ΜΕΡΟΣ 17ο
3) Η εκφόρτωσις των Σουηδικών πλοίων εις τον λιμένα του Ηρακλείου διοργανώθη υπό των Γερμανικών αρχών, αι οποίαι κατόπιν διαταγής του Στρατηγού Μπρόγερ, διέθεσαν δια την εργασίαν ταύτην αρκετά επιτεταγμένα φορτηγά αυτοκίνητα δια να μειωθή η παραμονή των πλοίων εις τον λιμένα τούτον, αρκετά επικίνδυνη λόγω βομβαρδισμών εις το ελάχιστον. Αργότερον τους μήνας Απρίλιον και Μάιον του 1943 όταν αι Συμμαχικαί και σιτιστικαί αρχαί είχον απηγορεύσει εις τα Σουηδικά πλοία την χρησιμοποίησιν του λιμένος Ηρακλείου και είχε καταστή ανάγκη να κατευθύνωνται ταύτα εις τον όρμον του Αγίου Νικολάου, όπου η εκφόρτωσις ώφειλε να γίνη εις τα ανοικτά, συνεκέντρωναν αι στρατιωτικαί αρχαί, λόγω ελλείψεως μαούνων και αρκετόν αριθμό πλοιαρίων (καΐκια) και διέταξαν την εκτέλεσιν της εργασίας μερικώς από έναν λόχον τιμωρημένον αποτελούμενον αποκλειστικώς από (Γερμανούς) τα σχετικά έξοδα δια την σύμπραξιν του οίκου «Μittlensbridrei» Εις το ξεφόρτωμα των πλοίων επληρώθησαν από την Ε. Δ. Β. Ε., ενώ η συνεργασία των στρατιωτικών αρχών, υπό τύπον προσωπικού και τροχαίου υλικού ήτο εντελώς δωρεάν.
5) Αι Γερμανικαί αρχαί της Κρήτης, ουδέποτε, όπως συνέβαινε μερικάς φοράς αλλού εις την Ελλάδα, προσέβαλον εμπόδια εις τας μετακινήσεις των ουδετέρων επιτετραμένων. Κατόπιν διαταγής των Στρατηγών Μπρόγερ και Μύλλερ είχεν εφοδιασθή με διαρκείς αδείας ελευθέρας κυκλοφορίας, αι οποίαι τους επέτρεπον να κινούνται ελευθέρως παντού εις την νήσον.
6) Ολίγον προ της αποχωρήσεως των Γερμανικών Στρατευμάτων από τας περιοχάς του Λασηθίου και του Ηρακλείου, ο Στρατηγός Μύλλερ διεβίβασε εις τους ουδετέρους επιτετραμμένους σημαντικάς ποσότητας τροφίμων και διαφόρων υλικών ως και μερικά αυτοκίνητα και μίαν εγκατάστασιν ψυγείου, κειμένην εις το Ηράκλειον, εκφράζοντας την επιθυμία όπως αυτά τα αντικείμανα χρησιμοποιηθούν προς όφελος του Αστικού πληθυσμού. Αύτη η δωρεά ανεγνωρίσθη από τον Στρατηγόν Σκόμπυ, διοικητήν των Συμμαχικών δυνάμεων εις την Ελλάδα και από την Ελληνικήν Κυβέρνησιν, η Ε. Δ. Β. Ε. διέθετε συμφώνως με την επιθυμίαν του Γερμανού Στρατηγού.
7) Όχι περισσότερον όπως εις την λοιπήν Ελλάδα, αι Γερμανικαί αρχαί της Κρήτης δεν ανεγνώριζον εις τους ουδετέρους επιτετραμμένους το δικαίωμα να μεσολαβήσουν δια να εμποδίσουν την καταστροφήν κατοικιών και τας εκτελέσεις. Αν και η Ε. Δ. Β. Ε. κατ’ αρχήν δεν είχε το δικαίωμα να μεσολαβήση δεν απέφυγε να κάμη ανεπίσημα διαβήματα, ισχυριζόμενοι ότι ελάμβανον τέτοια μέτρα μόνον εις περιπτώσεις απολύτου στρατιωτικής ανάγκης.
