Το δύσκολο προεκλογικό κλίμα και η σκληρή προεκλογική εκστρατεία, ίσως δεν επέτρεψε στην κοινωνία και στον (έντυπο) τύπο (στον επαρχιακό σίγουρα) της χώρας μας, να ασχοληθούν εκτενέστερα με το μακελειό που έγινε στο Παρίσι στην εφημερίδα Charlie Hebdo από φανατικούς ισλαμιστές.
Επειδή όμως το θέμα είναι σοβαρό και, πέρα από το παρανοϊκό έγκλημα, ενέχει κοινωνικές προεκτάσεις, θα προσπαθήσουμε να παραθέσουμε μερικές σκέψεις, γιατί η πλήρης κάλυψή του είναι αδύνατη, όχι μόνον από το φύλλο μιας εφημερίδας αλλά και από βιβλία ολόκληρα.
Κατ’ αρχάς θα πρέπει να πούμε ότι: Το να απαιτείς από τον άλλο σεβασμό για τη θρησκεία σου είναι δημοκρατία. Το να απειλείς όμως χρήση βίας ή να χρησιμοποιήσεις βία γι’ αυτό, είναι θρησκευτικός φονταμενταλισμός. Το να σκοτώνεις δε γι’ αυτό (πολύ περισσότερο εν έτει 2015), είναι σκέτη τρέλα, πλήρης παραλογισμός.
Κατά δεύτερον θα πρέπει να πούμε ότι: Η Γαλλία στο θέμα των σχέσεων κράτους – θρησκείας, αποτελεί μία ξεχωριστή περίπτωση. Είναι η μόνη ίσως χώρα στον κόσμο που εκτός από την ανεξιθρησκία που θεσμοθέτησε στα τέλη του 18ου αιώνα (με την επανάσταση του 1789 και μετά) και τον διαχωρισμό κράτους θρησκείας που θεσμοθέτησε το 1904, προχώρησε ακόμα παραπέρα: Εδώ και αρκετές δεκαετίες έχει θεσμοθετήσει την απαγόρευση στους πολίτες της, να δηλώνουν (και εκδηλώνουν) τα θρησκευτικά τους πιστεύω, με οποιονδήποτε τρόπο σε οτιδήποτε έχει σχέση με τον δημόσιο βίο της χώρας.
Μπορούμε να πούμε σχηματικά δηλαδή ότι: ότι έχει σχέση με το δικαίωμα της θρησκευτικής πίστης του πολίτη στον ιδιωτικό του βίο επιτρέπεται, ενώ απαγορεύεται ότι έχει σχέση με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του στον δημόσιο τομέα (δημόσια διοίκηση, υγεία, στρατός κ.λ.π. και ιδιαίτερα ότι άπτεται της εκπαίδευσης και των μαθητών γενικότερα).
Έτσι π.χ. επιτρέπεται σε κάποια μουσουλμάνα να φορά στο σπίτι της τσαντόρ, αλλά σίγουρα, εάν είναι δασκάλα, απαγορεύεται να το φορά στο σχολείο, όπως εξ’ άλλου απαγορεύεται και σε μία χριστιανή δασκάλα να φορά στο λαιμό της ή σε κοινή θέα στο σχολείο σταυρουδάκι.
Πολύ περισσότερο απαγορεύονται κάποιες άλλες ακραίες (και επικίνδυνες) παραδόσεις, νόμοι και πρακτικές, που ναι μεν πηγάζουν από την μουσουλμανική θρησκεία (και εφαρμόζονται ακόμα και σήμερα σε κάποια ισλαμικά κράτη), τα οποία όμως ούτε κατά διάνοια μπορούν να γίνουν αποδεκτά ή ανεκτά από τις ευρωπαϊκές κοινωνίες και πολιτείες: Όπως π.χ. η κλειτοριδεκτομή στις γυναίκες (η οποία εκτός από τεράστια προσβολή προς το γυναικείο φύλλο αφορά καίρια και τη δημόσια υγεία) ή οι επισήμως προβλεπόμενες ποινές όπως το μαστίγωμα (και μάλιστα δημόσια), ο ακρωτηριασμός των άνω άκρων στους κλέφτες, ο δια λιθοβολισμού θάνατος των μοιχών γυναικών κ.λ.π. (Εδώ ίσως θα πρέπει να σημειωθεί ότι το μόνο μέρος της Ευρωπαϊκής Ηπείρου - της Ευρωπαϊκής Τουρκίας μη εξαιρουμένης - όπου ισχύει και εφαρμόζεται ακόμα θρησκευτικό δίκαιο -η ισλαμική σαρία, η οποία από το 1926 έχει καταργηθεί στην Τουρκία - είναι Ελληνικό: η Δυτική Θράκη).
Εκ πρώτης όψεως λοιπόν μπορεί να φαίνεται ότι η Γαλλική πολιτεία έχει υπερβεί τα εσκαμμένα, αφού εύκολα μπορεί να υποστηριχτεί ότι κάτι τέτοιο προσβάλλει το ατομικό δικαίωμα του πολίτη στις θρησκευτικές του πεποιθήσεις: Έχω αναφαίρετο δικαίωμα να μην πιστεύω ή να πιστεύω όπου θέλω και να το δείχνω!
