Της Κατερίνας Μυλωνά

Η αγάπη του καλλιτέχνη για την πέτρα «γέννησε» την τέχνη του ψηφιδωτού, όπως περιγράφει η εκπαιδεύτρια του Εργαστηρίου Ψηφιδωτού του Πολιτιστικού Συλλόγου «Αρτεμισία» και επιμελήτρια της έκθεσης «Έλληνες ζωγράφοι 19ου και 20ού αιώνα», απόφοιτος Ιστορίας Ελληνικού Πολιτισμού ΕΑΠ, κ. Άννα Μαλλιωτάκη - Χιωτάκη.

Η έκθεση ολοκληρώνεται σήμερα στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου και έγινε με τη συνεργασία της Περιφέρειας Κρήτης.

Εκθέτες είναι οι Αγιομυργιαννάκη-Κουτσογιάννη Βαγγελιώ, Αγγελοπούλου Βάλια, Ανδρουλάκης Ορέστης, Αντωνιδάκη-Γαρεφαλάκη Κλαίρη, Ασπετάκη Ελένη, Βασιλάκη Μαρία, Βιδάκη Ειρήνη, Γαρεφαλάκη Βίκυ, Γεωργαλή Αργυρώ, Γιαουρτά Άννα, Γιαουρτά Κική, Γιαουρτά Πόπη, Γιγουρτάκη Ιωάννα, Γκάβαλη Λίτσα, Δουλγεράκη Μαρία, Ζερβού Αρετή, Κουγιουμουτζάκη Μαίρη, Κουντάκη Πόπη, Κουρκουνάκη Ελένη, Κυπριωτάκη Νικολέτα, Λαγουδιανάκη Πόπη, Λυρώνη Μαρία, Μαγαράκη Γωγώ, Μαγκανά Αλίκη, Μακράκη Φεβρωνία, Μανίκα Κωνσταντίνα, Μήτρα Σταυρούλα, Μπαλαμούτσου Ηλέκτρα, Μπελιμπασάκη Μαλάμω, Μπορμπαντωνάκης Μιχάλης, Νικολιδάκη Κατερίνα, Ορφανού Νικολέτα, Παπαδάκη-Πατρουδάκη Μαριάννα, Παπαδοβασιλάκη Ανθή, Παπαχατζάκη Έλλη, Παρασύρη Αθηνά, Πατεράκη Αλίκη, Πετειναράκης Κώστας, Πιτικάκη Διονυσία, Ρασιδάκη Σούλα, Ρελάκη Μαριέττα, Ρουμελιώτη-Πανάγου Άννα, Σκλάβος Γιώργος, Σκαρβελάκη Κατερίνα, Σουργιάς Μανώλης, Σπυριδάκη Κατερίνα, Τσουανάκη Βασιλική, Φουντουλάκη-Λενακάκη Κατερίνα και Χρήστου Αγάπη.

Η κ. Μαλλιωτάκη- Χιωτάκη μιλά στην «Π» για την τέχνη του ψηφιδωτού ενώ μέλη του εργαστηρίου περιγράφουν την εμπειρία τους.

Μιλήστε μας για την τέχνη του ψηφιδωτού

«Το ψηφιδωτό είναι ένα πανάρχαιο δυναμικό και εκφραστικό μέσο που με απλά υλικά έχει δώσει κατά καιρούς έργα υψηλής ποιότητας. Ψηφιδωτό όταν λέμε εννοούμε την αναπαράσταση μιας εικόνας με μικρά ή μεγάλα κομμάτια ψηφίδας τα οποία συνδέονται μεταξύ τους με κάποιο κονίαμα. Οι ψηφίδες μπορεί να είναι από διάφορα υλικά όπως πέτρα, μάρμαρο, σμάλτο, γυαλί, κεραμικό κ.α. Η εργασία της ψηφοθέτησης είναι επίπονη και χρονοβόρα αλλά συγχρόνως πολύ δημιουργική και ευχάριστη.

Η λέξη «μωσαϊκό» που είναι εννοιολογικά συγγενική προέρχεται από τη λέξη «μούσα» και σχετίζεται με τη διακόσμηση χώρων αφιερωμένων στις μούσες κατά την αρχαιότητα.