8) Εν συμπεράσματι μπορεί να βεβαιώση κανείς ότι εις την εκτέλεσιν των δράσεών της εις την Κρήτην, η Ε. Δ. Β. Ε. δεν είχε να παραπονεθή δια τους στρατηγούς Μπρόγερ και Μύλλερ και μάλιστα ότι έλαβον από αυτούς μίαν αποτελεσματικήν βοήθειαν, ουδέν έτερον έχω να προσθέσω.
Εις το σημείον τούτο ο Πρόεδρος χάριν αναψυχής διέκοψεν την συνεδρίασιν δια την 25ην Νοεμβρίου 1946, ημέραν Δευτέραν και ώραν 4 μ. μ.
Την 25ην Νοεμβρίου, ημέραν Δευτέραν και ώραν 4 μ. μ. επανήλθεν το Δικαστήριον εις δημοσίαν αυτού συνεδρίασιν παρόντων του τε Β. Επιτρόπου, του Γραμματέως, των κατηγορουμένων και των συνηγόρων των.
Μεθ’ ό κατά διαταγήν του Προέδρου προσήλθεν έτερος μάρτυς όστις ερωτηθείς περί της ταυτότητός του κ. λ. π. απήντησεν ότι ονομάζεται: ΞΗΡΟΥΧΑΚΗΣ ΑΓΑΘΑΓΓΕΛΟΣ, Επίσκοπος Κυδωνίας και Αποκορώνου, κάτοικος Χανίων ετών 75 και Χριστιανός Ορθόδοξος. Ωρκίσθη επί τη Αρχιεροσύνη του κατά τα άρθρα 85 της Σ. Π. Ν. και 121 και 391 της Κ. Π. Δικονομίας εξετασθείς δε καταθέτει τα εξής : Πλην των όσων εν τη προανακρίσει κατέθεσα, εν συνεχεία καταθέτω και τα εξής: Κατά το διάστημα της Γερμανικής κατοχής ήμην στα Χανιά. Ο Μπρόγερ ήλθεν στα Χανιά την 15ην Οκτωβρίου 1942 και παρέμεινεν μέχρι τον Ιούνιον 1944. Ο Μύλλερ ήλθεν από 1η Ιουλίου 1944 μέχρι Οκτωβρίου ιδίου έτους. Από το Ιστορικόν Αρχείον Κρήτης έχω πάρει σημείωμα το οποίον αφορά τας εκτελέσεις εις Κρήτην. Την 16ην Ιουλίου 1943 ετυφεκίσθησαν 50 Όμηροι, την 26ην Αυγούστου 1944 εξετελέσθησαν εις Αγυιάν 25 Όμηροι. Ο Μπρόγερ είναι χαρακτήρ ηπιώτερος του Μύλλερ. Επαναλαμβάνω ότι ο Μπρόγερ ήτο ηπιώτερος αλλά αι γραμμαί ήσαν αι ίδιαι δηλ. εκτελέσεις θανατικαί και καταστροφαί. Κατ’ ερωτήσεις του Β. Επιτρόπου ο μάρτυς απαντά: Αριθμόν εκτελεσάντων δεν δύναμαι να καθορίσω επακριβώς, γνωρίζω όμως ότι φέρονται περισσότεροι εκτελεσθέντες απ’ όσους αναφέρω. Μεταξύ Γκεσταπό και Φρουρίου υπήρχε πλήρης συνεννόησις και αλληλεξάρτησις. Επαναλαμβάνω ότι η Γκεσταπό με το Φρούριον είχε στενήν συνεργασίαν. Εις την Κρήτην υπήρχεν τρομερή τρομοκρατία εκ μέρους των Γερμανών, ενθυμούμαι δε ότι όταν ήλθον εις Κρήτην οι Γερμανοί δηλ. (Στρατός και αλεξιπτωτισταί) τα πάντα είχον εξαφανισθή, είχον δώσει μάλιστα διαταγάς και απηγόρευον εις τον πληθυσμόν να τρώγη κρέας χοιρινόν. