Του Δημήτρη Χ. Σάββα

Με ιδιαίτερη πίκρα μπορούμε να πούμε ότι γιόρτασαν οι Καστρινοί εκείνο το Πάσχα του 1942. Ηταν το πρώτο Πάσχα της γερμανικής κατοχής, μια μέρα πικρίας, κακών αναμνήσεων, δεινών και κινδύνων, μέρα δουλείας. Εχουν κάθε λόγο οι Ηρακλειώτες να είναι απογοητευμένοι και φοβισμένοι, αφού δεν έχουν παρέλθει πολλές ημέρες από την 26η Μαρτίου, ημέρα Πέμπτη, που εξορίστηκε από τους Γερμανούς ο αοίδημος Μητροπολιτης Κρήτης Βασίλειος. Πώς λοιπόν, πριν δέκα μέρες, μ’ αυτό που συνέβη, μπορεί ν’ αλλάξει το κλίμα της εορτής του Πάσχα; Η ημέρα του Πάσχα τότε έπεφτε στις 5 Απριλίου. Θα σταθώ όμως στο γεγονός αυτό, αν και έχω αναφερθεί πολλές φορές στον φωτισμένο αυτό ιεράρχη. Σ’ αυτόν τον ιερωμένο που εμπνεύσθηκε τη δημιουργία της Γεωργικής Σχολής της Μεσαράς, στον αγαπημένο ποιμενάρχη των Μεσαριτών, στον Πατέρα τους (έτσι ένιωθαν όλοι τον Βασίλειο Μαρκάκη). Ενας Ανθρωπος με πλούσιες ιδέες, Ανθρωπος της προόδου και των αποφάσεων. Τον “λόγο” όμως θα τον δώσω στον αείμνηστο θεολόγο Νικόλαο Ζευγαδάκη, αυτή τη λόγια προσωπικότητα που τόσα στοιχεία μας έχει αφήσει για την μικροϊστορία αυτής της πόηλς και αυτού του τόπου. Αναφέρει λοιπόν ο θεολόγος Ζευγαδάκης λεπτομερέστατα στοιχεία από το πλουσιότατο ημερολόγιο του, από το οποίο σας μεταφέρω κάποια αποσπάσματα:

“Την επιούσαν της Εθνικής Εορτής, την 26ην Μαρτίου, ημέραν Πέμπτην, εξωρίσθη υπό των Γερμανών ο αοίδιμος Μητροπολίτης Κρήτης Βασίλειος. Γράφω σχετικώς τα εξής:

“Θλιβερά και μαύρη ημέρα η σημερινή. Π.μ. διετάχθη ο Σεβ. Μητροπολίτης μας Κος Βασίλειος παρά γερμανού αξιωματικού συνοδευομένου υπό ημετέρου χωροφύλακος και διερμηνέως, όπως είναι έτοιμος εντός ημισείας ώρας προς απέλασιν αεροπορικώς δι Αθήνας. Ο λόγος δεν του ανεκοινώθη. Ητο διαταγή της Γενικής Στρατιωτικής Διοικήσεως Κρήτης. Εζητησε προθεσμίαν, δια να παραδώση υπηρεσίαν, αλλά δεν του εδόθη. Μια των ανεψιών του αρχειρέως παρηπονέθη προβαλούσα το αθώον του ακάκου γέροντος εις ουδεμίαν οιανδήποτε κίνησιν κατά των Γερμανών αναμιχθέντος και ερωτήσασα. δια του τρόπου αυτού θα επιδιωχθή ή προς τους Γερμανούς προσέγγισις και συμπάθεια του Ελληνικού στοιχείου; Αλλ’ ο γερμανός απήντησεν, ότι εξετέλει διαταγήν.
Μετά ημίσειαν ώραν πράγματι παρελήφθη ο Σεβ. Μητροπολίτης μας δι αυτοκινήτου. Τον αφήκαν και επήρε μια μικρή βαλίτσα, επέτρεψαν δε εις τον ανεψιόν του Γ. Μαρκάκην, να τον συνοδεύση μέχρι του αεροδρομίου. Εκεί, επιβιβασθείς ο Σεβασμιώτατος αναμένοντος αερολάνου, απηλάθη δι Αθήνας.
Η διαταγή έλεγε να εγκαταλείψη την Κρήτην. Υπό του γερμανού αξιωματικού εδηλώθη, ότι άμα τη αφίξει εις Τατόιον, θα αφήνετο ελεύθερος. Ο Θεός να είναι πάντοτε μαζί του και να τον ενισχύη!
Η είδησις κατεθορύβησε και κατελύπησε τους φίλους της Εκκλησίας και κάθε άνθρωπον με ψυχήν και αισθήματα. Ο Δημαρχος - Μάνθος Πλεύρης - ελυπήθη βαθέως, εξέφρασε δε την γνώμην ότι το γεγονός θα έχει κακήν επίδρασιν εις την κοινήν γνώμην”.

