Εκατό χρόνια συμπληρώνονται εφέτος από τη ρήξη του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄ με τον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο, εξ αφορμής της διαφωνίας τους στο εάν έπρεπε η Ελλάδα να μετάσχει στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της “Αντάντ”, την οποία αποτελούσαν η Αγγλία, η Γαλλία και η Ρωσία, άποψη που υποστήριζε ο Βενιζέλος, ή όπως πρότεινε ο Κωνσταντίνος, να παραμείνει ουδέτερη στη σύγκρουση των χωρών αυτών με τις Κεντρικές Δυνάμεις (Γερμανία, Αυστρουγγαλία), στον συνασπισμό των οποίων είχε προσχωρήσει η Οθωμανική Τουρκία.
Η διαφωνία των δύο κορυφαίων του ελληνικού πολιτεύματος άρχισε τον Φεβρουάριο του 1915 όταν με αφορμή την εκστρατεία της “Αντάντ” στα Δαρδανέλλια, ο Βενιζέλος πρότεινε συμμετοχή του ελληνικού στρατού σ΄ αυτήν. Πρόταση όμως που απέρριψε ο Κωνσταντίνος, παρότι το σύνολο των ηγετών του πολιτικού κόσμου τάχθηκε υπέρ της άποψης του Βενιζέλου, ο οποίος κατόπιν αυτού, αναγκάστηκε να παραιτηθεί (21 Φεβρουαρίου 1915).
Οι εκλογές του Μαΐου
Η χώρα οδηγήθηκε έτσι σε εκλογές, την 31 Μαΐου 1915, με τον Βενιζέλο να αναδεικνύεται όχι απλώς νικητής αλλά θριαμβευτής τους, αφού το κόμμα του (οι Φιλελεύθεροι) από τις 310 έδρες εξέλεξε τις 184, παρότι διαρκούσης της προεκλογικής περιόδου συνέβη ένα γεγονός που δεν ευνοούσε τον εκ Κρήτης πολιτικό: Η εκστρατεία των Αγγλογάλλων στα Στενά είχε συντριβεί από τους Τούρκους και αυτό υποτίθεται ότι δικαίωνε την άποψη του Κωνσταντίνου.
Η όλη επιχείρηση όμως έτσι, όπως διεξήχθη, έδειξε ότι αν μετείχαν οι Έλληνες, νικήτρια θα αναδεικνυόταν η “Αντάντ”. Αυτό ήταν το συμπέρασμα των Αγγλογγάλων, οι οποίοι γι΄ αυτό είχαν κάνει εκ των προτέρων το παν για να εξασφαλίσουν την ελληνική συμμετοχή.
Ο Γύπαρης
Ειρήσθω εν παρόδω ότι την τιμή των ελληνικών όπλων έσωσε ο εκ Κρήτης οπλαρχηγός και φίλος του Βενιζέλου, Παύλος Γύπαρης, ο οποίος επικεφαλής μίας Λεγεώνας από 300 Κρήτες κυρίως καταδρομείς, αποβιβάστηκε στον κόλπο του Ξηρού και άσκησε μεγάλη πίεση στους Τούρκους, κατά τον χρόνο της επιχείρησης από τις αγγλογαλλικές δυνάμεις.
Τη μεγαλύτερη όμως απόδειξη ότι η επιχείρηση της “Αντάντ” στα Στενά θα είχε θετικό γι΄ αυτήν αποτέλεσμα παρέχει η αποκαλυφθείσα πολλά χρόνια αργότερα προσωπική επιστολή του Κάιζερ προς τον Έλληνα βασιλιά, με ημερομηνία 19 Φεβρουαρίου 1915. Με αυτήν ο Γερμανός αυτοκράτορας δήλωνε στον Κωνσταντίνο ότι μοναδική περίπτωση να υπερασπίσουν επιτυχώς τα Στενά οι Τούρκοι, ήταν να μην επιτεθούν εναντίον τους οι 40.000 Έλληνες με τις δυνάμεις της “Αντάντ”, όπως πρότεινε τότε ο Έλληνας Πρωθυπουργός και ήλπιζαν σ΄ αυτό οι δυτικοί σύμμαχοι.