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Γ. Τσίληθρα ο μάρτυς απαντά: εν συνεχεία κατά την γνώμην μου δεν υπήρξε ποτέ φόβος αποβάσεως δια τους Γερμανούς, δεν ημπορούν οι Γερμανοί να δικαιολογήσουν τα σκληρά μέτρα τα οποία ελάμβανον εις βάρος του πληθυσμού της Νήσου, προφασιζόμενοι ότι θα ελάμβανε χώραν συμμαχική απόβασις. Το 1943 συνέλαβον εις το χωρίον Κάμπος, τρία πρόσωπα, διότι κατείχον κυνηγετικά όπλα, αργότερον υα ανωτέρω πρόσωπα τα εξετέλεσαν, άνευ ουδεμίας διαδικασίας. Εις το χωρίον Μελιδώνι Αποκορώνου συνέλαβον τον Εμμαν. Πλατσιδάκην πρώην ενωματάρχην Χωροφυλακής, τον οποίον εξετέλεσαν διότι δεν είχε ατομικόν δελτίον ταυτότητος. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Α. Κρυστάλλη ο μάρτυς απαντά ως εξής: Τα έργα των κατηγορουμένων μαρτυρούν την στάσιν των απέναντι του Κρητικού λαού. Το 1943 ήλθα εις Αθήνας, παρουσιάσθην εις τον τότε πρέσβυν της Γερμανίας Αλτεμπούργκ, εις τον οποίον είπα να συστήση εις τους Γερμανούς στρατιωτικούς να μην συλλαμβάνουν εκτός μόνο ενόχους, η απάντησις όμως την οποίαν μου έδωσε ήτο η εξής. Πρέπει να ξέρετε ότι οι Στρατιωτικοί έχουν ορισμένην νοοτροπίαν και κατά συνέπειαν δεν ημπορούμεν ημείς να επέμβωμεν. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των κατηγορουμένων Φ Μύλλερ ο μάρτυς εν συνεχεία απαντά: Όσον περισσότερον αίμα έχυνον οι Γερμανοί τόσον εδείχναμε και ημείς ότι είναι αδύνατον να μας δαμάσουν. Ενθυμούμαι ότι όταν οι Κρητικοί ήκουον το όνομά του έσχιζαν την γην να κρυφθούν από τον φόβον των. Οσάκις έλεγε εις τους κατηγορουμένους ότι τα Μοναστήρια και οι χωρικοί δεν ημπορούν να αρνηθούν την παροχήν βοηθείας εις τους αντάρτες, διότι φοβούνται μου απαντούσαν «Εμείς θα τους κάμωμε να φοβούνται περισσότερον τους Γερμανούς από τους αντάρτες». Η γνώμη μου και γενικά όλης της Νήσου είναι ότι ο Μύλλερ ήτο αγριότερος και γι’ αυτό εφοβείτο να τον πλησιάση ο πληθυσμός. Είτα ο μάρτυς εδήλωσεν ότι ουδέν άλλο έχει να πρσθέση.
