Στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης Ν. και Ν. Γουλανδρή στην Αθήνα λειτουργεί από τις 11-12-2014 μια αξιόλογη έκθεση στην οποία παρουσιάζονται 120 αρχαία αντικείμενα από 21 μουσεία της Ελλάδας και του εξωτερικού, με απεικονίσεις μορφών, με θέμα την πορεία του ανθρώπου από τη ζωή προς το θάνατο.
Η έκθεση είναι παραγωγή του Μουσείου σε συνδιοργάνωση με το Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού και το Ίδρυμα Ωνάση.
Μέσα από τα μελανόμορφα αγγεία του Εξηκία και άλλων περίφημων καλλιτεχνών, παρουσιάζεται ο θάνατος και η ζωή στην αρχαιότητα.
Ο προβληματισμός πάνω στο θέμα της μεταθανάτιας ζωής, η μετάβαση από τον επάνω κόσμο στον κάτω κόσμο ήταν κάτι που απασχολούσε ανέκαθεν τον άνθρωπο. Τα εκθέματα μπορούν να βοηθήσουν τον επισκέπτη να βρει δικές του σκέψεις δομημένες στις αντιλήψεις των ανθρώπων εκείνων που έζησαν χιλιάδες χρόνια πριν και να αναλογιστεί την κατάληξη της ζωής από την υλική υπόσταση, στην πνευματική υπόσταση.
Ο Πλάτων είχε πει ότι ο θάνατος δεν είναι τίποτα άλλο παρά η διάλυση ενός ζεύγους, δηλ. ο χωρισμός της ψυχής από το σώμα.
Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν τον Θάνατο και τον Ύπνο δίδυμα αδέλφια.
Η όψη του ανθρώπου που κοιμάται και η όψη του νεκρού έμοιαζαν πολύ μεταξύ τους.
Η έκθεση χωρίζεται σε πέντε ενότητες: 1] Η στιγμή του θανάτου 2] Το τελετουργικό της κηδείας 3] Ο Ομηρικός Άδης 4] Ο Βακχικός- Ορφικός Άδης και 5] Ο Πλατωνικός Άδης.
Στην εικονιστική τέχνη, απεικονίζεται πολλές φορές ο θάνατος.
Στην υπάρχουσα έκθεση έχει γίνει επιλογή παραστάσεων της αρχαίας ελληνικής τέχνης, με πολλές και διαφορετικές εκδοχές όπως ο φόνος θνητού από Θεό, ο φόνος του Ακταίωνος από την Αρτέμιδα, ο φόνος της μητέρας από τα παιδιά της, η αυτοκτονία με παράδειγμα τον Αίαντα'η τελετουργική θυσία της Ιφιγένειας στην Αυλίδα και της Πολυξένης πάνω στον τάφο του Αχιλλέα στην Τροία.
Αξιοσημείωτο είναι πάντως το πώς ο αρχαίος καλλιτέχνης προσπαθεί να αποδώσει τον θάνατο με κατανοητό εύρος στις πρωταγωνιστικές του μορφές!
Στον Όμηρο είναι πολλά τα στοιχεία που αφορούν τον κάτω κόσμο, τους άρχοντές του και τους κατοίκους του.
Εκτός από τα ομηρικά έπη, αντλούμε στοιχεία και από έπη και ποιήματα [όχι ολοκληρωμένα] όπως την Αιθιοπίδα, την Μινυάδα, τις Νέκυες κ.ά.
Πολύτιμα στοιχεία προσφέρουν ακόμη οι ομηρικοί ύμνοι.
Ο Άδης είναι το βασίλειο του ομώνυμου Θεού, αδελφού του Δία, του Ποσειδώνα και της φοβερής γυναίκας του της Περσεφόνης, κόρης του Δία και της Δήμητρας.
Το βασίλειο του Κάτω Κόσμου βρισκότανε κάτω από την επιφάνεια της γης, όπου δεν περνούσε το ηλιακό φως και στο οποίο κατοικούσαν οι ψυχές.
Ο Όμηρος χαρακτηρίζει τους νεκρούς ως σκιές που φέρουν το περίγραμμα του σώματος που είχαν όταν ζούσαν, χωρίς μνήμη.
Ο μόνος που μπορούσε να μπει στον Άδη ήταν ο Ερμής, ο οποίος είχε την ιδιότητα του ψυχοπομπού, δηλ. του οδηγού ψυχών.
Σύμφωνα με την μυθολογία και ο Ηρακλής κατέβηκε στον Άδη για να κλέψει και να μεταφέρει στον Επάνω Κόσμο τον Κέρβερο, το τρικέφαλο σκυλί που φυλούσε τις πύλες του Άδη. Επίσης ο Οδυσσέας για να μάθει τον δρόμο για την Ιθάκη από τον Τειρεσία. Ακόμη ο Ορφέας για να φέρει πίσω την γυναίκα του Ευριδίκη, μα και ο Πειρίθους με τον Θησέα, για να αρπάξουν την Περσεφόνη.
Η είσοδος στον Άδη ήταν απαγορευμένη για τους άταφους νεκρούς που τριγύριζαν ανάμεσα στους δυο κόσμους χωρίς να έχουν βρει την γαλήνη.
Βακχικός Ορφικός Άδης
Τρεις μορφές έχουν συνδεθεί με τα Βακχικά -Ομηρικά μυστήρια. Ο Ορφέας, ο Διόνυσος- Βάκχος και η Περσεφόνη, τα οποία εξασφάλιζαν στον πιστό μια ευτυχισμένη μεταθανάτια τύχη.
