Οι Αργινούσες, ο Γουρνόλακκος (4-5 Σεπτεμβρίου 1943) και οι εκλεκτοί…
Α. Ιστορικό πλαίσιο
Διοικητής του Φρουρίου Κρήτης το διάστημα Ιουνίου-Σεπτεμβρίου 1943 ήταν ο Στρατηγός Μπρούνο Όσβαλντ Μπρώυερ. Στις 4 Ιουλίου 1943 πραγματοποιούνται στα αεροδρόμια Καστελλίου, Τυμπακίου και Ηρακλείου σαμποτάζ, με αποτέλεσμα την εκτέλεση 19 πατριωτών στον Ξηροπόταμο Ηρακλείου. Στις 4 Ιουλίου 1943, γίνεται επιχείρηση καταβύθισης του επιταγμένου από τους Γερμανούς Ισπανικού φορτηγού πλοίου Σάντα Φε στο λιμάνι του Ηρακλείου χωρίς επιτυχία. Στα Πεζά Ηρακλείου, Άγγλοι σαμποτέρ σε συνεργασία με ντόπιους, ανατινάσσουν το βράδυ της 4ης Ιουλίου 1943 τις αποθήκες πυρομαχικών και καυσίμων των Γερμανών
Στις 10 Ιουλίου 1943 οι Σύμμαχοι πραγματοποιούν απόβαση στη Σικελία και η αντίστοφη μέτρηση για τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας ξεκινά, (οι Ιταλοί συνθηκολογούν το Σεπτέμβριο του 1943). Στις 15 Αυγούστου 1943 ο Καπετάν Πετρακογιώργης δίδει με τους άντρες του σκληρή μάχη στο Τραχήλι του Ψηλορείτη με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους εφτά παλικάρια του και απροσδιόριστος αριθμός Γερμανών στρατιωτών. Όλο αυτό το διάστημα εντείνονται οι φήμες για απόβαση των συμμάχων μετά τη Σικελία στην Κρήτη. Αυτές οι φήμες, που σκόπιμα διέδιδαν οι σύμμαχοι, τις είχαν πιστέψει οι Γερμανοί. Οι Αρχηγοί της Αντίστασης πίστεψαν κι αυτοί στις φήμες και ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς δίδει τη μάχη της Σύμης το Σεπτέμβριο του 1943 με τα γνωστά αποτελέσματα, το κάψιμο και την καταστροφή της επαρχίας Βιάνου. Ο Πάτρικ Λη Φέρμορ τον ίδιο μήνα φυγαδεύει τον Ιταλό Στρατηγό Κάρτα στη Μέση Ανατολή και παραδίδει μεγάλο μέρος οπλισμού των Ιταλών στους αντάρτες. Οι Γερμανοί προσπαθούν το καλοκαίρι του 1943 να ανακαλύψουν τους σταθμούς ασυρμάτου των συμμάχων, να τους αποκόψουν τις επικοινωνίες και επιχειρούν εξορμήσεις σε όλους τους ορεινούς όγκους της Κρήτης.
