Του Στέλιου Βισκαδουράκη

ΤΟΤΕ. Πάνε δεκαπέντε, είκοσι χρόνια. Ένα πρωί, ένα απόγευμα, δεν ξέρω, μετέφεραν ένα τραυματισμένο παιδί ίσαμε δεκαεφτά χρονών σ’ ένα νοσοκομείο της πόλης. Πρόλαβε και είπε στους γιατρούς: «Είμαι νέος, μην με αφήσετε να πεθάνω». Πέθανε.
Μπήκα στο μαγαζί του διαβόλου και τα ΄σπασα όλα. Τρέξαν δυο διαβολόπουλα να με πιάσουν, δεν πρόλαβαν, έφυγα. Μπήκα στο μαγαζί του Θεού κι άρχισα να σπω. Τρέξαν δυο αγγελόπουλα, με πιάσαν και με δείραν. Ξύπνησα αιμόφυρτος στον καναπέ του σαλονιού μου μ’ έναν μέτριο ελληνικό δίπλα μου. Έκαμα καιρό να μιλήσω στον Θεό. Τότε, στις δύο το πρωί, ξαπλωμένος, κοιτούσα καμιά φορά το ταβάνι που το ΄λεγα ουρανό κι έπιανα κουβέντα μ’ Εκείνον. Απ’ τον νέο και μετά, σταμάτησα. Πέρασε καιρός να Του ξαναμιλήσω. «Δεν φταίω» μου είπε μια μέρα.
ΤΩΡΑ. Πάνε τέσσερεις-πέντε μήνες, δεν θυμάμαι, που ο Θανάσης ο Μπαρνιάς ξαφνικά, «έφυγε».
Ένα βροχερό πρωί είχα κατέβει για έναν καφέ με τη γυναίκα μου στα Λιοντάρια. Περπατούσαμε, μπροστά μας η Χάνδακος.
«Λείπει ο Θανάσης!» μου λέει ξαφνικά απ’ το πουθενά.
Όπως την κρατούσα με το αριστερό μου χέρι και την πατερίτσα με το δεξί, γύρισα και την κοίταξα. Στο ανέβασμα της φράσης στον αέρα, σηκώθηκε κι η πατερίτσα για να πέσει, ν’ ακουμπήσει στην πλατεία και να στηρίξει το αριστερό πόδι, το πάσχον, να κάνουνε ένα κουτσό βήμα μαζί με το δεξί. Κατέβηκε. Χτύπησε στα μάρμαρα. Τραντάχθηκαν, σηκώθηκαν οι πλάκες και ξανάπεσαν. Νερά, πιτσιλιές, πετάχτηκαν με δύναμη στις διπλανές καρέκλες. Άνοιξε η Χάνδακος σαν την Ερυθρά Θάλασσα, τα σπίτια ψήλωσαν και παραμέρισαν τα θολά, τα σημερινά. Στον αέρα χύθηκαν οι μνήμες, έλιωσαν μέσα της σαν ζεστό ποτάμι και τράβηξαν κατά τη θάλασσα και την παλιά μου γειτονιά, στα χαμηλά σπίτια, τους βασιλικούς και τους άσπρους ασβεστωμένους τοίχους.
«Εσύ όχι, μέσα δεν μπαίνεις!» στάθηκε στο αυτί μου η φωνή μιας κυρίας. Η ίδια φωνή, η ίδια ένταση και χροιά που κεντάει μέσα μου, σαράντα πέντε χρόνια, ένα μέρος της ψυχής μου.
Ήταν ένα απ’ τα κλεμμένα ήσυχα απογεύματα και τα παιδιά είχαν περάσει σχεδόν όλα στο σαλόνι της κι είχαν καθίσει κατά σειρά, με περίσσιο σεβασμό, το ένα πίσω απ’ τ’ άλλο. Μπροστά τους, ένας λευκός τοίχος χωρίς κάδρα. Πίσω, στην πλάτη τους, ένας σπιτικός κινηματογράφος με κίνηση της εικόνας, περίμενε να αρχίσει να παίζει. Αυτό το μηχάνημα ήταν ένα πράγμα πρωτόγνωρο για την εποχή και τις γειτονιές εκείνες που δεν είχαν περίσσευμα και η ατομική με τη συλλογική φαντασία, ήταν ένα είδος πολυτελείας. Η κυρία στην εξώπορτα έκανε ένα είδος face control. Ο γιος της, σχεδόν στην ηλικία μου, δίπλα της, τη βοηθούσε στο ξεκαθάρισμα. Ήταν ένα εκλεπτυσμένο παιδί για την εποχή, που πάντα είχε καθαρά πόδια σε σχέση με μας κι έπαιζε μονάχος, μακριά από τις αλάνες και τα μπεντένια.