Το ψηφιδωτό δημιουργήθηκε από την αγάπη του καλλιτέχνη για την πέτρα, τη φυσική ακατέργαστη επιφάνειά της, και την πρόκληση που δίνει σαν σκληρό υλικό που είναι να το υποτάξει ο δημιουργός στις πλαστικές ανάγκες ενός έργου. Η πέτρα που είναι ένα υλικό το οποίο αντέχει στο χρόνο, δημιούργησε έργα που η ομορφιά τους εγκλωβίστηκε σε μεγάλες επιφάνειες τοίχων, δαπέδων ή τρούλων, χωρίς το φόβο των καιρικών συνθηκών. Η ανθεκτικότητα από τη μια αλλά και τα άριστα αποτελέσματα αυτής της τεχνικής ήταν και οι αιτίες που το ψηφιδωτό χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα από τους Έλληνες από τα αρχαία χρόνια και κυρίως τα βυζαντινά χρόνια, εξυπηρετώντας τις ανάγκες της χριστιανικής θρησκείας, αλλά και από τους Άραβες και άλλους λαούς.

Η καταγωγή του ψηφιδωτού χάνεται στο χρόνο κυρίως προς τη μεριά της Ασίας, της Μεσοποταμίας απ όπου και ξεκίνησε. Ωστόσο, στην συνέχεια θεωρήθηκε ως μια τέχνη εμπνευσμένη από το φως και το χρώμα της Ελλάδας που την καθόρισε και οριστικά».

Πόσα χρόνια λειτουργεί το εργαστήρι ψηφιδωτού στο Ηράκλειο;

«Το εργαστήρι ψηφιδωτού ξεκίνησε τη λειτουργία του στο Ηράκλειο το 1998 περίπου, με πρώτο δάσκαλο το Γιώργο Σκανδαλάκη και με τη στήριξη του Δήμου Ηρακλείου. Από το 2008 λειτούργησε και ένα δεύτερο τμήμα του στο οποίο ανέλαβα ως εκπαιδεύτρια. Πριν από τέσσερα χρόνια περίπου ο Δήμος Ηρακλείου σταμάτησε να μας παρέχει χώρο στέγασης λόγω των οικονομικών δυσκολιών που αντιμετώπιζε και μεταφέρθηκα με την ομάδα του εργαστηρίου στον πολυχώρο του Πολιτιστικού Συλλόγου της «Αρτεμισία» όπου βρισκόμαστε μέχρι και σήμερα. Τα τελευταία τέσσερα χρόνια οι εγγραφές στο εργαστήριο μας έχουν τριπλασιαστεί. Παρακολουθούν μαθήματα ψηφιδωτού περίπου 60 εκπαιδευόμενοι και συνεχώς αυξάνεται το ενδιαφέρον του κόσμου. Εκτός από το δικό μας εργαστήριο που διαθέτει μόνιμο δικό του χώρο μέσα στο σύλλογο, έχουν δημιουργηθεί εργαστήρια ζωγραφικής και κοσμήματος.

Το Εργαστήρι Ψηφιδωτού του Πολιτιστικού Συλλόγου «Αρτεμισία» έχει ονειρευτεί και χρόνια τώρα προσπαθεί γι αυτό, να κάνει το Ηράκλειο να είναι υπερήφανο σε ότι αφορά το χώρο της τέχνης του ψηφιδωτού.

Η φιλοσοφία του εργαστηρίου μας βασίζεται στη βεβαιότητα ότι η δημιουργική έκφραση είναι δικαίωμα όλων των ανθρώπων ανεξαρτήτου μόρφωσης, ηλικίας και φύλου. Η έκφραση μέσω της τέχνης δεν είναι μόνο για κείνους που την έχουν σπουδάσει ή έχουν κάποιο ταλέντο, αλλά για όλους όσοι θέλουν να τη χρησιμοποιήσουν ως διαδικασία στοχασμού, πειραματισμού και αυτοσυγκέντρωσης. Η επαφή με την τέχνη προσφέρει ευκαιρία για μάθηση, εμπειρία σκέψης και πράξης, γνώση του παρελθόντος και του παρόντος και λειτουργεί σα γλώσσα έκφρασης και δημιουργίας, ενώ παράλληλα συντελεί στον επαναπροσδιορισμό των αρχών και των αξιών μας ως κοινωνίας»

