Του Γιάννη Τσερεβελάκη

Μείζον θέμα, με πολιτικές διαστάσεις, έγινε η μεταφορά και προσκύνηση του ιερού λειψάνου της Αγίας Βαρβάρας στην Αθήνα. Ασκήθηκε έντονη κριτική από πολιτικούς παράγοντες και κόμματα εναντίον του υπουργού Εθνικής Άμυνας αλλά και της κυβέρνησης, κυρίως για τον τρόπο υποδοχής του λειψάνου και για τη μεταφορά του στο νοσοκομείο «Άγιος Σάββας», για να προσκυνήσουν οι ασθενείς.

Επειδή την Κυριακή, 17 Μαΐου, εορτάζεται και στο Ηράκλειο η επέτειος της επανακομιδής της τιμίας Κάρας του αγίου αποστόλου Τίτου, κρίνεται σκόπιμο, σε σχέση και με όσα διαδραματίστηκαν στην Αθήνα, να ξεκαθαριστεί, όσο το επιτρέπει η έκταση αυτού του μικρού κειμένου, η διδασκαλία της Εκκλησίας για τα ιερά λείψανα.

Για να γίνει κατανοητή η τιμή που απονέμει η Εκκλησία στα λείψανα των αγίων της, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη τον τρόπο με τον οποίο η ορθόδοξη θεολογία βλέπει το ανθρώπινο σώμα, τη σωματική διάσταση του ανθρώπου. Επειδή, όμως, η «θεολογία του σώματος», όπως και η πίστη της Εκκλησίας γενικά, στηρίζεται στην Αγία Γραφή, θα πρέπει από εκεί να ξεκινήσουμε. Σύμφωνα, λοιπόν, με την Αγία Γραφή, ο Θεός έπλασε όλα τα πλάσματά του «καλά λίαν». Επιπλέον, όταν δημιούργησε τον άνθρωπο «κατ’ εικόνα»του, δημιούργησε μια και μόνη οντότητα, σώμα και ψυχή μαζί. Και όταν ο Χριστός ήλθε στη γη, δεν έλαβε μόνο την ανθρώπινη ψυχή αλλά και το ανθρώπινο σώμα, γιατί ήταν θέλημά Του να σώσει ολόκληρο τον άνθρωπο, που είναι σώμα μαζί και ψυχή. Γι’ αυτό και η Ενσάρκωση του Χριστού, το γεγονός ότι «ο Λόγος σαρξ εγένετο» αποτελεί τη βάση της σωτηρίας του ανθρώπου. Ο Απόστολος Παύλος γράφει χαρακτηριστικά ότι «εν τω Χριστώ κατοικεί παν το πλήρωμα της θεότητος σωματικώς»(Κολ. 2,9). Η συμμετοχή του σώματος του Χριστού στη δόξα του φάνηκε κατά τη Μεταμόρφωσή Του, όταν «το πρόσωπον αυτού έλαμψεν ως ο ήλιος»(Ματθ. 17,2). Η Μεταμόρφωση του Χριστού μάς αποδείχνει το μέτρο των δυνατοτήτων του ανθρώπου: μας φανερώνει το ανθρώπινο σώμα, όπως το έπλασε εξαρχής ο Θεός και όπως το προορίζει να ξαναγίνει μια μέρα με τη δική Του χάρη και τη δική μας θέληση και υπογραμμίζει ότι όχι μόνον η ψυχή αλλά και το σώμα είναι προορισμένο να γίνει πνευματοφόρο, όπως το αναστημένο σώμα του Χριστού, να γίνει φορέας του Αγίου Πνεύματος. Ο Απόστολος Παύλος γράφει ότι το σώμα είναι «ναός του Αγίου Πνεύματος»(Α΄Κορ. 6,19) και καλεί τους χριστιανούς να δοξάσουν το Θεό και με το σώμα (Α΄Κορ. 6, 20). Ένας από τους πρώτους εκκλησιαστικούς συγγραφείς, ο απολογητής και μάρτυρας Ιουστίνος ο φιλόσοφος, γράφει στο έργο του «Περί Αναστάσεως»: «Πώς δεν είναι παράλογο το σώμα, που πλάστηκε από το Θεό κατ’ εικόνα Του, να ισχυρίζεται κανείς πως είναι δίχως τιμή και αξία; Διότι, τι άλλο είναι ο άνθρωπος παρά η λογική ύπαρξη που συνίσταται από σώμα και ψυχή;». Από τα παραπάνω προκύπτει ότι, σύμφωνα με την εκκλησιαστική διδασκαλία, το σώμα δεν είναι εχθρός που πρέπει να καταπολεμηθεί και να εξουθενωθεί (οι ασκητές λένε πως ο χριστιανός δεν είναι σωματοκτόνος αλλά παθοκτόνος), δεν είναι μνήμα της ψυχής, όπως έλεγε ο Πλάτων, αλλά είναι προορισμένο για την αιωνιότητα, όταν μεταμορφωμένο θα συμμετάσχει στη δόξα της Τελικής Αναστάσεως.