Β. Σταθμοί ασυρμάτου
Τρεις συμμαχικοί σταθμοί ασυρμάτου βρισκόταν στην Κρήτη το διάστημα Ιουνίου-Σεπτεμβρίου 1943. Ένας στο νομό Χανίων, στα Λευκά Όρη, με υπεύθυνο αξιωματικό Σύνδεσμο το Βρετανό Ζαν Φήλντιγκ (Αλέκο). Στον Ψηλορείτη ένας σταθμός της Ιντζέλιντζες Σέρβις με υπεύθυνο το Βρετανό Ραλφ Στόκμπριτζ (Σήφη). Στο νομό Ηρακλείου, στα Λασιθιώτικα βουνά, ένας σταθμός του επικεφαλής των Βρετανών αξιωματικών συνδέσμων Αντισυνταγματάρχη Τομ Ταμπάμπιν (Ιωάννη). Την ευθύνη του ίδιου σταθμού είχε κατά διαστήματα ο Πάτρικ Λη Φέρμορ (Μιχάλης). Αυτός ο σταθμός μεταφέρθηκε το Φθινόπωρο του 1943 στο νομό Λασιθίου με υπεύθυνο αξιωματικό τον Άλεξ Ρέντελ (Αλέξη) Οι σταθμοί εξέπεμπαν συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα κάθε ημέρα και όλοι είχαν υπαξιωματικούς χειριστές. Η αποστολή των σταθμών ασυρμάτων ήταν:
Να στέλνουν στρατιωτικές πληροφορίες για τις γερμανικές μονάδες στην Κρήτη, το είδος και τον αριθμό τους, την ειδικότητα, τα ονόματα των Διοικητών και των αξιωματικών, το είδος των όπλων, το διαμέτρημα, τις θέσεις των βαρέων όπλων, τις αποθήκες των πυρομαχικών και τροφίμων, τις έδρες των μονάδων, την αυξομείωση της δύναμής τους, τις μετακινήσεις, γενικά τη διάρθρωση και κατανομή του εχθρού στο νησί. Τα αεροδρόμια Ηρακλείου Καστελλίου, Τυμπακίου και Μάλεμε, την κίνησή τους, τα μεταφερόμενα στρατεύματα, τον αριθμό των μαχητικών αεροπλάνων που έδρευαν στο νησί, τον αριθμό των βομβαρδιστικών και μεταγωγικών, τις οχυρώσεις των αεροδρομίων και τις αποθήκες βομβών. Την κίνηση του λιμανιού του Ηρακλείου, της Σούδας, τις αφίξεις και αναχωρήσεις νηοπομπών.
Καθ’όλη τη διάρκεια της Κατοχής 1941-1944 οι ναζιστικές δυνάμεις προσπαθούσαν να εντοπίσουν και να κατασχέσουν ένα συμμαχικό σταθμό ασυρμάτου, τους οποίους γνώριζαν και από που εκπέμπουν και πόσοι είναι. Η τεχνογνωσία των Γερμανών ήταν ανεπτυγμένη σε μεγάλο βαθμό, διέθεταν αυτοκίνητα ραντάρ τα οποία συχνά στάθμευαν στα Σίσσαρχα, στην Κασταμονίτσα, στη Σούγια κ.α. Όταν γινόταν επικοινωνία με το Κάιρο από τους συμμαχικούς σταθμούς, οι Γερμανοί εντόπιζαν την επαφή και την ευρύτερη περιοχή του πομπού. Ποτέ όμως δεν μπόρεσαν να συλλάβουν ούτε τους χειριστές, ούτε να κατασχέσουν έναν σταθμό. Μόνη εξαίρεση η σύλληψη του ασυρματιστή Ευαγγέλου στο Βαφέ και την εκτέλεσή του στην Αγυιά. Πριν τη σύλληψή του, ο Ευαγγέλου και οι συνεργάτες του, έκρυψαν το σταθμό (του Ζαν Φήλντιγκ) και δεν έπεσε στα χέρια των Γερμανών.
Γ. Κύκλωση Ψηλορείτη
Τον Αύγουστο του 1943 για δεύτερη φορά, (η πρώτη ήταν τον Ιούλιο 1943), ο Διοικητής του Φρουρίου Κρήτης Στρατηγός Μπρούνο Όσβαλντ Μπρώυερ διέταξε τους αξιωματικούς του να ανεβούν με γερμανικά στρατεύματα στον Ψηλορείτη και να συλλάβουν τις ανταρτικές ομάδες, τους σταθμούς ασυρμάτου και τα μέλη των συμμαχικών αποστολών που διέμεναν εκεί. Την επιχείρηση συντόνισε ο Διοικητής της 22ας Μεραρχίας Υποστράτηγος Μίλερ.
Ο ορεινός όγκος του Ψηλορείτη είχε κηρυχτεί από την Άνοιξη του 1943 ως «νεκρή ζώνη» για τους κτηνοτρόφους και τους κατοίκους της Κρήτης.