“Με την αναφορά στους μεγάλους Έλληνες ζωγράφους εμβαθύναμε τις γνώσεις μας”

Πώς δημιουργήθηκε η ιδέα του θέματος της έκθεσης;

«Η επιλογή του θέματος που δουλέψαμε στηρίχθηκε σε δύο ιδέες. Η μια αφορούσε στην ίδια τη φύση της τέχνης του ψηφιδωτού, η οποία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την τέχνη της ζωγραφικής. Το καλό σχέδιο είναι η αρχή της δημιουργίας . Όταν η πέτρα πατάει πάνω σ ένα καλό σχέδιο, της δίνεται πιο εύκολα η δυνατότητα, με την κατάλληλη τεχνική φυσικά, να μετατραπεί σε ρευστό χρώμα και να υπηρετήσει τις πλαστικές ανάγκες ενός έργου. Παράλληλα όσο δύσκολο κι αν φαινόταν στην αρχή το εγχείρημα αυτό σε αρκετούς από τους εκπαιδευόμενους, θεώρησα ότι θα ήταν και μια σοβαρή πρόκληση, προκειμένου να δοκιμάσουν τις αντοχές τους, τη φαντασία, τη δεξιοτεχνία και τη δύναμη της θέλησης τους. Η δεύτερη ιδέα αφορούσε στην ανάγκη που δημιουργείται, εκείνος που συμμετέχει στο εργαστήριο να έρχεται με διάφορους τρόπους σε επαφή με την τέχνη. Η αναφορά μας στους μεγάλους Έλληνες ζωγράφους του 19ου και 20ού αιώνα και στο έργο τους μας έδωσε την ευκαιρία όχι μόνο να εμβαθύνομε στην τεχνική του ψηφιδωτού αλλά και να εμπλουτίσουμε τις γνώσεις μας. Μάθαμε περισσότερα πράγματα για τη διαδρομή της ελληνικής ζωγραφικής την ιδιαίτερα κρίσιμη και ενδιαφέρουσα αυτή περίοδο, κατά την οποία δέχθηκε πολλές επιρροές από τα δυτικά ευρωπαϊκά καλλιτεχνικά ρεύματα. Γνωρίσαμε και δουλέψαμε στην πράξη πάνω σε έργα του Ακαδημαϊκού Ρεαλισμού, του Ιμπρεσιονισμού, των Φωβ, του Εξπρεσιονισμού, του Συμβολισμού κ.ά. Παράλληλα ήταν μια προσπάθεια να αναδείξομε την ελληνική τέχνη και παράδοση που αποτελεί μέρος του ελληνικού μας πολιτισμού. Ήταν μια απόπειρα που απαιτούσε τόλμη, ειλικρίνεια, αγάπη, σεβασμό, επιδεξιότητα, υπομονή και επιμονή και που έγινε μέσα σε ένα μικρό εργαστήριο από απλούς ανθρώπους.

Ευχαριστώ εκ μέρους όλου του εργαστηρίου, από καρδιάς, όλους τους Ηρακλειώτες και όλους τους επισκέπτες της έκθεσης για τα συγκινητικά όμορφα λόγια τους με τα οποία επιβραβεύουν και στηρίζουν την προσπάθεια μας».

Οι εκπαιδευόμενοι

Τυχαία βρέθηκε στο εργαστήριο, πριν από δυόμισι περίπου χρόνια ο κ. Κώστας Πετειναράκης, ο οποίος αναφέρει πως «το αγάπησα συν τω χρόνω και δεδομένων των αναλογιών, των προβλημάτων που έχει η κοινωνία, το βρήκα σα μια όαση ψυχής».

«Αγαπάω ιδιαίτερα τις πέτρες, τα πετρώματα, θεώρησα ότι είναι μια μεγάλη πρόκληση για μένα να μπορώ να εκφραστώ μέσα από την πέτρα, να γνωρίσω πώς μπορεί ένα ζωγραφικό έργο να αναπαρασταθεί με την πέτρα και να δώσεις τις πινελιές του ζωγράφου με τη βοήθεια της πέτρας, έτσι ξεκίνησα και ήταν μια πολύ ενδιαφέρουσα διαδρομή και εμπειρία», περιγράφει η κ. Ειρήνη Βιδάκη, η οποία ασχολείται εδώ και επτά χρόνια με το ψηφιδωτό ενώ πριν είχε επαφή με τη ζωγραφική. Είναι εκπαιδευτικός και ενθαρρύνει τους μαθητές της να ασχοληθούν με την τέχνη του ψηφιδωτού, «είναι μια τελείως απελευθερωτική διαδικασία που αρέσει πολύ και στα παιδιά», διαπιστώνει.

