρτυρίας στη Σύνοδο και είχε προβάλει τα σημαντικότερα θεολογικά επιχειρήματα κατά των θέσεων των Λατίνων).
Ένας καρδινάλιος έσκυψε στο αυτί και του είπε: «Ο Ευγενικός δεν ψήφισε». Οπότε ο Πάπας παρατήρησε: «Τότε δεν κάναμε τίποτα».
Και είχε δίκιο. Διότι μετά την επιστροφή της ορθόδοξης αντιπροσωπείας στην Κωνσταντινούπολη, ο Ευγενικός πρωταγωνίστησε στο ξεσήκωμα του λαού εναντίον όσων υπέγραψαν, τους οποίους και κατήγγειλε για προδοσία.
Ήταν τόσο έντονα ανθενωτικό το κλίμα στη βυζαντινή πρωτεύουσα από την κατακραυγή εναντίον αυτών που έθεσαν την υπογραφή τους κάτω από τη διακήρυξη της Ένωσης, ώστε πολλοί να δηλώσουν μετάνοια και να καταγγείλουν τη Συμφωνία.
Ανεκπλήρωτες
προσδοκίες.
Ο αυτοκράτορας Ιωάννης δεν μπορούσε να αποκαλύψει στον λαό τα σχέδιά του. Δεν μπορούσε να πει ότι η Ένωση ήταν ένας προσωρινός ελιγμός που μπορούσε να βγει σε καλό των βυζαντινών, ιδίως αν τα κατάφερνε να επιβληθεί σε όλους τους δυτικούς ηγεμόνες, αρχίζοντας με την απόκτηση της ηγεμονίας του Γερμανού Σιγιμούνδου, όπως ήλπιζε. Οπότε η ένωση θα γύριζε “μπούμερανγκ” κατά των Δυτικών.
Ούτε και μπορούσε να επηρεάσει σοβαρά το λαό της Πόλης απαριθμώντας του τα κέρδη που απέκτησε στη Φερράρα. Και σιγά τα κέρδη: Μία δύναμη 300 πολεμιστών μισθοδοτούμενων από τον πάπα εφόρου ζωής θα στέλνονταν στην Κωνσταντινούπολη μαζί με δύο πολεμικές γαλέρες, με την υπόσχεση να σταλούν άλλες είκοσι. Υπόσχεση που έμεινε στα χαρτιά.
Δεν μπορούσε επίσης ο Ιωάννης να πει στον λαό ότι ως προς τη Δυτική Εκκλησία και την ισχύ της περίμενε “τα γυρίσματα του καιρού”, γιατί οι καθολικοί ήταν βαθύτατα διχασμένοι σε σημείο να υπάρχουν δύο αντιπάπες. Και ότι ήλπιζε και περίμενε την οριστικοποίηση της διάσπασής της (ο διχασμός της Καθολικής Εκκλησίας διήρκεσε τελικά 80 χρόνια, αλλά η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν μπόρεσε να την αξιοποιήσει παρότι θα μπορούσε).
Άνοδος και πτώση του Μητροφάνη
Αυτού που είχε άμεση ανάγκη ο Ιωάννης ήταν, μετά το θάνατο του Ιωσήφ, η ανεύρεση ενός άξιου πατριάρχη, ικανού να αντιμετωπίσει την καταιγίδα των ανθενωτικών. Μιας προσωπικότητας που θα αντιπαρέβαλλε ισχυρότερα επιχειρήματα από αυτά που χρησιμοποιούσε ο Μάρκος Ευγενικός.
Δεν υπήρχε αμφιβολία ότι και οι τρείς Κρητικοί κληρικοί είχαν τα προσόντα. Αυτός όμως που είχε σειρά ήταν ο Μητροφάνης. Άλλωστε ο Συρόπουλος είχε αρχίσει να μεταστρέφεται σε ανθενωτικό. Ενώ ο Γρηγόρης αποτελούσε, ως νεότερος, χρυσή εφεδρεία.
Η Πατριαρχική Σύνοδος συμφώνησε: “Μητροφάνης ο Β’. Στους ώμους του Ηρακλειώτη Πατριάρχη έπεφτε μεγάλο βάρος. Είχε ωστόσο και τη μόρφωση και το ηθικό ανάστημα και την ικανότητα του λόγου να ανταποκριθεί στην αποστολή που του ανέθεσε ο αυτοκράτορας.