Μια δεύτερη ματιά όμως δείχνει ότι τα πράγματα δεν είναι έτσι. Και τούτο διότι ενώ η έκφραση των θρησκευτικών πεποιθήσεων αποτελεί ένα αναφαίρετο μεν, αλλά αυστηρά ιδιωτικό δικαίωμα του πολίτη, από την άλλη μεριά η δέσμευση κάθε σύγχρονης δημοκρατικής πολιτείας στην διασφάλιση της ανεξιθρησκίας, στην εξάλειψη των διακρίσεων των πολιτών βάσει θρησκευτικών πεποιθήσεων, στην αποφυγή του με κάθε τρόπο εξαναγκασμού του πολίτη να δηλώνει τα θρησκευτικά του πιστεύω και, τέλος, στον διαχωρισμό κράτους-θρησκείας, αποτελούν όχι επιλογή της (όπως θεωρείται στη χώρα μας) αλλά νομική υποχρέωσή της.
Σημειώνοντας δε ότι η Γαλλία για να διακηρύξει και τυπικά τον λαϊκό (και όχι θρησκευτικό) χαρακτήρα του πολιτεύματός της, στο άρθρο 2 του Συντάγματός της χρησιμοποιεί τo (από την Ελληνική προερχόμενο) επίθετο «laϊque-λαϊκ» («η Γαλλία είναι ένα πολίτευμα ..… λαϊκό…»), ερχόμαστε και στην αφορμή του μακελειού: Την απεικόνιση δηλαδή του προφήτη σε γελοιογραφίες του ημερήσιου και περιοδικού τύπου (οι οποίες σημειωτέον δεν ήταν, για τον μέσο ευρωπαίο τουλάχιστον, ούτε αισχρές ούτε προσβλητικές). Δηλαδή, ότι έγινε έγινε όχι γιατί το περιεχόμενό τους ήταν αισχρό ή προσβλητικό, αλλά για την απεικόνιση αυτή καθ’ αυτή σαν πράξη.
Βλέπουμε δηλαδή ότι στην ουσία δεν πρόκειται για το δικαίωμα κάποιων (οι οποίοι παρεμπιπτόντως βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τον τόπο του εγκλήματος) στην «απολαβή» της θρησκείας (τους), αλλά για πολιτισμική (και όχι θρησκευτική) σύγκρουση δύο κόσμων. Αυτό δηλαδή που για τον ένα κόσμο, τον μουσουλμανικό, είναι ένα, βαθειά ριζωμένο, δικαίωμα στην θρησκευτική πίστη (και στις παρενέργειες αυτής), για τον άλλο, τον ευρωπαϊκό, είναι ένα, βαθειά επίσης ριζωμένο, δικαίωμα στην ελεύθερη έκφραση (και στις ενέργειες αυτής). Ποιο πρέπει να υπερισχύει;
Η απάντηση δύσκολη, αλλά όχι αδύνατη, εάν ληφθούν υπ’ όψιν κάποιες επί πλέον παράμετροι: Το ένα δικαίωμα, της θρησκευτικής πίστης, είναι ιδιωτικό δικαίωμα, το άλλο, της ελεύθερης έκφρασης, είναι δημόσιο. Το πρώτο είναι ατομικό δικαίωμα (αφορά τον καθένα ατομικά και την κάθε θρησκεία ξεχωριστά), το δεύτερο κοινωνικό (αφορά την κοινή πληροφόρηση, την κοινή μάθηση, την κάθε είδους ενασχόληση με τα κοινά κ.λ.π.). Το πρώτο αφορά μια θρησκευτική μερίδα πολιτών (μουσουλμάνους), το δεύτερο το σύνολο των πολιτών (κάθε θρησκευτικής απόχρωσης, άθρησκους, άθεους κ.λ.π.). Το πρώτο αποτελεί ίσως θεμέλιο (δεν μπαίνω στο ερώτημα καλώς ή κακώς) κάποιων φονταμενταλιστικών κρατικών πολιτευμάτων, το δεύτερο αποτελεί θεμέλιο του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και της Ευρωπαϊκής Δημοκρατίας. Το πρώτο, η έκφραση της θρησκευτικής πίστης, αποτελεί μέρος του δεύτερου, της παντός είδους ελεύθερης έκφρασης. Το πεδίο δράσης δεν είναι μια ισλαμική χώρα (πράγμα το οποίο θα μπορούσε ίσως να θεωρηθεί πρόκληση), αλλά η καρδιά της Ευρώπης (η πιο ανεκτική θρησκευτικά περιοχή του κόσμου και μάλιστα στην πιο προωθημένη της μορφή, τη Γαλλική).
Εάν λοιπόν το όλο ζήτημα ιδωθεί στις πραγματικές του διαστάσεις, όχι δηλαδή ως μεμονωμένο θέμα σεβασμού μιας (οποιασδήποτε) θρησκευτικής πεποίθησης, αλλά ως μέρος μιας θρησκευτικής φονταμενταλιστικής πίστης, νομοθεσίας και πρακτικής βίαιης επιβολής, η απάντηση δεν πρέπει να είναι πλέον δύσκολη.
Πολύ περισσότερο καθ’ όσον είναι βέβαιον ότι, στην αντίθετη περίπτωση, σιγά-σιγά, η μία (θρησκευτική) «παρέκκλιση» θα φέρει κι άλλη, στις θρησκευτικές «εξαιρέσεις» θα κολλήσουν και φυλετικές και κοινωνικές, και τέλος μία από τις θεμελιώδεις κατακτήσεις του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, του Ευρωπαϊκού Πνεύματος και του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού, η ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΚΦΡΑΣΗ ΣΤΗ ΔΗΜΟΣΙΑ ΖΩΗ, θα σιωπήσει! Θα φιμωθεί!
Τότε όμως δεν θα ζούμε πλέον σε μία Ευρωπαϊκή Δημοκρατική Κοινωνία ούτε σε μια Ευρωπαϊκή Δημοκρατική Πολιτεία.
* Ο Θανάσης Καραγιάννης είναι δικηγόρος Ηρακλείου
