Κεραυνός “εν αιθρία” έπεσε η είδηση του θανάτου του 20χρονου σπουδαστή.
Μας άφησε άναυδους η σκληρότητα και η έκταση του φαινομένου. Αδιανόητο! Με στερήσεις και δυσκολίες να στέλνεις το παιδί σου να σπουδάσει και η ενδοσχολική βία, το bullying, να σου το επιστρέφει μέσα σε ένα άσπρο φέρετρο.
Ξαφνιαστήκαμε λυπηθήκαμε, τρέξαμε με λουλούδια να εκφράσομε τη θλίψη μας και να συμμετάσχομε στον πόνο του χαμού. Πάνω απ’ όλα συνειδητοποιήσαμε τον κίνδυνο που μας απειλεί όλους και τρομάξαμε. “Κοινή γαρ η μοίρα”.
Στη θέση του Βαγγέλη είδαμε το γιο μας, τον εγγονό μας, τον φίλο μας, τον εαυτό μας.
Τώρα με πάθος ψάχνομε τον αίτιο να τον τιμορήσομε, να ικανοποιήσομε το κοινό περί δικαίου αίσθημα και να προχωρήσομε ικανοποιημένοι.
Δυστυχώς υπεύθυνοι για το χαμό του παλικαριού είμαστε όλοι εμείς. Είτε ως πρωταγωνιστές, είτε ως θεατές του δράματος. Πριν από αιώνες μια ρωμαϊκή φράση έλεγε “homo homini Lupus” ο άνθρωπος για τον άνθρωπο είναι λύκος. Σε αυτή τη ρήση υπακούσαμε σήμερα και φτάξαμε την κοινωνία των λύκων.
Ρίξαμε μέσα τον Βαγγέλη και κάθε Βαγγέλη.
Το αρνί μέσα στην αγέλη των λύκων.
Ερχόμαστε στη ζωή με μοναδικό εφόδιο ένα πλήθος θολές, αβέβαιες και ασταθείς τάσεις προς δράση. Κοινά σε όλους δώρα της φύσης.
Η ψυχολογία μελετώντας, τις ονόμασε προδιαθέσει,ς ενδιαφέροντα, ένστικτα, ορμές. Τις ταξινόμησε σε βιολογικές, κοινωνικές, πνευματικές.
Η φύση τελείωσε το έργο της και αναλαμβάνει το περιβάλλον, η αγωγή. Απορροφώντας ασυνείδητα ή συνειδητά ο καθένας μας τις ιδιοτυπίες του ανθρώπινου και φυσικού περιγύρου του διαμορφώνει την ανθρώπινη ιδιοτυπία του, το χαρακτήρα του.
Κοινωνικοποιείται. Οικειοποιείται αξίες και κανόνες και αναλαμβάνει ρόλους που αποδέχεται η κοινωνία. Τι να πάρει από μια κοινωνία πνευματικής στειρότητας και ηθικής κατάπτωσης.
Η διαμόρφωση του χαρακτήρα δεν υπόκειται σε απόλυτους μαθηματικούς τύπους αλλά στο νόμο των πιθανοτήτων. Είναι μια διαρκώς ανοιχτή διαδικασία που προσδιορίζεται από σύμπραξη πολλών παραγόντων. Χωρίς να αποτελεί το παν η αγωγή που θα πάρει το άτομο είναι ο σημαντικότερος παράγοντας. Αυτό μας δίνει το δικαίωμα να μεταφερθούμε σε παλαιότερες εποχές που το μπούλινγκ ήταν άγνωστο στο σχολείο και να συγκρίνομε και έτσι θα έχομε πιθανότητες να πλησιάσομε τις αιτίες.
Θα συναντήσομε και τότε τους δύο πρωταγωνιστές τύπους, τον “παλικαρά” και τον “μάρτυρα” σε όλα τα κοινωνικά στρώματα.