Στις 15 Αυγούστου 1943 οι Γερμανοί από τρία διαφορετικά σημεία ανόδου πραγματοποίησαν την κύκλωση του Ψηλορείτη. Από το Ηράκλειο (Ζαρός και Βορίζα), το Ρέθυμνο και την επαρχία Αμαρίου. Μαζί με τους Γερμανούς ανέβηκε στον Ψηλορείτη και ο αιμοσταγής προδότης Νίκος Μαγιάσης.
Οι άνδρες της Ανεξάρτητης Ομάδος Ανωγείων και οι άνδρες της συμμαχικής αποστολής στον Ψηλορείτη, (ο Λοχαγός Ραλφ Στόκμπριτζ με τον ασυρματιστή του Τζων Στάνλεϋ), κατάφεραν και διέφυγαν τον κλοιό γιατί από τους πληροφοριοδότες της ομάδας στο Ηράκλειο είχε γίνει νωρίτερα γνωστή η κύκλωση του Ψηλορείτη. Με τη βοήθεια των Ανωγειανών ανταρτών τοποθέτησαν τον ασύρματο σε κρύπτες και διέφυγαν προσωρινά προς τα ορεινά του χωριού Χώνος Μυλοποτάμου. Όταν οι Γερμανοί εγκατέλειψαν τον Ψηλορείτη, επέστρεψαν πίσω στην Κορακόπετρα, το μητάτο του Αρχηγού Γιάννη Δραμουντάνη Στεφανογιάννη.
Δ. Γουρνόλακκος
Ένα τμήμα του γερμανικού στρατού κινήθηκε από τη Μονή Αρκαδίου στον Ψηλορείτη, με εντολή να εξερευνήσει την τοποθεσία Αραβάνες και να κατευθυνθεί στο οροπέδιο της Νίδας. Στην ορεινή περιοχή του χωριού Αβδελάς Μυλοποτάμου, στις 3 Σεπτεμβρίου 1943, έπεσαν στα χέρια των γερμανών εφτά κτηνοτρόφοι. Οι Γερμανοί τους πήραν μαζί τους. Την επόμενη ημέρα 4 Σεπτεμβρίου 1943 τους οδήγησαν στην περιοχή Γουρνόλακκος Λιβαδίων και τους εκτέλεσαν με την αιτιολογία ότι είχαν παραβιάσει τη νεκρή ζώνη. Την επόμενη ημέρα, 5 Σεπτεμβρίου 1943, οι συγγενείς τους που έμαθαν για την εκτέλεση από έναν διασωθέντα (τον Ιωάννη Νικηφόρο του Εμμανουήλ) αναζήτησαν ιερέα από τα χωριά Κάλυβος, Άγιος Μάμας, Αβδανίτες, Λιβάδια, Αβδελάς, με σκοπό να πάνε να θάψουν τους νεκρούς. Πήραν μαζί τους τον ένθερμο πατριώτη, νεαρό ιερέα του χωριού Λιβάδια, Ανδρέα Βαρδιάμπαση. Τον ιερέα ακολούθησε και ο δάσκαλος του Δημοτικού Σχολείου Αβδελά, (ήταν από την Κρητσά Μεραμβέλου), Δετοράκης Νικόλαος. Όλοι μαζί, ιερέας, δάσκαλος και συγγενείς ήταν είκοσι πέντε άνθρωποι. Οι Γερμανοί που δεν είχαν απομακρυνθεί από την περιοχή τους αντιλήφθηκαν και τους εκτέλεσαν όλους.
Το σύνολο των αδικοχαμένων στο Γουρνόλακκο ανήλθε στον αριθμό τριάντα δύο (32) από πέντε χωριά.
