Του Γιάννη Παπαδάκη*
Η Ελλάδα βρίσκεται πολύ κοντά στο σημείο «μηδέν». Ο αναγνώστης που δεν έχει ακόμα πεισθεί γι αυτό έχει δύο επιλογές: να διαβάσει την ολοένα συγκλίνουσα αρθρογραφία στον ελληνικό και παγκόσμιο τύπο και να αναθεωρήσει ή να επιμείνει μέχρι τέλους στο «υπάρχουν λεφτά». Στην τελευταία περίπτωση, η όποια χρησιμότητα θα μπορούσε να έχει το κείμενο αυτό ως αφετηρία προβληματισμού εκμηδενίζεται.
Η πτώχευση, το πιστωτικό γεγονός ή η παύση πληρωμών είναι απαραίτητα συστατικά της κάθε ελεύθερης οικονομίας. Σε παγκόσμια κλίμακα, πολλές εταιρείες που για τον ένα ή τον άλλο λόγο αντιμετωπίζουν αξεπέραστες οικονομικές δυσκολίες, επιλέγουν να μπουν σε καθεστώτα διαιτησίας και επιτήρησης (bankruptcy protection) ώστε να διαχειριστούν όσο γίνεται λιγότερο επώδυνα το μέλλον τους.
Σε αυτές τις περιπτώσεις υπάρχει μια «εφαρμοσμένη άλγεβρα» θυσιών και εξοφλητικών προτεραιοτήτων.
Στις καλύτερες περιπτώσεις, η πτωχευμένη εταιρεία εξυγιαίνεται με τέτοιο τρόπο ώστε να εξασφαλίζει ένα ισχυρό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα για τους μετόχους, τους εργαζόμενους, τη διοίκηση, τους προμηθευτές της κλπ.
Η διαδικασία εισόδου-εξόδου από το καθεστώς προστασίας και οι λεπτομέρειες αυτής καθορίζονται νομοθετικά, συνήθως με την μεσολάβηση της δικαστικής εξουσίας ως ανεξάρτητου ρυθμιστή. Ο μηχανισμός έχει διορθωτικό χαρακτήρα και αποσκοπεί στην ορθολογιστική εξισορρόπηση της εξόφλησης των δανειακών υποχρεώσεων της εταιρείας και του δικαιώματός της να συνεχίσει να μετέχει στην αγορά.
Η πτωχευμένη εταιρεία συνεχίζει να υπάρχει αν η «άλγεβρα» που ανέφερα παραπάνω κρίνει ότι αυτό είναι προς όφελος της αγοράς. Αν οι δυνάμεις που θέλουν την εταιρεία υπαρκτή είναι αθροιστικά ισχυρότερες από αυτές που την θέλουν ανύπαρκτη, η εταιρεία εξυγιαίνεται και συνεχίζει να υφίσταται. Αν όχι, η εταιρεία τεμαχίζεται και τα τμήματά της απορροφώνται, αγοράζονται ή εγγράφονται στα λογιστικά βιβλία ως ζημιά.