Ο Νικόλαος Ζευγαδάκης κάνει μια αναφορά στα γεγονότα της Μεγάλης Εβδομάδας. Αναφέρεται στην Κυριακή των Βαίων, όπου στον ιερό Ναό του Αγίου Δημητρίου λειτούργησαν ο ανιψιός του Μητροπολίτη Βασιλείου, ιερέας Βασίλειος Μαρκάκης μαζί με τον διάκονο Κορνήλιο Μοσχόβη. Την ίδια μέρα στον Αγιο Ματθαίο λειτούργησε ο οικονόμος Ιάκωβος και ομίλησε για την ημέρα αυτή ο ίδιος σαν θεολόγος. Ο Ζευγαδάκης μας περιγράφει ακόμα την ιεροτελεστία της Μεγάλης Εβδομάδας κιαι μας αναφέρει το κλίμα που επικρατούσε τη Μεγάλη Παρασκευή:
“Ωμίλησα σήμερον την πρωίαν εις τους ι. ναούς Αγ. Τριάδος και Αγ. Δημητρίου, “ένθα μετέσχε της ακολουθίας και ο άρτι αποφυλακισθείς - υπό των γερμανών βεβαίως κρατούμενος - εφημέριος Βαγιωνιάς”.
Θρησκευτικαί ομιλίαι κατά την πρωινήν ιεροτελεστίαν εγένοντο και εις τον Μητροπολ. Ναόν του Αγίου Μηνά υπό του Πρωτοσυγκέλλου Ευγενίου, εις οτν Ναόν του Αγ. Τίτου, υπό του θεολόγου Εμμ. Πετράκη, περί της θλίψεως εκ χριστιανικής απόψεως, και εις τον Ναόν της Αγ. Παρασκευής υπό του αυτοθι και την Κυριακήν των Βαίων ομιλήσαντος θεολόγου κ. Ν. Παπαμιχαλάκη.
Το απόγευμα “πήρα από το πρατήριον, κατόπιν αρκετής αναμονής, την από χθες διανεμομένην εις το κοινόν ζάχαριν, της οποίας χορηγούνται 100 δράμια κατ’ άτομον προς 340 δρ. την οκάν”.

Κάνει λόγο για την επίσκεψή του στους επιταφίους όπως: του Αγίου Μηνά, του Αγίου Ματθαίου, του Αγίου Παντελεήμονα στο Πανάνειο, τον επιτάφιο της Αρμενικής Εκκλησίας, της Εκκλησίας των Ρωμαιοκαθολικών (τότε το Ηράκλειο είχε τις εκκλησίες του κυρίως εντός των Τειχών) και τέλος στον επιτάφιο του Αγίου Τϊτου. Επισημαίνεται ότι ο επιτάφιος του Αγίου Μηνά διακοσμήθηκε με το λαμπρότερο και “καλλιτεχνικώτερο” τρόπο! Στην ακολουθία του Επιταφίου του Αγίου Μηνά παρέστησαν: ο Πρωτοσύγκελλος Ευγένιος Ψαλιδάκης (αφού ο Μητροπολίτης Βασίλειος ήταν εξόριστος), ο νομάρχης Ιωάννης Πασσαδάκης, ο δήμαρχος Μάνθος Πλεύρης, αστυνομικές και λοιπές αρχές και πλήθος πιστών. Η απόλυση έγινε στις 8.30 μ.μ.
Μέχρι τη βαθειά νύχτα στον ιερό ναό της Μεγάλης Παρασκευής εξολογούσε ο αείμνηστος αρχιμανδρίτης και άριστος πνευματικός Διονύσιος Βασιλάκης.
Το Μεγάλο Σάββατο το πρωί ενημερώνει ο Νικόλαος Ζευγαδάκης για την κίνηση της αγοράς:
“Υπήρχε κάποια κίνησις αλλ’ εις την αγοράν, βέβαια, τίποτε δεν εύρισκε κανείς παρά λεμόνια. Τα πορτοκάλια ήταν λίαν δυσεύρετα και επωλούντο από 280 μέχρι 300 δραχμάς. Τα αυγά επήγαιναν από 75-80 δρ. Επήρα 12 προς 75 δρ. Το κρασί το επήρα σήμερον από 120 δρ. 180! Εγύρισα εις αναζήτησιν πελτέ το “Καμαράκι” το “Μειντάνι” και το “Βαλιδέ Τζαμί” αλλ’ άνευ αποτελέσματος. Κάποιος, μου είπαν, είχεν αλλά τον πωλουσε προς 1600 δραχμάς! Η εξεύρεσις κρέατος ήτο πρόβλημα. Προς το εσπέρας μου έφερεν ο Παναγιωτάκης - ο εις τας παραμονάς της λήψεως του πτυχίου της Θεολογίας φονευθείς ως ανθυπολοχαγός εις την Μακεδονίαν αλησμόνητος εις όλους και πολύκλαυστος μαθητής μου Κωνσταντίνος Σπυρ. Παναγιωτάκης - 1 οκα αρνί, που είχε προμηθευθή προς 1375 δραχμάς”.