Όταν όμως ο λαός ξεσπά και ο κλήρος πυροδοτεί τον θρησκευτικό φανατισμό του, οι μάζες των πιστών από ποτάμι γίνονται ορμητικός χείμαρρος και καταρράκτης που είναι δύσκολο να ανακοπεί.
Το τελικό χτύπημα στον Μητροφάνη τον Β΄ έδωσε η Σύνοδος των Ιεροσολύμων στην οποία μετέχουν οι άλλοι τρείς Ορθόδοξοι Πατριάρχες: της Αλεξανδρείας, της Αντιοχείας και των Ιεροσολύμων.
Η απόφαση για τον Ηρακλειώτη Πατριάρχη υπήρξε σκληρή και άδικη: “Μητροφάνη είσαι μητραλίας – δολοφόνος της Μητέρας Εκκλησίας, επιβήτωρ του θρόνου. Καθαιρείσαι.΄”Έτος 1443. “και συ αυτοκράτορα αν δεν αποκηρύξεις την καταραμένη Σύνοδο θα αφοριστείς!”
Ο ευγενής και σεβάσμιος Κρης ιεράρχης αναγκάστηκε να αποτραβηχτεί στη σιωπή και ν΄ αφήσει τη θλίψη του να τον ωθήσει στον θάνατο, περίπου δύο – τρείς μήνες μετά.
Η σειρά
του Γρηγορίου
Ο αυτοκράτορας όμως δεν υπέκυψε. Σειρά τώρα είχε ο άλλος Κρητικός ιεράρχης. Ο πνευματικός του Γρηγόριος. Η Σύνοδος Κωνσταντινουπόλεως τον ανέβασε στον πατριαρχικό θρόνο.
Αλλά ο πόλεμος που κατευθυνόταν από τα άλλα Πατριαρχεία συνεχιζόταν αμείωτος.
Μετά 7 χρόνια πατριαρχίας του Γρηγορίου του Γ΄ και αφού ο αυτοκράτορας Ιωάννης πέθανε το 1448 και τον διαδέχθηκε ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος, οι τρείς άλλοι Πατριάρχες εισήλθαν στην Κωνσταντινούπολη και μέσα σε θύελλα καταγγελιών εναντίον του ανέτρεψαν και αυτόν από το πατριαρχικό βάθρο.
Ήταν τέτοιο το κλίμα που ο Γρηγόριος δεν μπορούσε ούτε να κυκλοφορήσει στο δρόμο και αναγκάστηκε το 1452 να καταφύγει στη Ρώμη, όπου μετά ένα χρόνο πληροφορήθηκε το φοβερό άγγελμα της άλωσης της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς.
Πέθανε έξι χρόνια μετά. Το 1459.
Αυτοί όμως που τον καθαίρεσαν δεν τον αντικατέστησαν με άλλον πατριάρχη. Γιατί; Η μήπως δεν το επιθυμούσε ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος; Γιατί;(Στα ερωτήματα αυτά θα απαντήσουμε σε άλλο άρθρο μας).
Γεγονός είναι ότι η Πόλη έπεσε χωρίς να υπάρχει Πατριάρχης κατά τελευταία λειτουργία. Δεν υπήρχε άλλωστε ολόκληρη την τελευταία διετία πριν την Άλωση.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Αθανασιάδη, Τίτου Ιω.: Οι Πατριάρχες Βυζαντίου και Κωνσταντινουπόλεως. Αθήνα, 2003.
Του ιδίου: Οι Αυτοκράτορες του Βυζαντίου, Αθήνα 2003
Γεδέων, Μανουήλ Ι.: Πατριαρχικοί πίνακες, Αθήνα 1996. Σύλλογος προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων.
Παπαρρηγόπουλου, Κ.: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους – εκδόσεις NATIONAL GEOGRARHIC, Society, Στην Νεοελληνική Γλώσσα, τόμος 17.
Ράνσιμαν, Στήβεν: Η Μεγάλη Εκκλησία εν αιχμαλωσία – Μετάφραση Νικόλ. Κ. Παπαρρόδου, Σημειώσεις Μιχ. Μπεργάδη – Εκδόσεις Μπεργάδη – Αθήνα 1979.
π. Σαββόπουλου, Νικολάου Δ. Δρ. Θ: Ανατολή και Δύση, στην τελευταία τους συνάντηση – εκδοτικός οργανισμός Π.ΚΥΡΙΑΚΙΔΗ.
* Ο Τίτος Αθανασιάδης είναι δημοσιογράφος