Λιβάδια: Βαρδιάμπασης Ανδρέας
Αβδανίτες: Πριναράκης Νικόλαος
Κάλυβος: Παραγιουδάκης Ιωάννης, Κοζορώνης Χαράλαμπος
Άγιος Μάμας: Ζαχαράκης Μιχαήλ, Ορφανός Γρηγόριος, Μανουράς Κωνσταντίνος, Σερλής Κυριάκος, Ρουσσάκης Ιωάννης, Σαρρής Ελευθέριος
Αβδελάς : Δετοράκης Νικόλαος (δάσκαλος), Μιχελιουδάκης Γεώργιος του Κυριάκου, Μιχελιουδάκης Χαράλαμπος, Μιχελιουδάκης Εμμανουήλ, Μιχελιουδάκης Γεώργιος του Εμμανουήλ, Μιχελιουδάκης Αντώνιος, Μιχελιουδάκης Αντρέας, Μαθιουδάκης Μιχαήλ, Μαθιουδάκης Εμμανουήλ, Μαθιουδάκης Ιωάννης του Δημητρίου, Μαθιουδάκης Πέτρος, Μαθιουδάκης Γεώργιος, Μαθιουδάκης Ιωάννης του Παναγιώτου, Πανταλός Ιωάννης, Πανταλός Πέτρος, Πανταλός Γεώργιος του Χρήστου, Πανταλός Γεώργιος του Εμμανουήλ, Καλλέργης Ιωάννης, Λαμπρινός Επαμεινώνδας, Καλαϊτζάκης Ανδρέας, Φραγκιαδάκης Ιωάννης, Μιχαλογιαννάκης Ιωάννης.
Ε. Η ταφή των νεκρών.
Το 406 π.Χ. έγινε η ναυμαχία των Αργινουσών. Οι Αργινούσες είναι μια συστάδα ακατοίκητων Ελληνικών νησιών απέναντι από τη Λέσβο κοντά στα παράλια της Μικράς Ασίας. Ο Αθηναϊκός στόλος ναυμάχησε με το Σπαρτιατικό στα τέλη του Πελοποννησιακού Πολέμου. Νίκησαν οι Αθηναίοι. Επειδή όμως οι Αθηναίοι στρατηγοί δεν περισυνέλεξαν τους νεκρούς τους …και άφησαν άταφους εκείνους που πρόθυμα έδωσαν τη ζωή τους για την πατρίδα (Διοδ. ΙΓ’, 101,6)… όταν επέστρεψαν στην Αθήνα δικάστηκαν, καταδικάστηκαν σε θάνατο και εκτελέστηκαν.
Το 1943, (2.349 χρόνια μετά), οι κατακτητές Γερμανοί εκτέλεσαν είκοσι πέντε Κρήτες πατριώτες που θέλησαν να θάψουν τους εφτά νεκρούς συγγενείς τους που εκτέλεσαν οι Γερμανοί στην ίδια θέση Γουρνόλακκος του Ψηλορείτη.
…Είσθε οι εκλεκτοί του Γερμανικού Στρατού. Θα αναζητείτε τον αγώνα και θα εκπαιδεύσετε τους εαυτούς σας ώστε να αντέχετε σε οποιαδήποτε δοκιμασία. Για σας η μάχη είναι η εκπλήρωση….
Μ’αυτές τις φράσεις ξεκινά ο δεκάλογος του γερμανού αλεξιπτωτιστή. Αυτόν τον δεκάλογο, σε γραπτό κείμενο, είχαν στην εσωτερική τσέπη του χιτώνα τους οι αλεξιπτωτιστές που έπεσαν στην Κρήτη, με σκοπό να την καταλάβουν, το τρίτο δεκαήμερο του Μάη, το 1941. Πλησιάζοντας ο Γερμανός αλεξιπτωτιστής την πόρτα του αεροπλάνου και λίγο πριν πηδήσει στο κενό επαναλάμβανε την φράση που είχε μάθει από τους αξιωματικούς του:
...είσθε οι εκλεκτοί του γερμανικού στρατού…
Ο Ελληνικός Πολιτισμός απέναντι στη βαρβαρότητα. Ο πολιτισμός που διδάσκει και τιμά τους νεκρούς χιλιάδες χρόνια, απέναντι στον πολιτισμό των εκτελεστικών αποσπασμάτων…
* Ο Γιώργος Καλογεράκης είναι δ/ντής Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου, υπ. δρ. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
