Η πρόσφατη αιματηρή σφαγή στη Γαλλία ξύπνησε σε αρκετούς παλιότερες μνήμες παρόμοιων σκίτσων που σημάδεψαν κάποια εποχή, σε άλλα γεωγραφικά μήκη και πλάτη, με το δικό τους στίγμα στην όλη υπόθεση της γελοιογραφίας σε διεθνή κλίμακα.
Ταυτόχρονα ξαναήρθε στο προσκήνιο το ερώτημα κατά πόσο ένα σατιρικό περιοδικό ή εφημερίδα θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα εκτύπωσης και κυκλοφορίας οποιουδήποτε σκίτσου, σπρώχνοντας την υπόθεση του ρατσισμού σε ένα παρακάτω επίπεδο, όπως τον τελευταίο καιρό. Πολλά περιοδικά και δημοσιογράφοι θίγουν το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια το περιοδικό Charlie Hebdo έχει επιδοθεί σε ρατσιστικές και προβοκάτσιες ισλαμοφοβίας και ότι αρκετές από τις φωτογραφίες του που αναφέρονταν στο Ισλάμ ήταν ευρηματικά διεστραμμένες, με σκίτσα που παρουσίαζαν Άραβες με γαμψές μύτες, Κοράνια τρύπια από σφαίρες και παραλλαγές στο θέμα του σοδομισμού.
Πάντως τα όρια της διαφωνίας σε θέματα που αφορούν τη θρησκεία και τη ρατσιστική ατζέντα είναι σαθρά και εύκολα μετακινήσιμα. Κι αυτό αφορούσε κι άλλες εποχές. Κατά τον δέκατο ένατο αιώνα, για παράδειγμα, οι γελοιογραφίες που απεικόνιζαν τους Ιρλανδούς ως πιθήκους, ήταν πολύ δημοφιλείς στη Μεγάλη Βρετανία και τις ΗΠΑ. Ένας σκιτσογράφος, ο Τόμας Ναστ (Thomas Nast, 1840–1902), χρωστάει μεγάλο μέρος της φήμης του στην απεικόνιση των Ιρλανδών στις γελοιογραφίες του στο περιοδικό Harper’s Weekly, ως βρώμικων πιθήκων, προτρέποντας με τον τρόπο αυτό στους μετανάστες να φύγουν από τις ΗΠΑ και να γυρίσουν πίσω σε αυτή. Σε ένα διαβόητο κινούμενο σχέδιο, απεικόνισε τους επισκόπους της Καθολικής Εκκλησίας ως κροκόδειλους, που ήρθαν από τη θάλασσα και βγήκαν στην ακτή έτοιμοι να καταβροχθίσουν τα μικρά παιδιά στην Αμερική. Ο Ναστ κατέστησε σαφείς τις ρατσιστικές του απόψεις για τους ιρλανδούς μετανάστες, τους οποίους απεικόνιζε ως βίαιους, μεθυσμένους και υπανάπτυκτους. Στοχοποίησε έτσι τους συγκεκριμένους ανθρώπους υπεύθυνους για ό,τι χειρότερο συνέβαινε τότε στην Αμερική. Παρά το ρατσισμό του, η φήμη του κατόρθωσε να επιβιώσει και είναι γνωστός στους κύκλους της γελοιογραφίας, ως ο πατέρας των αμερικανικών καρτούν. Η ρατσιστική εκστρατεία με κινούμενα σχέδια κατά των Ιρλανδών, όμως, χρησιμοποιήθηκε στη συνέχεια, ακόμη πιο έντονα εναντίον των μαύρων, χαρακτηρίζοντάς τους ως πιθήκους, τεμπέληδες, ανίκανους και μεθυσμένους. Λίγο αργότερα, ο Theodor Seuss Geisel (1904–1991) γνώρισε δόξα λόγω κινούμενων σχεδίων με υπονοούμενα εναντίον των Αράβων, των μαύρων και των Ιαπώνων, πριν γίνει ο γνωστός και αγαπημένος Dr. Seuss.
Έτσι, λοιπόν, η ιστορία της σάτιρας είναι πολύ κατατοπιστική και σαφής σήμερα για πολλά πράγματα. Μπορεί ανά πάσα στιγμή να μετατραπεί σε ρητορική μίσους! Βεβαίως, όπως πάντα, εξαρτάται από το ποιος κάνει το σχέδιο και το ευρύτερο ιστορικό και γεωγραφικό πλαίσιο, με τις ανάλογες μετακινήσεις της γραμμής μεταξύ της ρητορικής του μίσους και της σάτιρας.