Η νέα διαφωνία
Μολονότι ο Βενιζέλος κατήγαγε πραγματικό θρίαμβο στις εκλογές της 31ης Μαΐου 1915, δεν κάλεσε αμέσως τον νικητή τους για να του δώσει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης, αλλά μετά πάροδο 70 ημερών!
Σαρανταδύο όμως ημέρες μετά την ορκωμοσία της κυβέρνησης Φιλελευθέρων, την 22α Σεπτεμβρίου 1915, ο Βενιζέλος εξαναγκάστηκε πάλι από τον Κωνσταντίνο να παραιτηθεί της πρωθυπουργίας, λόγω διαφωνίας του μαζί του στο ζήτημα εάν θα έπρεπε η Ελλάδα να σπεύσει σε βοήθεια της Σερβίας, σε περίπτωση επίθεσης εναντίον της Βουλγαρίας και εφαρμογής έτσι της σχετικής ελληνοσερβικής συνθήκης, όπως υποστήριζε ο πρωθυπουργός. Η επίθεση της Βουλγαρίας εθεωρείτο επικείμενη, διότι την 6η Σεπτεμβρίου επιτέθηκαν κατά της Σερβίας οι Κεντρικές Δυνάμεις, με τις οποίες η Βουλγαρία συνήψε την ίδια ημέρα συνθήκη συμμαχίας!
Ο Κωνσταντίνος απέρριψε την άποψη του Βενιζέλου, παρότι λίγες ώρες πριν ο Πρωθυπουργός είχε φέρει το θέμα στη Βουλή και το συνδύασε με ψήφο εμπιστοσύνης, την οποία και έλαβε! Ο βασιλιάς ισχυρίστηκε ότι η ελληνοσερβική συνθήκη προέβλεπε περίπτωση επίθεσης μόνο από Βαλκανική χώρα (Βουλγαρία), ενώ η σύμμαχος της Ελλάδος (Σερβία) υφίστατο επίθεση και εξωβαλκανικών δυνάμεων. ελληνική βοήθεια προς τη Σερβία θα σήμαινε εμπλοκή της Ελλάδος στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, συμπέρανε ο βασιλιάς.
Και νέες εκλογές
Η δεύτερη παραίτηση Βενιζέλου συνοδεύτηκε από ένα ακόμη βασιλικό πραξικόπημα: την προκήρυξη εκλογών στις 6 Δεκεμβρίου 1915. Ο Βενιζέλος δεν συμμετέσχε σ΄ αυτές για να μη νομιμοποιήσει τις συνεχείς παραβιάσεις του Συντάγματος από τον βασιλιά.
Το αποτέλεσμα των εκλογών δικαίωσε τη στάση του, καθώς από τους 700.000 ψηφοφόρους του Μαΐου 1915 προσήλθαν στην κάλπη και ψήφισαν την 6η Δεκεμβρίου, μόνο 230.000. Η αποχή των 470.000 ψηφοφόρων μετρούσε υπέρ του Βενιζέλου!
Οι εξελίξεις αυτές οδήγησαν στην κορύφωση του εθνικού διχασμού με τον αποκλεισμό της Αττικής από τους Αγγλογάλλους και το χωριστικό κίνημα του Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη τον Σεπτέμβριο του 1916, την εκθρόνιση του Κωνσταντίνου τον Μάιο του 1917 και την επάνοδο του Βενιζέλου στην Αθήνα, ο οποίος έθεσε το σύνολο των Ελληνικών δυνάμεων στο πλευρό της “Αντάντ” που υπήρξε και η νικήτρια του πολέμου, τον Νοέμβριο του 1918.