Συνέβαινε τότε, το παιδί αυτό να έχει τσακωθεί μ’ ένα άλλο, που πάλι τύχαινε να είναι φίλος μου. Επειδή ήξερα την υπόθεση και την αυστηρότητα της μαμάς του, πριν σταθώ μπροστά τους, έκανα αυτό που έκαναν όλοι οι άλλοι. Καθάρισα με μπόλικο σάλιο τα πόδια μου, στάθηκα μπροστά σ’ ένα παράθυρο με τζάμι κι έκανα μια, όσο το δυνατόν, περιποιημένη χωρίστρα.
Στον έλεγχο η κυρία, έφτασε σε μένα. «Αυτός;» ρωτάει τον γιο της με μια ήσυχη ένταση, που περιείχε όλο το θράσος της δύναμής της. «Αυτός είναι φίλος με τον άλλο» της απαντά εκείνος. Προφανώς ο νεαρός δεν με ήθελε στο σαλόνι με τον σινεμά του γιατί ό,τι είχε σχέση με τον «άλλο», του προκαλούσε σφοδρό μένος.
«Εσύ όχι, μέσα δεν μπαίνεις!» μου απαντά εκείνη μ’ ένα βλέμμα που ακόμα δεν ξεχνώ. Έφυγα, περπάτησα αργά αντιλαμβανόμενος μια αδικαιολόγητη, ανεξήγητη και ανόητη σκληράδα, που δεν είχα ξανανιώσει. Στον δρόμο συνάντησα μια μοναξιά που δεν είχα ποτέ ξαναδεί. Η γειτονιά, για πρώτη φορά, μου φάνηκε έρημη και άδεια από παιδιά και το σπίτι μου, που πάντα είχε σκοπό μέσα μου, δεν ήταν αρκετό για να καλύψει την έλλειψη της φαντασίας που θα μου έδινε εκείνος ο οικιακός κινηματογράφος. Τράβηξα κατά τη μάνα μου, τη δυνατότερη φαντασία που διέθετα εκείνη τη στιγμή. Θέλησα να της τα πω. Η ταινία είχε αρχίσει…
Ο Θανάσης ο Μπαρνιάς και η Πόπη η γυναίκα του, ζευγάρι, ίσαμε είκοσι, είκοσι πέντε χρονών τότε, ήταν φίλοι μ’ ένα άλλο νεαρό ζευγάρι της γειτονιάς. Αγαπημένοι μεταξύ τους, ερχόταν συχνά στον μικρό δρόμο για να τους δουν. Εκεί, στην Παναγιώτου Νικουσίου, αδιέξοδος 70, ενίοτε ερχόταν και στο σπίτι μου. Η κυρία Παναγιώτα, η μάνα μου, ήταν ήσυχος, προσηνής, γελαστός και καλός άνθρωπος, που ζούσε μόνη με τα δυο παιδιά της στην εν λόγω οδό. Αν μπορούσα να περιγράψω εκείνο το ζευγάρι με σημερινά λόγια και αλλοτινά συναισθήματα, θα έλεγα ότι η Πόπη ήταν ένα κορίτσι με δωρική ομορφιά, καλλιεργημένη, με λεπτούς τρόπους και μια μόρφωση που εμπεριείχε εκείνη την ποιότητα και την ανάγκη μιας γνώσης που υπηρετούσε χωρίς κραυγές, την απλή ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Ο Θανάσης ήταν ένας εικοσιπεντάχρονος πολιτικός μηχανικός που καμιά φορά, καθόταν στο πεζοδρόμιο δίπλα μου για να μου μιλήσει. Νομίζω ότι αυτό ήταν άσκηση ετοιμότητας μιας ηθελημένα και αγνά διατηρημένης παιδικότητας, μαζί με ένα συναίσθημα βαθιάς τρυφερότητας κι ευαισθησίας. Άνετα θα ήταν ένας δεκάχρονος συμμαθητής μου, σίγουρα καλός στα μαθηματικά και σε καμιά περίπτωση σπασίκλας. Εμπεριείχε, όμως, το ένοιωθα, τη δυνατότητα της ζαβολιάς. Αυτό ήταν και το διαβατήριό του για την ψυχή μου, μια εκδοχή θάρρους και φαντασίας. Συγχρόνως, χωρίς καμιά δασκαλίστικη διάθεση που θα σιχαινόμουν και που θα μ’ έκανε να νιώθω μικρός και υποδεέστερος, μου περνούσε μια μεγαλίστικη σοφία, μέσω μιας αθώας παιδικότητας. Καταλυτικές σ’ αυτή τη σχέση ήταν κι εκείνες οι μαγικές συζητήσεις για τις ταινίες του κινηματογράφου που, παρά την ηλικία μου, λάτρευα και που για τη μάνα μου, στην ανέχειά της, ήταν σαν ένας ιερός θεσμός κάθε απόγευμα Κυριακής.