Στα Βακχικά μυστήρια, δικαίωμα μύησης είχε κάθε άνθρωπος χωρίς καμία κοινωνική, εθνική ή άλλη διάκριση, εκτός από αυτούς που είχαν διαπράξει φόνο.
Ο κάθε μύστης έφερε στον Κάτω Κόσμο από ένα χρυσό ή αργυρό έλασμα σε σχήμα φύλλου με οδηγίες εγχάρακτες για τον νεκρό. Κάποια ελάσματα ή νομίσματα είναι γνωστά ως επιστόμια, καθώς τα τοποθετούσαν στο στόμα του νεκρού.
Κατά την κάθοδό του ο νεκρός στον Κάτω Κόσμο, θα συναντήσει μια πηγή δεξιά ή αριστερά της οποίας φυτρώνει ένα λευκό κυπαρίσσι ή μια λεύκα.
Την πηγή αυτή θα πρέπει να την αποφύγει και να βρει μια άλλη που το νερό της έρχεται από τη λίμνη της Μνημοσύνης από την οποία θα πρέπει να πιει για να διατηρήσει την μνήμη και τη συνείδησή του.
Η πηγή όμως φυλάσσεται από φρουρούς οι οποίοι στην ερώτηση "ποιος είσαι;". Ο μύστης πρέπει να απαντήσει" διψώ και χάνομαι, αφήστε με να πιω από το νερό της θύμησης. Είμαι ο γιος ή η κόρη του έναστρου ουρανού και της γης".
Μετά ο μύστης έπρεπε να περάσει από την κρίση της Περσεφόνης, όπου η Θεά του Κάτω Κόσμου θα αποφάσιζε την τύχη του.
Πλατωνικός Άδης
Ο Πλάτων παρουσιάζει το ταξίδι των ψυχών στον Κάτω Κόσμο σε τρία έργα του. Στον Γοργία, στον Φαίδωνα και την Πολιτεία.
Η πλατωνική σκέψη, εστιάζει στο εσωτερικό ταξίδι της ψυχής προς την αυτογνωσία, άποψη με ρίζες σε προγενέστερους φιλόσοφους, όπως ο Ηράκλειτος.
Ο Άδης του Πλάτωνα είναι ορατός μόνο με τον νου.
Η αυτογνωσία και η προσήλωση σε ηθικούς κανόνες, η έλλειψη φόβου και ο έλεγχος των συναισθημάτων έχουν κεντρικό πυρήνα την λογική απ'όπου πηγάζει η φιλοσοφία. Εδώ ο πλατωνικός Άδης δεν είναι ένα ακόμη βασίλειο των νεκρών, αλλά ο άλλος κόσμος που υπάρχει μέσα σε κάθε άνθρωπο.
Στην πλατωνική φιλοσοφία δεν υπάρχει χώρος για ανθρώπους που δεν αποδέχονται την ύπαρξη του Θεού.
Στόχος του ανθρώπου είναι η αθανασία και η εξύψωση του πνεύματος σε μια προσπάθεια να γίνεται όσο μπορεί καλύτερος με μόνο στόχο να πλησιάσει τις αρετές των αθανάτων. Ο άνθρωπος πρέπει να προσπαθεί να λυτρώσει την ψυχή του από τα δεινά και τις αδυναμίες του φθαρτού σώματός του, μέσω της αρετής, ώστε η ψυχή να επιστρέψει στο φυσικό της χώρο, στον ουρανό.
Το τελετουργικό της κηδείας
Η απεικόνιση του θρήνου σε διάφορα ταφικά αγγεία παρουσιάζεται με γυναικείες μορφές, οι οποίες έχουν σηκωμένα τα χέρια προς τα πάνω.
Στην αρχαιότητα ήταν συνηθισμένο φαινόμενο, η οικογένεια του νεκρού να προσλαμβάνει "επαγγελματίες" θρηνωδούς, οι οποίες έλεγαν θρηνητικά τραγούδια [μοιρολόγια], μαδούσαν τα μαλλιά τους ή έγδερναν τα μάγουλά τους, σε ένδειξη υπέρτατης οδύνης μα και για να γίνονται περισσότερο πιστευτές.
Η μεταφορά του νεκρού απεικονίζεται να πραγματοποιείται άλλοτε επάνω στα χέρια και άλλοτε επάνω σε άμαξα.
Η στιγμή του ενταφιασμού είναι σπανιότατη στην εικονογραφία.
Έχουν όμως βρεθεί οι σαρκοφάγοι, περίτεχνα σκαλισμένοι, από μάρμαρο ή πέτρα με πήλινα αγγεία δίπλα ή επάνω τους τα οποία ήταν χωρίς πάτο για να φεύγουν οι χοές που χύνονταν σε αυτά και να πηγαίνουν απευθείας στο χώμα.
Συγχαρητήρια πολλά στο διευθυντή του Μουσείου Νικόλαο Σταμπολίδη [καθηγητή Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης] για την επιμέλεια της έκθεσης καθώς και την δρα Σταυρούλα Οικονόμου. Το Μουσείο κυκλαδικής τέχνης είναι ένα ανοιχτό Πανεπιστήμιο που με τις εκάστοτε επιλεγμένες εκθέσεις του προσφέρει γνώση στον πολιτισμό μας. Επισημαίνω τέλος τα λόγια του κ. Σταμπολίδη ότι "ο μόνος τρόπος για να ξεφύγεις από τον θάνατο είναι η τέχνη”.
Η έκθεση θα διαρκέσει μέχρι και τις 15-2-2015. Αξίζει να την επισκεφθείτε.
* Η Ειρήνη Γιατράκη - Κουμάνταρου είναι μορφολόγος - ζωγράφος