Ο Βενιζέλος
Παρότι έχουν περάσει 100 χρόνια από τη διαφωνία Κωνσταντίνου και Βενιζέλου και ο δεύτερος έχει δικαιωθεί πλήρως, υπάρχουν ιστορικοί που αντιμετωπίζουν επικριτικά την πολιτική του μεγάλου Έλληνα ηγέτη, υποστηρίζοντες ότι ήταν ΄΄τυχοδιωκτική΄΄ και στηριζόταν στη διαίσθησή του, ενώ η πολιτική του Κωνσταντίνου λένε, οι ίδιοι, είχε με το μέρος της τη λογική.
Αυτή όμως η “διαίσθηση” και κατ΄ άλλους προβλεπτικότητα του Βενιζέλου αποτελούσε βασικό γνώρισμα της μεγαλοφυΐας του.
Ο Βενιζέλος γνώριζε την αρτιότητα, ετοιμότητα και ισχύ της γερμανικής πολεμικής μηχανής. Εκτιμούσε όμως ότι ο χρόνος θα λειτουργούσε υπέρ της “Αντάντ”, διότι οι δυνάμεις της, όπως πίστευε, διέθεταν τεράστιους οικονομικούς πόρους, ανεξάντλητες πηγές άντλησης ανθρωπίνου δυναμικού λόγω των αποικών τους, γιγαντιαίες δυνατότητες παραγωγής ιδίως μετά τη συμμαχία τους με τις ΗΠΑ και υπεροχή στις θάλασσες λόγω των πανίσχυρων στόλων τους, με πρώτο εξ αυτών τον βρετανικό. Και η Ελλάδα ήταν ναυτική χώρα.
Στο επίκεντρο της πολιτικής του Βενιζέλου ήταν η επέκταση των επιτυχιών του 1912-13 και στα εδάφη της Μικράς Ασίας και της Θράκης, με αφορμή τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και η υλοποίηση έτσι του οράματος της Μεγάλης Ιδέας του Ελληνισμού.
Ο Κωνσταντίνος
Ο Κωνσταντίνος, από την πλευρά του, πίστευε ότι η Ελλάδα δεν έπρεπε να εμπλακεί σε πολεμικές περιπέτειες για να μη ρισκάρει τα κέρδη της των Βαλκανικών πολέμων, αλλά να αναπτυχθεί οικονομικά και να καταστεί ισχυρό και ευνομούμενο κράτος. Η ουδετερότητα όμως που πρότεινε ο Κωνσταντίνος διευκόλυνε την πολιτική της Γερμανίας απέναντι στην Τουρκία και τη Βουλγαρία.
Ο Έλληνας βασιλιάς διαπνεόταν επιπλέον από ακράδαντη πεποίθηση ότι η νίκη θα έστεφε τελικά τον συνασπισμό του οποίου ηγείτο η Γερμανία, η οποία διέθετε τον καλύτερο στρατό, κατά την προσωπική του εκτίμηση, από άποψη πειθαρχίας, οργανώσεως, τακτικής και αποτελέσματος επί του πεδίου της μάχης.
Στις εκτιμήσεις του όμως αυτές ο Κωνσταντίνος είναι βέβαιο ότι επηρεαζόταν και από προσωπικούς, υποκειμενικούς παράγοντες, όπως το γεγονός ότι είχε μετεκπαιδευτεί ο ίδιος στη Γερμανική Στρατιωτική Ακαδημία του Βερολίνου, ότι είχε τιμηθεί από τον Κάιζερ με την απονομή σ΄ αυτόν της στραταρχικής ράβδου και κυρίως ότι η σύζυγός του Σοφία, ήταν αδελφή του Γερμανού αυτοκράτορα.
Τελικά, η κρίση που άρχισε το 1915 κορυφώθηκε το 1922, με την Μικρασιατική καταστροφή, που υπήρξε η μεγαλύτερη συμφορά στην ιστορία του Έθνους, μεγαλύτερη και από αυτήν που προήλθε από την πτώση της Κωνσταντινούπολης στους Οθωμανούς το 1453, σύμφωνα με την άποψη εγκύρων ιστορικών.
* Ο Τίτος Αθανασιάδης είναι δημοσιογράφος