Κυριακή, 5η Απριλίου 1942. Ηράκλειο, ώρα 3 μετά το μεσημέρι. Οι καμπάνες των εκκλησιών της πόλης μας σημαίνουνχ αρμόσυνα την τελετή της Δεύτερης Ανάστασης.

Εις την τελετήν έλαβον μέρος ο Πρωτοσύγκελλος της Μητροπόλεως αρχιμ. Ευγένιος Ψαλιδάκης, ως προεξάρχων, ο αρχιμανδρίτης και πνευματικός Διονύσιος Βασιλάκης, ο πρώην Οικονόμος της Σιναϊτικής Μονής Σπηλαιωτίσσης Θεοφύλακτος Σμυρνιωτάκης, εφημέριος Αγ. Δημητρίου Κατσαμπά, οι ιερείς Μηνάς Βλασάκης, Γεώργιος Κριτσωτάκης, Χαρίδημος Παπαδάκης και Γεώργιος Κυπριωτάκης, εφημέριοι Αγ. Μηνά και οι διάκονοι ΜΙχαήλ Φωστιέρης, Γρηγόριος Μαυροειδής και Κορνήλιος Μοσχόβης.

Το Ευαγγέλιο της αγάπης, όπως συνηθίζεται αυτή τη μέρα, αναγνώσθηκε από τον ιερέα Μηνά Βλασάκη στα Ελληνικά, από τον πρωτοσύγκελο Ευγένιο Ψαλιδάκη στα Λατινικά, από τον ιεροψάλτη (Λαμπαδάριο, δηλαδή αριστόερ ψάλτη) Ιωάννη Γκουζάνη στα Γερμανικα΄, από τον οικονόμο Σπηλαιωτίσσης Θεοφύλακτο Σμυρνιωτάκη στα αραβικά, από τον ιερέα Γεώργιο Κυπριωτάκη στα ιταλικά, από τον ιερέα των Αρμενίων Χμαϊάκ Χατσαδουριάν στα αρμενικά και τέλος ξανά στα Ελληνικά από τον διάκονο Γρηγόριο Μαυροειδή.
Πάσχα δουλείας για την πόλη μας εκείνο το Πάσχα του 1942, αλλά ήρεμο σχετικά. Μέρες σκληρές, διωγμών και κινδύνων. Οι Καστρινοί είχαν κουρασθεί, είχαν ταλαιπωρηθεί και αναζητούσαν μέσω της Εκκλησίας και της Αναστάσεως του Χριστού παρηγοριά, ελπίδα και δύναμη. Πίστευαν στον πνευματικό ανεφοδιασμό που θα τους εξασφάλιζε το Πάσχα το ελληνικό, το Πάσχα το Ορθόδοξο, το ηρακλειώτικο Πάσχα!
Από τη στήλη μας σας ευχόμαστε Χριστός Ανέστη και Χρόνια Πολλά!