Μεθ’ ό κατά διαταγήν του Προέδρου προσήλθεν έτερος μάρτυς όστις ερωτηθείς περί της ταυτότητός του κ. λ. π. απήντησεν ότι ονομάζεται:
ΚΕΛΑΪΔΗΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, δικηγόρος, εγεννήθη εις Φρε Αποκορώνου και κατοικεί εις Χανιά, ετών 52, Χριστιανός Ορθόδοξος. Ωρκίσθη επί του Ιερού Ευαγγελίου κατά τα άρθρα 85 της Σ. Π. Ν. και 121 και 391 της Κ.Π.Δ., εξετασθείς δε κατέθεσεν ότι: Πλην των όσων εν τη προανακρίσει κατέθεσα, εν συνεχεία καταθέτει και τα εξής: Τον κατηγορούμενον Μπρόγερ είδε μόνον μίαν φοράν όταν ωμίλησεν εις τους Έλληνας αξιωματικούς, μας είπε δε μεταξύ των άλλων ότι θαυμάζει τους μελλοθανάτους Κρήτας με το θάρρος που αντικρίζουν το εκτελεστικόν απόσπασμα. Εις μίαν εκτέλεσιν συνέβη το εξής περιστατικόν, ο Αξιωματικός Σκουλάς έγραψε δια του στυλού του τις διαθήκες των μελλόντων να εκτελεσθούν μαζί του, πράγμα που επηρέασε τους Γερμανούς να θαυμάσουν τους μελλοθάνατους, τότε εις όλους μας εγεννήθη η απορία: Πώς το Ράιχ που ήθελε να κυβερνήση την Υδρόγειον επιτρέπει εις ένα Δεκανέα τον Σούμπερτ να δρα απεριορίστως και ανεξελέγκτως; Πότε ακριβώς ήλθε ο Μπρόγερ στα Χανιά δεν ενθυμούμαι. Κατά τον χρόνου που ήσαν Διοικηταί Φρουρίου οι κατηγορούμενοι δεν δύναμαι να καθορίσω ποίαι εκτελέσεις εγένοντο. Επί Διοικήσεως Μπρόγερ εστάλησαν 100 Κρήτες ως Όμηροι έξω της Κρήτης. Τα γεγονότα της Κισσάμου ήσαν σύγχρονα με τα γεγονότα Αμαρίου Ρεθύμνης. Κάποτε εκάναμε παράπονα εις την Διοίκησιν Φρουρίου διότι ο πληθυσμός εκτελείτο άνευ ουδεμίας διαδικασίας και τότε το Φρούριον έβγαλε ανακοίνωσιν και έλεγεν ότι ουδείς πλέον θα εκτελείται άνευ διαδικασίας μας είπε δε όσα χωρία κατέστρεψαν τα κατέστρεψαν διότι διήλθεν εξ αυτών (των χωρίων) ο απαχθείς Στρατηγός Κράιπε. Εις το χωρίον Μαλάθυρος Κισσάμου έμειναν ζώντες μόνον δύο άρρενες κάτοικοι, το δε χωρίον κατέστρεψαν, επίσης κατέστρεψαν και το χωρίον Κακόπετρον. Κατ’ ερωτήσεις του Β. Επιτρόπου ο μάρτυς εν συνεχεία απαντά : Οσάκις επεχειρήσαμεν να συναντήσωμεν τους κατηγορουμένους δεν ηδυνήθημεν, όταν πήγαμε να παραπονεθούμε μας εδέχθησαν οι επιτελείς των. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Γ. Τσίληθρα ο μάρτυς εν συνεχεία απαντά: δια τας αρχικάς εκτελέσεις οι Γερμανοί εδικαιολογήθησαν ότι έλαβεν ενεργόν μέρος ο πληθυσμός της νήσου κατά των αλεξιπτωτιστών. Ενόχλησιν υπέστησαν οι Γερμανοί εκ μέρους των ομάδων αντιστάσεως, ουδέποτε όμως επεδίωξαν να συλλάβουν εκείνους που τους ενόχλησαν, αλλ’ έκαμον το αντίθετον. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Α. Κρυστάλλη ο μάρτυς απαντά: Τα όσα έκαμε ο Γερμανικός Στρατός στην Κρήτη δεν εκάναμε εμείς όταν κατελάβαμεν την Μικράν Ασίαν. Πολλές φορές κάτοικοι άλλων χωριών ευρεθέντες εις χωρία που έμελλε να καταστραφούν και έχοντες ταυτότητας ξένης περιφερείας εξετελέσθησαν ομαδικώς άνευ ουδεμίας διαδικασίας. Η εκτόπισις των 100 Κρητών που αναφέρω εγένετο τον Ιούλιον του 1943 επί Διοικήσεως Μπρόγερ. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των κατηγορουμένων Μ. Μπρόγερ ο μάρτυς εν συνεχεία απαντά ως εξής: Το παράπονόν μου ήτο ότι πολλοί Κρήτες εξετελέσθησαν άνευ ουδεμιάς διαδικασίας, οσάκις δε εξετέλεσαν ανθρώπους που προηγουμένως τους κατεδίκαζαν δε μας έμελλε και τόσον - ελέγαμεν μεταξύ μας – ότι εδικάσθησαν και εξετελέσθησαν. Εις το σημείον τούτο ο κατηγορούμενος Μ. Μπρόγερ δηλοί ότι όταν είναι πόλεμος ημπορεί να σκοτωθούν και άνθρωποι χωρίς διαδικασίαν. Μεθ’ ό κατ’ ερωτήσεις του ιδίου κατηγορουμένου Μ. Μπρόγερ ο μάρτυς εν συνεχεία απαντά ως εξής : Ο Δημοδιδάσκαλος Μάντακας εξετελέσθη εις απόστασιν ολίγων μέτρων από την οικίαν του, η δε εκτέλεσίς του ως ήκουσα εγένετο από τον Σούμπερτ. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των κατηγορουμένων Φ. Μύλλερ ο μάρτυς απαντά: Οι Γερμανοί εξέδιδον προκηρύξεις και έλεγον: ότι όσοι κάτοικοι κάθονται στα σπίτια των δεν έχουν να πάθουν τίποτα. Εν τω μεταξύ εγένετο κάτι εις βάρος των Γερμανών εις άλλο μέρος και μη δυνάμενοι να συλλάβουν τους ενόχους και αθετούντες τα όσα έλεγον δια των προκηρύξεων, έπαιρναν τους αθώους κατοίκους μέσα από τα σπίτια των και τους εξετέλουν. Μεθ’ ό ο μάρτυς εδήλωσεν ότι ουδέν άλλο έχει να προσθέση.
Μεθ’ ό κατά διαταγήν του Προέδρου προσήλθεν έτερος μάρτυς όστις ερωτηθείς περί της ταυτότητός του κ. λ. π. απήντησεν ότι ονομάζεται:
ΙΕΡΩΝΥΜΑΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ του ΙΩΣΗΦ, εγεννήθη εν Χανίοις και κατοικεί ομοίως. Ανθυπασπιστής Χωρ/κής ετών 39 και Χριστιανός Ορθόδοξος. Ωρκίσθη επί του Ιερού Ευαγγελίου κατά τα άρθρα 85 της Σ. Π. Ν. και 121 και 391 της Κ. Π. Δ., εξετασθείς δε καταθέτει τα εξής: Πλην των όσων εν τη προανακρίσει κατέθεσα, εν συνεχεία καταθέτω και τα εξής: Τον Αύγουστο 1944 ήμην εις Χανιά. Στας 28 Αυγούστου ιδίου έτους συνέλαβον εις Κακόπετρο Κισσάμου τον αδελφόν μου Νικόλαον και αφού του αφήρεσαν όσα χρυσαφικά φορούσε, του έβγαλαν τα χρυσά του δόντια και μετά τον απηγχόνισαν εις μίαν αχλαδιάν, μαζί δε με τον αδελφό μου εξετέλεσαν 25 ακόμη άτομα, τα πτώματα των οποίων απέκρυψαν και δεν επέτρεπον εις τους συγγενείς των θυμάτων να τα πάρουν και να τα ενταφιάσουν. Αφήρεσαν τα υπάρχοντα του χωρίου, ήτοι ζώα, τρόφιμα κ. τ. λ. Ταυτοχρόνως δε πήγανε εις το χωρίον Μαλάθυρον συνέλαβον 62 άτομα και υπό τα όμματα των γυναικοπαίδων τα εξετέλεσαν.