Ο Θανάσης ήταν ένας μεγάλος, σε ηλικία και συνάμα μικρός, όχι σαν εμένα αλλά για μένα. Και το κυριότερο απ’ όλα, με θεωρούσε ίσο του, στη δημοκρατία των άνισων. Μέσα στη δεδομένη παιδική μου ανασφάλεια, κάποιες σκληρές αλήθειες ανακατεμένες με φαντασία τις τύλιγε και μου τις πρόσφερε ανιδιοτελώς, σε συσκευασία δώρου. Αυτό, από μόνο του ήταν μαγεία, μια κινηματογραφική προβολή αξιώσεων στην ψυχή μου. Ετούτο μπορεί να το νοιώσει μόνο ένα παιδί. Ήταν ο πρώτος άνθρωπος μετά τη μάνα μου που τιμούσε τη μικρή υπόστασή μου.
Στις επισκέψεις του νεαρού ζευγαριού στη γειτονιά μου και στο σπίτι μου, κάποια στιγμή, μέσα στις συζητήσεις, ακούγεται απ’ τη μάνα μου και το δικό μου περιστατικό με τον οικιακό κινηματογράφο ως ένα απλό παράπονο μιας γυναίκας που δεν πείραζε ποτέ κανέναν, το αντίθετο. Δεν πέρασαν μέρες κι ένα απόγευμα ο Θανάσης και η Πόπη μού έφεραν δώρο έναν οικιακό κινηματογράφο με τρεις ταινίες. Τρελάθηκα. Άντε τώρα να έχεις κάτι τέτοιο σε μια γειτονιά, που ο μόνος πλούτος της ήταν η δυνατότητα του να φαντάζεσαι, ένα χαμόγελο, μια πλαστική μπάλα και δυο βασιλικοί στον δρόμο.
Ένα κουρασμένο απόγευμα έμαθα ότι ο Θανάσης ο Μπαρνιάς «έφυγε». Ο Άγιος Τίτος γεμάτος. Αυτό που μ’ ενοχλεί μπροστά στη σορό ενός ανθρώπου, είναι το απόλυτο δεδομένο του τέλους κι εκείνη η εκκωφαντική σιωπή της αδυναμίας. Είναι ένα τέλος χωρίς όριο και το ξέρεις, μα ο αφελής ρομαντισμός μιας γλυκιάς ανάμνησης, σου δίνει την ελπίδα ότι κάπου εδώ υπάρχει ένα προσωρινό λάθος που πολύ σύντομα θα διορθωθεί. Είναι η στιγμή που μια ανεπιθύμητη και αναγκαία θρησκευτική διαδικασία σε καθιστά τραγικά μοιραίο και αφελή, μα συγχρόνως ζωντανό, ανήμπορο, τρυφερό κι ανθρώπινο. Θες να φύγεις μα, το συναισθηματικά σωστό για σένα είναι, να μείνεις. Τούτη την παραμονή, σ’ ένα αδιανόητο γεγονός που δεν μπορείς να δεχτείς την οικτίρω, μα συγχρόνως αναγνωρίζω ότι είναι το μοναδικό πράγμα που μπορεί να μου ξαναδώσει αργά, την αξιοπρέπεια, τον αυτοσεβασμό και λίγη από την εναπομείνασα δύναμή μου και την αίσθηση ότι «συνόδευσες» κάποιον που ένοιωθες ότι όφειλες και ήθελες να «συνοδεύσεις».