Στην πρόσφατη ιστορία των ΗΠΑ, ο πιο επιρρεπής κλάδος σε πτωχεύσεις ήταν οι αερομεταφορές. Από τις έξι μεγαλύτερες εταιρείες πριν τις τελευταίες μεγα-συγχωνεύσεις και οι έξι έχουν περάσει από καθεστώς προστασίας και αναδιάρθρωσης χρέους (Continental Airlines: 1983-1986, US Airways: 2002-2003, 2004-2005, United Airlines: 2002-2006, Northwest Airlines: 2005-2007, Delta Airlines: 2005-2007, American Airlines: 2011-2013). Ο κάθε κύκλος εισόδου-εξόδου συνοδεύτηκε από επίπονες θυσίες, είτε αυτές ήταν μαζικές απολύσεις, δραστικές μειώσεις μισθών, κατάργηση συνταξιοδοτικών προγραμμάτων ή ακόμη και πώληση ορισμένων τμημάτων της εταιρείας για να ισορροπήσει οικονομικά. Η εξυγίανση όμως επέτρεψε στις έξι αυτές εταιρείες να κάνουν επιτυχείς συγχωνεύσεις, με αποτέλεσμα να μειωθούν από έξι σε τρεις: Delta (+Northwest/2008, United (+Continental/2010), American (+US Airways/2013). Τα οικονομικά αποτελέσματα του κλάδου για το 2013 και 2014 δεν ήταν ποτέ καλύτερα. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι ο αντίκτυπος των θυσιών που έγιναν έπαψε να υπάρχει: οι περισσότεροι από τους απολυμένους δεν επαναπροσλήφθηκαν, οι συντάξεις που καταργήθηκαν δεν επανήλθαν, οι μισθοί δεν αναπροσαρμόσθηκαν αυτόματα.
Σε μια δυναμικά εξελισσόμενη ελεύθερη οικονομία, η ανάκτηση της χαμένης ανταγωνιστικότητας απαιτεί την καταβολή σημαντικού τιμήματος με αντίτιμο, στην καλύτερη περίπτωση, την επιστροφή στην αγορά. Ενώ η μη αναστρέψιμη απώλεια της ανταγωνιστικότητας οδηγεί μαθηματικά σε αφανισμό. Το πρόβλημα δηλαδή στη ρίζα του είναι υπαρξιακό. Ας προβληματιστεί εδώ ο αναγνώστης ως προς τις δυσκολίες που φέρνουν οι πτωχευτικοί «κύκλοι» αλλά και ως προς την απαραίτητη αποφασιστικότητα και ομοφωνία που απαιτούνται για να παρθούν τόσο δύσκολες αποφάσεις και μάλιστα υπό πίεση χρόνου.
Αν η εταιρεία είναι κράτος (sovereign) τότε η κατάσταση αλλάζει κυρίως λόγω του πολιτικού παράγοντα, όμως η άλγεβρα της αγοράς συνεχίζει να λειτουργεί. Το ιδιοκτησιακό καθεστώς είναι βέβαια πιο περίπλοκο (πχ. κατασχέσεις κρατικής περιουσίας) και αντί μετόχων υπάρχει μια εκλεγμένη κυβέρνηση με ανειλημμένες υποχρεώσεις έναντι των πολιτών που την ψήφισαν, ίσως και με ιδιαίτερες ευαισθησίες απέναντι σε θέματα διακανονισμού του χρέους, εθνικής κυριαρχίας, εκμετάλλευσης φυσικών πόρων από τρίτους κλπ. Είναι επίσης δύσκολο να νοηθεί κατατεμαχισμός μιας χώρας όπως γίνεται σε ορισμένες περιπτώσεις πτώχευσης εταιρειών.
Όπως σε κάθε ανάλογη περίπτωση, έτσι και στην περίπτωση της Ελλάδας, οι παράμετροι της άλγεβρας που προαναφέραμε διαμορφώνονται ήδη σε πολιτικούς, οικονομικούς και γεωστρατηγικούς άξονες, στην Ευρώπη, Ρωσία, ΗΠΑ και αλλού. Αν και τα δεδομένα αλλάζουν καθημερινά κάνοντας την οποιαδήποτε πρόβλεψη παρακινδυνευμένη, είναι εμφανές ότι η κατάσταση οδηγείται, μαθηματικά πια, στα άκρα. Από την μια η Ευρώπη έχει μεθοδικά κόψει το (οικονομικό) οξυγόνο ενώ από την άλλη η Ελλάδα κρατά την αναπνοή της προσπαθώντας να πείσει ότι όλα τελούν υπό έλεγχο.