Στην οικογένεια, στην παρέα, στη δουλειά, στις ουρές των ταμίων κ.λπ. Εκεί όμως η κατάσταση ελέγχεται, δεν ξεπερνά τα φυσιολογικά όρια της συμπεριφοράς, δεν είναι ανωμαλία.
Δεν υπάρχουν περιθώρια θριάμβου και οίκτου.
Αύριο θα συναντηθούν φίλοι.
Εδώ όμως η κατάσταση είναι ανεξέλεγκτη και γίνεται διαστροφή και στους δύο. Κάθε μορφής διαφορετικότητα προκαλεί τους παλικαράδες που πέφτουν απάνω της σαν λύκοι. Η παχυσαρκία, το μεγάλο στήθος του κοριτσιού, το στραβό πόδι, δεν είναι φίλαθλος κ.λπ. Αλλά και αντίθετα ο Βαγγέλης συγκεκριμένα ήταν η ευγένεια, η λεπτότητα, η ομορφιά, ο καλός μαθητής, ο μπούλης στη γλώσσα των παλικαράδων. Στην τραχύτητα της παρέας ήταν διαφορετικότητα και πέσαν όλοι πάνω του.
Όλοι διασκεδάζουν και πήγε και ο ίδιος στην αρχή να το πιστέψει. Οι πρωταγωνιστές παίρνουν θάρρος αυξάνουν συνεχώς τη δόση της βίας ανακαλύπτοντας νέες μορφές πιο οδυνηρές και πιο διασκεδαστικές.
Το θύμα βρίσκεται σε αδιέξοδο. Οι καθηγητές γνωρίζουν και αδιαφορούν. Όλοι γνωρίζουν αλλά δεν μιλούν.
Στα άδυτα της ψυχής του θύματος όλα συμπλέκονται.
Διαμορφώνονται και λειτουργούν μηχανισμοί ανεξάρτητοι της θέλησής του. Η υπακοή έγινε υπνωτισμός μπροστά στους βασανιστές του, όπως το πουλάκι μπροστά στα μάτια του φιδιού που είναι έτοιμο να το καταπιεί.
Μένει μαζί τους στο ίδιο δωμάτιο χωρίς να μπορεί να φύγει. Αυτό είναι το μπούλινγκ που θριαμβεύει στο σχολείο αλλά έχει βγει έξω στους δρόμους, στις πλατείες, στα πάρκα αλλά προ παντός έχει μπει στο διαδίκτυο, έγινε ηλεκτρονικό πιο επικίνδυνο.
Ας δούμε τώρα την πορεία της αγωγής μέχρι εδώ.
Οι παλαιότερες γενιές, πρώτο σχολείο θεσμοθετημένο είχαν την οικογένεια. Οι σημερινές, μετά τη διάλυση της οικογένειας έχουν το βρεφονηπιακό σταθμό. Η οικογένεια ήταν μια πρωτογενής κοινωνική ομάδα αυτόνομη και αυτάρκης. Υπήρχε επί αιώνες το κέντρο όπου ικανοποιούνταν όλες οι ανάγκες των Ελλήνων. Τα μέλη είχαν διακεκριμένους ρόλους.
Ο ρόλος του αρχηγού του πατέρα εξαντλείται στον κοινωνικό περίγυρο. Της μητέρας στο σπίτι. Διέθετε όλη την ενεργητικότητα και τη λεπτότητα της ψυχής για να δημιουργήσει το γλυκό πατρικό σπίτι με όλα τα θέλγητρα και την ενεργητική παιδαγωγική δύναμη.