Δεν πλησίασα τη σορό, είχα το δικαίωμα να μην το κάνω. Το δικαίωμα της αδυναμίας μου. Κάθισα στην είσοδο του ναού δεξιά. Η λειτουργία είχε τελειώσει, κόσμος πήγαινε προς την πόρτα να συλλυπηθεί. Γύρισα κι είδα τον Μανώλη, κολλητό φίλο του «φευγάτου» φίλου μου. Στεκόταν μπροστά στη σορό, της είχε γυρίσει την πλάτη και μιλούσε με άλλους, λες και δεν ήθελε να τους αφήσει να πλησιάσουν, να προστατέψει ευγενώς τον φίλο του από κάτι άγνωστο. Ήξερα ότι κι αυτός μιλούσε στη σιωπή. Είχε κλειστεί σε όρια και σύνορα φωνάζοντας με μια φωνή που άκουγε μόνο αυτός μα, δεν ήθελε να ακούει. Ήταν μια φωνή που θύμιζε τη δική μου, από εκείνες που παραμορφώνουν το πρόσωπο και το κάνουν να φαίνεται απαθές και σχεδόν αδιάφορο, χωρίς δάκρυα για να προστατέψουν το «είναι» σου.
Κοίταξα γύρω μου, βρισκόμουν μέσα στον ναό, γι’ άλλη μια φορά θυμωμένος στον χώρο του Θεού. Άφησα το σακάκι μου στη διπλανή καρέκλα και σηκώθηκα για να αρπαχτώ ξανά, όπως κάποτε, μαζί Του. Μα ήξερα ότι όποια ηλικία και να ΄χεις, η πάλη μ’ Εκείνον έχει γνωστό και δεδομένο τέλος. Δεν μ’ ένοιαζε, πονούσα, θα καταλάβαινε. Με πλησίασε μια γυναίκα. Πού βρέθηκε; Μου λέει: «Για έναν τόσο ζωντανό και σπουδαίο άνθρωπο, δεν ξέρω αν θα περίμενα διαφορετικό τέλος. Κανείς δεν φταίει… κανείς…». Τ’ άφησα, πήρα το σακάκι μου και περπάτησα να φιλήσω την Πόπη. Τούτο με πόνεσε πιο πολύ. Βγήκα έξω, έφυγα, ρίχτηκα στα στενά, στα μικρά σοκάκια. Σκύβαν τα σπίτια που ήξεραν από φευγιό και με χάιδευαν φιλικά στην πλάτη…
Με θυμώνουν οι άνθρωποι που δεν είναι εδώ για να ζήσουν τις Άνοιξες που ξέρουν πραγματικά να τις νοιώθουν. Με θυμώνουν οι Άνοιξες που δεν έχουν μέσα τους ανθρώπους που ξέρουν πραγματικά να τις τιμούν. Μιλώ για εκείνους τους ανθρώπους που σέβονται πολύ και μιλούν γλυκά, ακόμα και στους Χειμώνες. Κι αυτό γιατί ετούτοι, μ’ αυτό το ιδίωμα, μπορούν να σου δώσουν μια ξαφνική λάμψη, μια αναλαμπή. Να σου χαρίσουν μιαν άλλη εκδοχή του «διαφορετικού» μα και του «ίσου», σε κάποια πράγματα αόριστα, σε μια ηλικία που δεν μπορείς να τα γνωρίζεις. Να σε υποψιάσουν και να σου προσφέρουν αφιλοκερδώς και ανιδιοτελώς πράγματα και αξίες που ίσως να βρίσκονται κάπου εκεί κι εσύ να μην το γνωρίζεις.
Όπως περπατούσα στην Πλατεία των Λιονταριών κοιτώντας την Χάνδακος, γύρισα απότομα και κοίταξα την Κρήνη. Είδα μια σταγόνα της βροχής, σε αργή κίνηση να στάζει απ’ το στόμα ενός Λιονταριού σε σταθερή πορεία στη μεγάλη γούρνα. Ο θόρυβος απ’ τη σύγκρουση ήταν μεγάλος. Μια μικρή σταγόνα κτύπησε στα πολλά νερά του μνημείου. Δυο διαφορετικά μεγέθη του ίδιου στοιχείου, μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, συναντήθηκαν. Πόσο διέφεραν, μα τελικά, πόσο ίδια ήταν…