Το διάστημα κατά το οποίο ένα κράτος τελεί υπό καθεστώς προστασίας συνοδεύεται από εξίσου δύσκολες επιλογές, θυσίες και μια σειρά επίπονων αποφάσεων παρμένων σε μια χρονικά πιεσμένη κλίμακα. Αν αυτές γίνουν σωστά και με γνώμονα το εθνικό συμφέρον, τότε έχουν μπει τα θεμέλιας μιας αναγεννημένης οντότητας η οποία μπορεί να σταθεί στα πόδια της και να μετέχει ξανά στην παγκόσμια οικονομία.
Χρειάζεται σωστός σχεδιασμός, συμφωνία ως προς τους τελικούς στόχους, σταθερότητα στις προτεραιότητες και ευελιξία στις διαπραγματεύσεις.
Στην περίπτωση της Ελλάδας, η άθροιση αυτών των δυνάμεων στο εξωτερικό αλλά και στο εσωτερικό γίνεται όλο και πιο δυσδιάκριτη. Υπάρχουν ισχυρά συμφέροντα και εκφρασμένες απόψεις και από τις δύο πλευρές. Δυστυχώς, η πολύμηνη παράταση της αβεβαιότητας ασκεί ανυπόφορη πίεση στην πραγματική οικονομία και στη μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών ενώ οι συνεχόμενες θυσίες δεν οδηγούν σε χειροπιαστά αποτελέσματα ή σε συγκεκριμένα διαπραγματευτικά πλεονεκτήματα.
Ταυτόχρονα, το ευρύτερο εσωτερικό πολιτικό μέτωπο δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως αρραγές. Ορισμένοι ίσως αναγνωρίζουν κάποια στοιχεία λεβεντιάς και εθνικής υπερηφάνειας σε αυτή την πολυδιάστατη πολωτική πορεία (προς τα έξω και προς τα μέσα), αλλά η κοινή διαπίστωση είναι ότι η χώρα πορεύεται επιταχυνόμενη προς μια τροχιά αυξανόμενης αστάθειας και αβεβαιότητας.
Σημαντική παράμετρος είναι και ο τρόπος που η κυβέρνηση αντιλαμβάνεται την λαϊκή εντολή και τα όριά της, οι κίνδυνοι που δημιουργούνται όταν τα όρια αυτά δοκιμάζονται, καθώς και τι θα μπορούσε να συμβεί αν τα όρια αυτά παραβιαστούν λόγω ρήξης είτε με την Ευρώπη είτε εντός του κυβερνητικού σχηματισμού ή, στη χειρότερη περίπτωση, με ταυτόχρονο συνδυασμό και των δύο υπό το ενδεχόμενο άμεσου πιστωτικού γεγονότος.
Η Ελλάδα έχει μακρά και περήφανη ιστορία, διαθέτει πολιτισμό παγκόσμιας εμβέλειας που θα συνεχίσει να υπάρχει ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα της παρούσας κρίσης. Αυτό που κρίνεται εδώ είναι αν και κατά πόσο το τμήμα εκείνο του ελλαδικού κράτους που όλοι γνωρίζουμε ότι είναι σάπιο και πρέπει να αποβληθεί άμεσα και αμετάκλητα, θα συμπαρασύρει ή όχι και το υγιές υπόλοιπο.
Τελικά η «άλγεβρα» που προανέφερα δεν είναι ούτε απόμακρη ούτε αφηρημένη, αλλά προσιτή και οικεία. Η τύχη της χώρας είναι στα χέρια των Ελλήνων, στο χέρι τους και το νυστέρι. Ναι μεν η εγχείρηση είναι επώδυνη και επικίνδυνη αλλά είναι αναγκαία και μη αναβλητέα.
Το αν είναι επιτυχής ή όχι θα κριθεί πολύ σύντομα.
7 Απριλίου 2015
* Ο Γιάννης Παπαδάκης κατάγεται από το Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι Ηλ/γος Μηχανικός (PhD) και εργάζεται στις ΗΠΑ.