Μέσα στο ζεστό αυτό οικογενειακό περιβάλλον θα έχει τη μοναδική ευκαιρία το ανίκανο πλάσμα να ξεδιπλώσει τον ασχημάτιστο θολό, αόριστο εαυτόν του με τη μοναδική παιδαγωγική επίβλεψη της μητέρας. Η αγράμματη παραδοσιακή μητέρα αξίζει 100 δασκάλους όπως έχει λεχθεί. Γνωρίζει ενστικτωδώς την πορεία εξέλιξης των λειτουργιών του βρέφους και ξεχωρίζει ποιες θα καταστείλει και ποιες θα ενισχύσει. Εδώ δεν χωράει η βία. Κυριαρχεί η ανιδιοτελής αγάπη που κατακλύζει την τρυφερή παιδική ψυχή τη θερμαίνει και ενεργοποιεί τις δυνάμεις που η φύση έχει κρύψει μέσα της.
Η έλλειψή της αφήνει έκδηλα τα ίχνη στο χαρακτήρα του αυριανού ώριμου.
Στο βρεφονηπιακό σταθμό θα πέσει ο σπόρος για να βλαστήσει το μπούλινγκ και να καρποφορήσει στο σχολείο. Εδώ η ζωή είναι αγώνας επιβολής. Κερδίζεται, δεν παραχωρείται. Το νήπιο δεν είναι αθώο. Υπάγεται στο γενικό νόμο της ζωής που για όλα τα όντα έχει κατά κανόνα τη μορφή πάλης. Είναι προικισμένο με ένα πλήθος ορμών, κατευθύνσεων δράσης. Πρώτα εμφανίζεται η ορμή προς προς αναγνώριση και επιβολή. Έχει την τάση να επιβληθεί στα πράγματα και στα πρόσωπα που το περιτριγυρίζουν. Όταν η ορμή αυτή μένει ανεξέλεγκτη γίνεται επικίνδυνο παιγνίδι.
Γίνεται μαχητικότητα, πάλη και συνοδεύεται από οργή. Δεν θα διστάσει να καρφώσει το πηρούνι στο διπλανό ή να πνίξει το περιστέρι που δεν τον ακούει. Παράλληλα υπάρχει και η ορμή της αφοσιώσεως και υπακοής που είναι η αντίθετη πλευρά του ίδιου νομίσματος. Και οι δύο επιδιώκουν να προκαλέσουν την προσοχή των άλλων. Ο ένας με το θαυμασμό ο άλλος με τον οίκτο.
Το σχολείο με τον τρόπο που λειτουργεί σήμερα είναι ο χώρος που ευνοεί και καλλιεργεί την ενδοσχολική βία. Οι εκπαιδευτικοί θεωρούν την τάξη ένα άθροισμα ανώριμων ξεχωριστών ατόμων και ποτέ ως ομάδα κοινωνική. Προσκολλημένα στο επίσημο πρόγραμμα ακαδημαϊκών γνώσεων αγνοούν και αφήνουν στην τύχη όλες τις κοινωνικές διεργασίες που συμβαίνουν πίσω από το πρόγραμμα.
Πρέπει κάποτε να σκεφτούμε ότι πέρα από τα άτομα υπάρχει το λειτουργικό σύνολο που προσδιορίζει τη συμπεριφορά του ατόμου. Ασκεί ένα είδος κοινωνικού ελέγχου σύμφωνα με το πνεύμα της ομάδας που αιωρείται στο χώρο όπως ο αέρας που αναπνέουν. Στην οργανωμένη κοινωνική ζωή το παιδί θα ικανοποιήσει όχι πια τις κατώτερες βιολογικές ανάγκες αλλά τις ανώτερες κοινωνικές και πνευματικές. Τις καθαρά ανθρώπινες. Αναλαμβάνει ρόλους και αποκτά ταυτότητα.
Στα σχολεία Α/θμιας και Β/θμιας Εκπαίδευσης φοιτούν δύο κατηγορίες μαθητών. Αυτοί που προορίζονται για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και αυτοί συμμετέχουν στο πρόγραμμα γνώσεων, κυνηγούν τους βαθμούς και αποκτούν ταυτότητα του “καλού μαθητή”. Οι υπόλοιποι είναι υποχρεωμένοι να ακολουθούν αδιάφορα και να παραμένουν ανεπιθύμητοι. Υποχρεωτικά θα οργανωθούν σε υποομάδες στις οποίες θα αναζητήσουν την ικανοποίηση αναγκών που τους αρνείται η τάξη. Με έμμεσο τρόπο ωθούνται στο μπούλινγκ.