Οι εικόνες του Ναστ και του Δρ Seuss, θεωρούνται πλέον ευρέως ως λάθος επιλογή, αποτρόπαιες και προσβλητικές. Το γαλλικό περιοδικό που ευχαρίστως δημοσίευσε στερεότυπα επιτήδειων Εβραίων και ομοφυλόφιλους μουσουλμάνους με τον Μωάμεθ σε μια γελοιογραφία γυμνή ήρθε θέλοντας και μη στο προσκήνιο, ανοίγοντας ξανά το μεγάλο κεφάλαιο της ελευθεροτυπίας σε όλες τις εκφάνσεις της. Οι γελοιογραφίες του Charlie Hebdo ήταν πάντα αμφιλεγόμενες και σκληρές, μαζί με κάποια δόση παραβατικότητας, όμως εδώ τα πράγματα μάλλον ήταν σοβαρότερα. Το 2011, σημειωτέον, η γαλλική κυβέρνηση τους παρακάλεσε να μην δημοσιεύσουν μια γυμνή φωτογραφία του Μωάμεθ. Όταν το περιοδικό κυκλοφόρησε, με μια αναπαράσταση του Μωάμεθ, μια πράξη την οποία πολλοί μουσουλμάνοι θεωρούν βλάσφημη, η αστυνομία του Παρισιού κάλεσε τον υπεύθυνο εκδότη και σκιτσογράφο του εξωφύλλου και τον προέτρεψε να το ξανασκεφτεί. Φυσικά αρνήθηκε, κι αμέσως μετά η γαλλική κυβέρνηση αύξησε την ασφάλεια στους πιθανούς στόχους, δηλώνοντας ότι επικρίνει τις γελοιογραφίες και οποιαδήποτε τέτοια υπέρβαση. Ταυτόχρονα, πολλοί πολιτικοί και συντάκτες γαλλικών εφημερίδων και περιοδικών, επιτέθηκαν στα σχέδια αυτά, χαρακτηρίζοντάς τα ως ανεύθυνα, άκαιρα και ανόητα. Το 2012, στη συνέχεια, ο Λευκός Οίκος επέκρινε το περιοδικό για την απεικόνιση του Μωάμεθ, λέγοντας ότι οι εικόνες θα είναι βαθύτατα προσβλητικές για πολλούς και πιθανόν να οδηγήσουν σε ανάφλεξη θρησκευτικών ταραχών.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι βρισκόμαστε σε μια εποχή, ένα στάδιο οδυνηρής και τρομακτικής καμπής στη δημοκρατική ιστορία της Ευρώπης και γενικότερα του ελεύθερου κόσμου, αλλά τα προβλήματα τέτοιου είδους σχέσεων, δυστυχώς, θα παραμείνουν. Οι μεγάλοι γελοιογράφοι, όπως γνωρίζουμε, μπορούν να πουν περισσότερα με μερικές πινελιές της ιδιοφυΐας τους, απ’ ό,τι άλλοι συνάδελφοί τους με χιλιάδες λέξεις, και σίγουρα τα προικισμένα στυλό, μολύβια και μαρκαδόροι είναι πιο οξύαιχμα από οποιοδήποτε σπαθί. Τώρα που πέρασαν λίγες μέρες από τα φοβερά γεγονότα στο Παρίσι, όπου οι ισλαμιστές μαχητές επιτέθηκαν βάναυσα στο προσωπικό του γαλλικού σατιρικού περιοδικού, Charlie Hebdo, ίσως μπορούμε να κάνουμε κάποιες δύσκολες ερωτήσεις χωρίς φόβο, κι ακόμα να δαιμονοποιήσουμε, να απορρίψουμε ή να κατηγορήσουμε. Άλλωστε, πάνω απ’ όλα, μιλάμε για την ασφάλεια ανθρώπων, ένα ζήτημα υψίστης σημασίας, και σίγουρα μαζί με αυτό, εξίσου σημαντικά είναι τα θέματα και οι συζητήσεις σχετικά με την ελευθερία του λόγου. Φυσικά, οι δολοφονίες της περασμένης εβδομάδας στα γραφεία του γαλλικού περιοδικού και σε μερικές άλλες τοποθεσίες στο Παρίσι πρέπει να καταδικάζονται, αλλά παράλληλα πρέπει να αναρωτηθούμε γιατί οι γάλλοι σκιτσογράφοι συνέχισαν και μάλιστα με προσβλητικό τρόπο τη δημοσίευση των σκίτσων τους, αφού είχαν επανειλημμένα λάβει απειλές για τη ζωή τους; Στην τρέχουσα συγκυρία, με τις τόσες ομάδες φανατικών ισλαμιστών στο προσκήνιο παντού, αξίζει τον κόπο η εμμονή στη δημοσίευση βλάσφημων εικόνων για τους μουσουλμάνους, μόνο και μόνο χάριν της ελευθερίας του λόγου; Και τώρα που τόσοι πολλοί έχουν σκοτωθεί, δημοσιογράφοι και ισλαμιστές, πραγματικά αξίζει η εμμονή στη δημοσίευση των εν λόγω σκίτσων, ακριβώς για να αποδείξουν οι δημοσιογράφοι τη θέση τους στους απέναντι, οι οποίοι ούτως ή άλλως είναι πλέον νεκροί; Μήπως βοηθάνε εν τέλει όσους επιδιώκουν την κλιμάκωση της διαμάχης και της αντίδρασης όσους αρέσκονται καλύτερα στην ιδέα του πολέμου των πολιτισμών;