Από τη στιγμή, επομένως, που το σώμα τυχαίνει τέτοιας αντιμετωπίσεως από την Εκκλησία, η απόδοση τιμής στα λείψανα, ιδιαίτερα των αγίων, είναι απόλυτα σύμφωνη με το πνεύμα και το γράμμα του Ευαγγελίου. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός στο έργο του «Έκδοσις ακριβής της ορθοδόξου πίστεως» γράφει: «Πρέπει να τιμούμε τους αγίους ως φίλους του Χριστού, ως παιδιά και κληρονόμους του Θεού, όπως λέγει ο Θεολόγος Ευαγγελιστής: «Όσοι δε έλαβον αυτόν έδωκεν αυτοίς εξουσίαν τέκνα Θεού γενέσθαι» (Ιωάν. 1,12). Και ο Δαμασκηνός συνεχίζει λέγοντας ότι τιμούμε τους αγίους «όχι κατά φύση, αλλά επειδή βασίλευσαν στα πάθη και κυριάρχησαν πάνω σ’ αυτά, και φύλαξαν απαραχάρακτη την ομοίωση της θείας εικόνας…και ενώθηκαν με το Θεό κατά προαίρεση και Τον δέχτηκαν ως ένοικο και έγιναν με τη μέθεξη σ’ Αυτόν κατά χάριν ὀ,τι είναι Αυτός κατά φύση. Πώς μπορούμε, λοιπόν, να μη τιμούμε αυτούς που υπήρξαν διάκονοι και φίλοι του Θεού;».

Ως «ταμιεία Θεού και ιερά καταγώγια» (Δαμασκηνός) και ως φορείς της χάρης του αγίου Πνεύματος οι άγιοι εξακολουθούν και μετά το θάνατό τους να έχουν αυτή τη χάρη «ανεκφοιτἠτως»(δηλ. μόνιμα) και στις ψυχές και στα σώματά τους, όχι βέβαια «κατ’ ουσίαν, αλλά χάριτι και ενεργεία», γράφει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος. Και συμπληρώνει ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς: «Προσκυνούμε τα ιερά λείψανα, επειδή δεν αφαιρέθηκε από αυτά η αγιαστική δύναμη, όπως δεν αποχωρίστηκε και η θεότητα από το δεσποτικό σώμα του Κυρίου κατά τον τριήμερο θάνατό Του». Αλλά και ο άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος γράφει σχετικά: «Όταν έλθει το τέλος και χωριστεί η ψυχή από το κορμί, τότε πλέον…η χάρις του Αγίου Πνεύματος οικειοποιείται και αγιάζει καθολικά όλο το κορμί μιας τέτοιας ψυχής και γ’ αυτό οστά γυμνά και λείψανα των αγίων εκβλύζουν ιάματα και θεραπεύουν ασθένειες».

Τιμούμε, λοιπόν, τα άγια λείψανα, γιατί είναι φορείς της χάρης του Θεού και γι’ αυτό οι άγιοι δεν είναι νεκροί. Διότι μετά την Ανάσταση του Χριστού, «όσους κοιμήθηκαν με την ελπίδα της αναστάσεως και την πίστη στο Χριστό δεν τους ονομάζουμε νεκρούς. Γιατί πώς μπορεί να θαυματουργήσει ένα νεκρό σώμα;», γράφει και πάλι ο Δαμασκηνός.Αυτή είναι εν ολίγοις η διδασκαλία της Εκκλησίας για την τιμή των άγιων λειψάνων, που απορρέει από την τιμή που απονέμεται στο ίδιο το ανθρώπινο σώμα. Τιμώντας τα λείψανα των αγίων, τιμούμε το σώμα και βαθύτερα τιμούμε την ίδια την ύλη ως θείο δημιούργημα, την ύλη που, κατά τη διδασκαλία της Εκκλησίας, είναι πλασμένη για να μεταμορφωθεί και να δοξαστεί. Ας προσέξουμε, όμως, και κάτι ακόμη: τιμούμε τα λείψανα, δεν τα λατρεύουμε. Η λατρεία αποδίδεται μόνο στο Θεό, ως την πηγή της ζωής και της αγιότητας. Από την άλλη, τιμούμε και σεβόμαστε τους αγίους της πίστης μας, επειδή αποτελούν την ορατή απόδειξη της παρουσίας του Θεού, τα ορατά σημεία της χάρης Του. Αυτή είναι η πίστη και η παράδοσή μας. Και ο λαός μας, ακολουθώντας αυτή την παράδοση, αγαπά και σέβεται τους αγίους και διατηρεί μια ζωντανή σχέση μαζί τους με τα τάματα, με τις λατρευτικές συνάξεις στη μνήμη τους, με την προσκύνηση των ιερών λειψάνων τους, με τα πανηγύρια του. Έτσι δημιουργήθηκε η λαϊκή ευσέβεια, που πρέπει, ωστόσο, να σημειώσουμε ότι πολλές φορές συμφύρεται με κάποιες υπερβολές και παρανοήσεις του αληθινού νοήματος της τιμής των ιερών λειψάνων, όπως γίνεται και με τις ιερές εικόνες. Παρατηρείται δηλαδή μια «λειψανολατρία», αντίστοιχη προς την εικονολατρία: ο λαός λατρεύει τις εικόνες, αντί να τιμά τον άγιο στον οποίο παραπέμπει η εικόνα, και λατρεύει τα λείψανα των αγίων, αντί να λατρεύει το Θεό.

Εκείνο, λοιπόν, που πρέπει να πράττει η Εκκλησία είναι να ευαγγελίζεται τη γνήσια ορθόδοξη διδασκαλία στο λαό και να τον βοηθά να απαλλαγεί από τις υπερβολές, από την υπερ-ευσέβεια, από τις δεισιδαιμονίες και από οτιδήποτε έρχεται σε αντίθεση με τη γνησιότητα της ορθόδοξης παράδοσης. Ο δε λαός μας θα πρέπει να γνωρίσει και να μένει σταθερός στην υγιαίνουσα διδασκαλία (Τίτ. 1,9) και να τιμά τους αγίους και τα ιερά τους λείψανα με «εύλαλον σιγήν» και με ωδές πνευματικές.