Παλαιότερα το σχολείο λειτουργούσε διαφορετικά.
Διορίστηκα σε ένα απομακρυσμένο ορεινό χωριό. Είχα 50 μαθητές όλων των τάξεων.
Μικρή κοινωνία με πλήρη διάρθρωση. Οι εργασιακές συνθήκες πολύ άσχημες, όπως και οι αναλογες επιβίωσης. Διδακτήριο, ερείπιο. Ενα πρόχειρο κατασκεύασμα από τους κατοίκους. Εποπτικά μέσα: μια εικόνα της Παναγίας πάνω από τη σκονισμένη έδρα και άλλη μια του Κολοκοτρώνη στον τοίχο. Στο αναλυτικό πρόγραμμα γνώσεων υστερούσαμε. Είμαστε όμως μια ομάδα σε μικρογραφία πλήρης, κοινωνία οργανωμένη σε οικογένεια.
Πρώτα διαμορφώσαμε με συμμετοχή όλων ένα κατάλληλο ομαδικό κλίμα συνεργασίας, αλληλεγγύης, σεβασμού. Ερχόμαστε το πρωί στις 8 μέχρι το μεσημέρι στις 12. Διακόπταμε μια ώρα και επανερχόμαστε το απόγευμα μέχρι 6μ.μ.
Την Κυριακή εκκλησιασμό όλοι μαζί. Ο μαθητής συνεχώς ελέγχεται διακριτικά κάθε στιγμή και από εμένα και από την κοινωνία.
Εξωτερικές πηγές πληροφοριών ανύπαρκτες.
Η Εκπαίδευση και η Παιδεία αποκλειστικότητα του σχολείου. Σήμερα διδακτήρια συνεχώς βελτιώνονται. Ευρύχωρες αίθουσες, γυμναστήρια, εργαστήρια. Εποπτικά μέσα πλούσια.
Μαθητές μέχρι 20 σε κάθε τάξη το ανώτερο.
Δάσκαλοι σε κάθε τάξη τουλάχιστον 5 επιστήμονες ειδικοτήτων, χρησιμοποιούν την Εκπαίδευση για να προβάλουν την επιστήμη τους.
Για τη γενική μόρφωση και αγωγή δεν ενδιαφέρεται κανείς. Παιδαγωγοί δεν υπάρχουν, να ενδιαφερθούν για την οργάνωση της τάξης και την ισομερή ανάπτυξη των δυνατοτήτων του μαθητή. Το κράτος αναθέτει στο σχολείο την εκπαίδευση. Η παιδεία όμως ξέφραγο αμπέλι, ανοιχτές πόρτες για άσχετους. Τηλεόραση, τύπος, διεφθαρμένη κοινωνία, διαπλεκόμενο διαδίκτυο.
Το μπούλινγκ δεν είναι ένα απλό φαινόμενο περιορισμένης διάρκειας και έκτασης.
Εκφράζει μια διαλυμένη κοινωνία και ειδικότερα τον εσφαλμένο προσανατολισμό της Εκπαίδευσης. Είναι ουτοπία η υποχρεωτική Εκπαίδευση να κυνηγά μονομερώς την ποσότητα των γνώσεων και να απουσιάζει από τις κρίσιμες καμπές της εξελικτικής πορείας του νέου ανθρώπου κατά τις πρώτες δεκαετίες της ζωής του. Εκεί που χρειάζεται το προστατευτικό βλέμμα για να μην βρεθεί στον εύκολο κατηφορικό δρόμο του μπούλινγκ.
*Ο Στέλιος Μανουσέλης είναι εκπαιδευτικός