Τον ίδιο δρόμο, όμως, περπατήσαμε και παλιότερα. Το 1989, ο συγγραφέας Σαλμάν Ρούσντι τέθηκε σε φετβά (απειλή θανάτου) από τους Ιρανούς λόγω κάποιων ισχυρισμών ότι βλασφημούσε το Ισλάμ στους ‘σατανικούς στίχους’ του. Ήταν μια εξωφρενική απειλή θανάτου από το Ιράν, αλλά ο Ρούσντι κρύφτηκε, κι ακόμα είχε την πολυτέλεια μιας ισχυρής αστυνομικής δύναμης για να τον προστατεύσει. Σήμερα, μπορεί να είναι ακόμα ζωντανός, αλλά δεν ξεχνάμε πως εκατοντάδες άλλοι άνθρωποι σκοτώθηκαν στις ταραχές που προήλθαν από τη δημοσίευση των στίχων του. Το 2005, υποτιμητικές γελοιογραφίες που αναφέρονταν στον Προφήτη Μωάμεθ δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδα της Δανίας, και ακολούθησαν πάλι αναταραχές και δολοφονίες. Τελικά το ερώτημα που πρέπει να απαντήσουν οι δημοσιογράφοι, είναι γιατί αισθάνονται την ανάγκη να προσβάλλουν και να προκαλέσουν τέτοια οργή; Μήπως αυτό τους κάνει να αισθάνονται ανώτεροι και κυρίαρχοι έναντι του Ισλάμ;
Στη δυτική Ευρώπη υπερηφανευόμαστε για την υπεράσπιση μας μακραίωνης παράδοσης στην ελευθερία του λόγου. Η πραγματικότητα όμως, στο συγκεκριμένο θέμα, είναι ότι για τους περισσότερους μουσουλμάνους, όπως και για πολλούς ανθρώπους άλλων θρησκειών, η πίστη τους στους προφήτες και στις θεότητές τους είναι απόλυτη, πραγματική και παθιασμένη και ότι η βεβήλωση τους αποτελεί πράξη οργής με ανεξέλεγκτα αποτελέσματα. Μπορεί στη δύση να έχουμε εθιστεί στην ιδέα της ελευθερίας του λόγου και να σχολιάζουμε δυσμενώς, όπως πολλές πτυχές της δικής μας θρησκείας, έτσι και τους πιστούς άλλων θρησκειών σε, κατά τη γνώμη μας πάντοτε, ‘λιγότερο αναπτυγμένα’ μέρη του κόσμου. Αλλά, δυστυχώς, πολλοί ακραίοι μουσουλμάνοι έχουν πρόσβαση σε όπλα και δεν έχουν κανένα πρόβλημα να συμπεριφερθούν βίαια, ειδικά όταν παρατηρήσουμε προσεκτικά την ως τώρα κατάσταση στο Αφγανιστάν, το Ιράκ και την Παλαιστίνη.
Αν εξετάσουμε το πρόβλημα από τη σκοπιά ενός μουσουλμάνου, θα φτάσουμε σε σωστότερα συμπεράσματα. Για τα τελευταία δέκα χρόνια, ίσως και περισσότερο, βομβαρδίζονται ότι αποτελούν μέλη μιας οπισθοδρομικής θρησκείας, η οποία υποστηρίζει την πολιτική βία, την καταστολή των δικαιωμάτων των γυναικών και ότι δηλητηρίασαν με την παρουσία τους μια δήθεν αρμονική Ευρώπη και Αμερική. Πολλές, όμως, ισλαμικές χώρες έχουν υποστεί βίαιες εισβολές και καταλήψεις από δυτικές στρατιωτικές δυνάμεις για άλλοτε άλλο χρονικό διάστημα. Αλλά πάνω απ’ όλα, έχουν πάντα την πίστη τους. Κι έτσι, για να επανέλθουμε στη Γαλλία, αισθάνονται άβολα με την πρόσφατη γαλλική νομοθεσία που απαγορεύει τη δημόσια εμφάνιση με το ισλαμικό πέπλο, μια βαθιά οδυνηρή κατάσταση για τις μουσουλμάνες, οι οποίοι είναι ντυμένες με αυτόν τον τρόπο για εκατοντάδες χρόνια. Και τέλος, με την ευκαιρία του τελευταίου περιστατικού στο Παρίσι, όλοι πρέπει να αναρωτηθούν και τη δική τους συμπεριφορά απέναντι σε μια θρησκεία διαφορετική. Αν και ο σεβασμός δεν επιβάλλεται, αλλά μάλλον εμπνέεται!
* Ο Γιώργος Σχορετσανίτης είναι χειρουργός και διευθυντής του χειρουργικού τομέα στο ΠΑΓΝΗ