Τέσσερα χρόνια ασχολείται με το ψηφιδωτό η κ. Άννα Ρουμελιώτη, η οποία επί τρία χρόνια ζωγράφιζε και ήθελε να μεταπηδήσει από τη μία τέχνη στην άλλη. Στην απόφαση αυτή έπαιξε καταλυτικό ρόλο μία έκθεση ψηφιδωτού της εκπαιδεύτριάς της, που επισκέφτηκε πριν χρόνια. «Στο ψηφιδωτό, δουλεύεις τα φυσικά πετρώματα, την πέτρα με τα χέρια, στη ζωγραφική είναι διαφορετικά, μπορείς να κάνεις λάθος. Μου αρέσει περισσότερο το ψηφιδωτό, είναι μία πανάρχαια τέχνη . Το εργαστήρι για μας είναι ψυχοθεραπεία, δημιουργική απασχόληση, ξεχνιέσαι, ταξιδεύεις», περιγράφει.

Το Σεπτέμβριο γράφτηκε στο εργαστήριο η κ. Μαρία Πατελάρου, η οποία παρακινήθηκε από την προηγούμενη έκθεση, το 2012. «Η αγάπη μου για το ψηφιδωτό από μικρή που ήμουν αλλά δεν είχα χρόνο να ασχοληθώ με ώθησε να γραφτώ στο εργαστήρι. Ζωγραφίζω, παράλληλα, αλλά από παιδί, από μαθήτρια που έβλεπα στα βιβλία τη βυζαντινή τέχνη με τα ψηφιδωτά, πάντα με τραβούσε, νόμιζα ότι μπορούσα να το κάνω», αναφέρει.

«Αγαπούσα πάντα τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό, θαύμαζα πάντα τα ψηφιδωτά, τα βυζαντινά και τα ελληνορωμαϊκά, δεν μπόρεσα να σπουδάσω αρχαιολόγος που ήθελα και δεν πίστευα ποτέ ότι θα μπορέσω να κάνω αυτή την τέχνη μέχρι που εντελώς τυχαία ανακάλυψα ότι υπήρχε το εργαστήριο και από τότε έχω ερωτευτεί το ψηφιδωτό, μου αρέσει , με ξεκουράζει. Είναι πάρα πολύ ωραίο να βλέπεις στο τέλος ένα δημιούργημα δικό σου», αναφέρει η κ. Βίκυ Γαρεφαλάκη.

«Μετά που συνταξιοδοτήθηκα ήταν ένας τρόπος να γεμίσει ο χρόνος μου δημιουργικά. Τα έργα που κάνω τα προσφέρω σε αγαπημένα μου πρόσωπα και μου αρέσει, το κάνω με πολλή αγάπη», αναφέρει η κ. Μαρία Λυρώνη. Προσθέτει, ακόμα, πως «από τη φύση μου, μου αρέσουν τα παζλ, να συνθέτω πράγματα, νομίζω ότι είναι ένας τρόπος σύνθεσης χωρίς να απαιτείται κάποιο ταλέντο γιατί πατάμε πάντα σε ζωγραφικά έργα, μαθαίνουμε την τεχνική».

«Δημιουργείς, κάνεις κάτι, ξεκινάς την πέτρα, να τη σπάσεις, όσο βλέπεις και περνάει το έργο και γεμίζει, τόσο και εσύ χαίρεσαι γιατί του δίνεις πνοή και λες θα προχωρήσω, θα κάνω κάτι παραπάνω», περιγράφει η κ. Κική Γιαουρτά -Σαμπροβαλάκη, από τις παλαιότερες μαθήτριες της κ. Μαλλιωτάκη - Χιωτάκη. Όπως περιγράφει, στο εργαστήρι έχει δημιουργηθεί μία ωραία παρέα, πηγαίνουν όλοι δύο φορές τη βδομάδα και «όταν δεν έρθουμε μας λείπει», αναφέρει.