Τα ανωτέρω διέπραξεν Γερμανικόν απόσπασμα, επίσης αφήρεσαν είδη ρουχισμού, τρόφιμα και ζώα από τη Μαλάθυρον. Το λάδι του χωριού μετέφεραν εις τις Βουκολιές. Την 15ην Αυγούστου εις τα Παλαιά Ρούματα Κισσάμου εξετέλεσαν διάφορα πρόσωπα μεταξύ των οποίων και μίαν γραίαν την οποίαν μάλιστα έκαψαν ζώσαν. Την 19ην Αυγούστου εις το χωρίον Κούνενι ετυφέκισαν πολλά άτομα, την ιδίαν ημέραν εις το χωρίον Κεφάλι Κισσάμου εξετέλεσαν τρία άτομα. Εις τις Ποταμίδες την 30ην Αυγούστου εξετέλεσαν 3-4 άτομα. Εις την τότε εκδιδομένην Εφημρίδα «Παρατηρητής», εδημοσιεύοντο πολλές ανακοινώσεις του Φρουρίου δια τας καταστροφάς. Το χωρίον Φλώρια κατέστρεψαν δύο φοράς. Κατ’ ερωτήσεις του Βασιλικού Επιτρόπου ο μάρτυς απαντά : Τα χωρία τα οποία κατεστράφησαν δεν ήσαν στην κυρίαν οδόν συμπτύξεως των Γερμανών, αι δε καταστροφαί των εγένοντο από φόβον. Οι Γερμανοί εγνώριζον ότι εις την κορυφήν του Ψηλορείτη υπήρχεν ανταρτικόν φυλάκιον και δεν ετόλμουν να πάνε να το καταστρέψουν. Οι αδελφοί Μανουσάκηδες και ο Δημοδιδάσκαλος Μάντακας εξετελέσθησαν το 1943 εις Χανιά. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Γ. Τσίληθρα ο μάρτυς απαντά : Εκτελέσεις και καταστροφαί δεν εγένοντο μόνον εις την Επαρχίαν Κισσάμου, τοιαύται καταστροφαί και εκτελέσεις εγένοντο εις πολλά άλλα χωρία περιφερειών. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των κατηγορουμένων Φ. Μύλλερ ο μάρτυς απαντά Στας 28 Αυγούστου που έγιναν τα γεγονότα στην Μαλάθυρον, την ημέραν εσκότωσαν και τον αδελφό μου στο Κακόπετρο. Τον απαγχονισθέντα αδελφό μου ελύσαμε από την αχλαδιά μαζί με τον άλλον μου αδελφόν. Εις το σημείον τούτο ο Β. Ε. εδήλωσεν ότι παραιτείται των υπολοίπων μαρτύρων κατηγορίας. Είτα ο μάρτυς εδήλωσεν ότι ουδέν έτερον έχει να προσθέση. Μεθ’ ό ο Πρόεδρος διέκοψεν την συνεδρίασιν χάριν αναψυχής δια την 26ην Νοεμβρίου 1946 ημέραν Τρίτην και ώραν 4 μ. μ.
Την 26ην Νοεμβρίου 1946 ημέραν Τρίτην και ώραν 4 μ. μ. επανήλθεν το Δικαστήριον Εις Δημοσίαν αυτού συνεδρίασιν παρόντων του τε Βασιλικού Επιτρόπου, του Γραμματέως, των κατηγορουμένων και των συνηγόρων των.
* O Γιώργος Καλογεράκης είναι εκπαιδευτικός, ιστορικός και συγγραφέας
ΑΥΡΙΟ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ
