Η παρένθεση υπογραμμίζει την εξαίρεση, το έκτακτο, τη συνειδητή διακοπή του «κύριου» ειρμού σκέψης ή δράσης, για να φωτιστούν κάποια άλλα καίρια και ουσιώδη, μεταφέρνοντας (στην καλύτερη περίπτωση) μια αίσθηση του ξεχωριστού η οποία, αν εκφραστεί σωστά, μάλλον προσθέτει αντί να αφαιρεί.
Σκηνή Α’
Καθιερωμένη καθημερινή επίσκεψη στο διαδικτυακό τόπο της εφημερίδας «ΠΑΤΡΙΣ» (patris.gr). Ανάμεσα σε άλλα άρθρα, διαβάζω μια ανοιχτή επιστολή του Γ. Αγιομυργιαννάκη (τ. Επιθ. Τραπέζης Ελλάδος) στον τότε πρωθυπουργό (ΓΑΠ), δημοσιευμένη στις 20 Σεπτεμβρίου 2011. Το περιεχόμενο αλλά και το ύφος της με αφήνουν άναυδο. Είναι γραμμένη σε ύφος αυστηρό και περήφανο, χωρίς περιττολογίες. Κρητικά πράγματα, ντόμπρα και σταράτα, λόγος δωρικός αλλά και ταυτόχρονα φορτισμένος σαν κεραυνός που σκάει απ' την κορφή του Ψηλορείτη. Στέλνω το σύνδεσμο την ίδια μέρα σε φίλους και τους λέω: προσέξτε το ύφος αυτού του κειμένου, το μαχαίρι έχει βρει κόκαλο, δεν είναι τυχαίο το ύφος, ούτε και ότι προέρχεται από την Κρήτη (υποθέτω ότι ο συγγραφέας -δεν τον γνωρίζω- είναι Κρητικός). Η Ελλαδική κρίση έχει αρχίσει να βαθαίνει.
Ανασύρω την επιστολή απ' το αρχείο μου, την ξαναδιαβάζω και οι αρχικές μου σκέψεις και υποψίες επαληθεύονται τεσσεράμισι χρόνια μετά. «...Δούλεψα 35 χρόνια στην τράπεζα πληρώνοντας τα ένσημα μου, την υγεία μου και τους φόρους, και τώρα βγήκα στην σύνταξη και είχα κάνει τα κουμάντα μου, έσοδα-έξοδα, έρχεσαι σαν την λαίλαπα όχι μόνο σ' εμένα αλλά και σε εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες, και με το πρόσχημα της χρεοκοπίας μάς πετάς με το έτσι θέλω εκτός προϋπολογισμού... Δεν είναι στον χαρακτήρα μου να σου γράφω σε αυτό το ύφος την παρούσα επιστολή, αλλά μην ξεχνάς ότι εδώ με πείραξες πρώτος... Ντρέπομαι για την κατάντια της πατρίδας μου...»
Αναζητώ την επιστολή στο αρχείο του patris.gr, τυπώνοντας το όνομα του συγγραφέα. Διαβάζω προσεκτικά τα αποτελέσματα της αναζήτησης, τελικά την εντοπίζω. Διαθέσιμη ακόμα, ευτυχώς, για όποιον ενδιαφέρεται να τη διαβάσει.
Σκηνή Β'
Ολιγοήμερη επίσκεψη στην Αθήνα, καλοκαίρι του 2012. Βραδιάζει, βρίσκομαι σε μια κεντρική πλατεία και περιμένω μια φίλη μου την οποία έχω να ανταμώσω χρόνια. Εξέχουσα επιστήμων με επιτυχημένη καριέρα, μεταπτυχιακές σπουδές και διδακτορικές περγαμηνές από Ευρώπη, έξυπνη όσο δεν πάει άλλο, θέλω να μάθω πώς βλέπει τα πράγματα, τι σκέπτεται, πώς θα εκτυλιχθεί το θέμα της πολιτικο-οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα. Έρχεται, παραγγέλνουμε κάτι και αρχίζω τις ερωτήσεις. Δεν περνούν δεκαπέντε λεπτά και μας διακόπτει ένας ευγενέστατος ηλικιωμένος κύριος ο οποίος με δάκρυα στα μάτια μας μας ζητά να αγοράσουμε χαρτομάντιλα για 1 ευρώ. Ετοιμάζομαι να του δώσω όσα νομίσματα έχω στην τσέπη μου (μια και επιστρέφω στις ΗΠΑ την επομένη) αλλά η φίλη μου με κόβει και με προειδοποιεί να μη δώσω, ενώ ταυτόχρονα του κάνει ευγενικά νόημα για να καταλάβει πως δεν ενδιαφερόμαστε. Εκείνος προχωράει, σαν να ανέμενε την -σχεδόν αυτόματη- αντίδρασή της, όμως μονολογεί με τρόπο που προδίδει απόγνωση. Έχω μείνει άφωνος. Όλα αυτά εξελίσσονται γρήγορα: σε 10-15 δευτερόλεπτα το περιστατικό έχει πάρει αρχή και τέλος, σαν κύμα που πέρασε πριν καταλάβω τι συνέβη. Αφού απομακρύνθηκε, «κατάλαβες», της λέω, «τι συνέβη μόλις τώρα; Ένας άνθρωπος με ηλικία μεγαλύτερη από όση έχουμε αθροιστικά οι δυο μας, μας ζήτησε ένα ευρώ με δάκρυα στα μάτια κι εμείς δεν του δώσαμε.»
Δεν ήταν το ευρώ - δε σώζεται κανείς με ένα ευρώ. Η φίλη μου είχε δίκιο. Ως Αθηναία, το πρόβλημα για εκείνη ήταν (και είναι) καθημερινό: δίνεις κάτι σε κάποιον και ακολουθούν άλλοι δέκα. Λογικό, λογικότατο. Όμως εγώ δεν είχα αναπτύξει τότε τις ανάλογες «άμυνες» για την Αθήνα. Το περιστατικό μένει ανεξίτηλα χαραγμένο στην μνήμη μου. Το βλέμμα ενός ηλικιωμένου, αξιοπρεπούς, ευγενέστατου Έλληνα, ένα βλέμμα που εκπέμπει ταυτόχρονα πόνο και περηφάνια, απελπισία και ευπρέπεια, απόγνωση και ανθρωπιά. Αδύνατον να το ξεχάσω.
Σκηνή Γ'
Τέλος Φεβρουαρίου 2015, έχουν αρχίσει να ανθίζουν τα πρώτα δένδρα, κι όμως μια πρωτοφανής κακοκαιρία έχει πλήξει τις νότιες ΗΠΑ. Η θερμοκρασία στο μηδέν με χιόνι και πάγο στους δρόμους. Δύσκολη η κίνηση με αυτοκίνητο. Σπάνιο γεγονός για το Νότο. Κρύο και παγωμένος αέρας, έξω άνθρωποι ελάχιστοι. Οι περισσότεροι έχουν μείνει στο σπίτι τους, αποκλεισμένοι από τον πάγο που έχει καλύψει εντελώς όλους τους μη κεντρικούς δρόμους. Τα σχολεία και τα μαγαζιά κλειστά για δεύτερη μέρα. Σταματώ σε κεντρικό βενζινάδικο. Με την άκρη του ματιού μου, καθώς η αντλία γεμίζει, βλέπω έναν αδύνατο άνδρα χωρίς παλτό να κάθεται πάνω σε ένα χαρτόνι στο πεζοδρόμιο, κάπου πενήντα μέτρα από μένα, μονολογώντας. Αυτό που μου κάνει εντύπωση, και το παρατηρώ από απόσταση, είναι ότι τρέμει απ' το κρύο. Η αυτόματη αντλία σταματά, πληρώνω και μπαίνω στο αυτοκίνητό μου. Αντί να φύγω, κάνω κύκλο και τον πλησιάζω. Σταματώ δίπλα του, ανοίγω το παράθυρο (με κλειδωμένες τις πόρτες για κάθε ενδεχόμενο) και του λέω ότι κάνει πολύ κρύο για να κάθεται έξω. Με κοιτάει με μισό χαμόγελο, επιβεβαιώνοντας το προφανές. Περιμένω να μου ζητήσει χρήματα ή κάτι άλλο, όμως εκείνος μονολογεί και τουρτουρίζει. Του προσφέρω ένα χαρτονόμισμα είκοσι δολαρίων. Ξαφνιάζεται. Ακίνητος αρχικά, σηκώνεται, πλησιάζει αργά, το παίρνει και με ευχαριστεί.
Του λέω να πάει στο διπλανό εστιατόριο για να φάει και να πιει κάτι ζεστό. Συμφωνεί.
Σχεδόν παντού στις ΗΠΑ, ειδικά στις μεγαλουπόλεις, προσπερνά κανείς πολλούς ζητιάνους καθημερινά στα πεζοδρόμια. Όμως ο άνδρας που καθόταν έξω από το βενζινάδικο δεν ήταν ζητιάνος. Δεν μου ζήτησε απολύτως τίποτα.
Σκηνή Δ'
Σάββατο 18 Απριλίου 2015. Στη Συρία και σε άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής τα πράγματα έχουν εκτροχιαστεί εδώ και μήνες. Εκτός ελέγχου το μεταναστευτικό στην νότια Ευρώπη, Ιταλία και Ελλάδα σε ανθρωπιστικό συναγερμό. Πνιγμοί και ανθρώπινες τραγωδίες σε καθημερινή πια βάση στη Μεσόγειο. Ένας σύνδεσμος με^τίτλο «Ποιος ακούει τους ποιητές...» στο naftemporiki.gr με παραπέμπει σε άρθρο της Κατερίνας Τζωρτζινάκη (δεν τη γνωρίζω) σχετικά με το τελευταίο καραβάνι προσφύγων-μεταναστών που έφτασε στον Πειραιά. Προφανώς έχει πάει η ίδια στο λιμάνι, το κείμενο άλλωστε δεν αφήνει περιθώρια, σε μεταθέτει, θες δε θες, στην προβλήτα.
Περιγράφει το πρόσωπο μιας γυναίκας: «Μεσόκοπη, μάτια αμυγδαλωτά, βλέμμα που μαστιγώνει τον φακό, χέρια σταυρωμένα στο πιγούνι, πρόσωπο καθάριο, μια ζωή μετέωρη, μια στωικότητα που ξαφνιάζει. Πώς μπορεί; Πώς αντέχει τόση νηφαλιότητα; Δεν έχει εκείνη τη φτωχική και φοβισμένη ή παρακλητική έκφραση. Περίεργες σκέψεις».
Υπάρχει και η σχετική φωτογραφία, το βλέμμα της γυναίκας, βαθύ και γεμάτο πόνο, αιχμαλωτίζει, αλλά ο λόγος αποκαλύπτει όσα ο φακός δεν μπορεί. Δεν φτάνει πάντα το φως στο βάθος που πρέπει, χρειάζεται άλλο μήκος κύματος γι αυτό, άλλη συχνότητα και τρόπος εστίασης. Υπάρχουν ακόμη, σκέπτομαι, δημοσιογράφοι της ανθρώπινης ψυχής. Εκτυπώνω το άρθρο, το αρχειοθετώ. Κάτι μου λέει πως θα χρειαστεί ως άμυνα για το άγριο μέλλον που ορμά κατά πάνω μας.
(Αξίζει να μνημονευτούν αυτά, σκέπτομαι. Η τελευταία σκηνή, τελειωμένη ήδη. Οι άλλες τρεις σχεδόν αυτοπροσδιορίζονται με μια ευκολία που με εκπλήσσει. Το κείμενο, στην αρχική του μορφή, έχει γραφτεί).
Ο συγγραφέας, ο ποιητής, ο δημιουργός οφείλει να λειτουργεί αφαιρετικά: αυτό επιτάσσει το αξιωματικό μίνιμουμ. Μας το ξεκαθαρίζει με τον τρόπο του και ο Ελύτης: «Οι κακοί ποιητές τρέφονται από τα γεγονότα, οι μέτριοι από τα αισθήματα, και οι καλοί από τη μετατροπή του τίποτε σε κάτι.»
Σπάνια λοιπόν ενδιαφέρουν άλλους γεγονότα προσωπικά, ακόμα σπανιότερα αξίζουν δημοσίευση προσωπικά αισθήματα, σπανιότατα δε όλα αυτά νοηματοδοτοΰν κόσμους για τον ίδιο τον αναγνώστη, συνδέοντας το έξω με το μέσα, το εκεί με το εδώ, το οδυνηρό με το αναπόφευκτο.
Τόλμη και ρίσκο η γραφή όταν είναι προσωπική και άμεση, τόλμη και ρίσκο η ανάγνωση όταν γίνεται με τις κεραίες της ψυχής ανεβασμένες.
* Ο Γιάννης Παπαδάκης κατάγεται από το Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι Ηλ/γος Μηχανικός (ΡΗd) και εργάζεται στις ΗΠΑ.
