ΜΕΡΟΣ 14ο
Mεθ’ ό κατά διαταγήν του Προέδρου καλείται έτερος μάρτυς, όστις ερωτηθείς περί της ταυτότητός του κ. λ. π. απήντησεν ότι ονομάζεται: ΚΟΚΚΩΝΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ του ΠΟΛΥΔΩΡΟΥ, ετών 30 εγεννήθη εις Γερακάρι και κατοικεί ενταύθα οδός Σαπφούς 168 Καλλιθέα, ιδιωτικ. Υπάλληλος και Χριστιανός Ορθόδοξος.
Ωρκίσθη επί του Ιερού Ευαγγελίου κατά τα άρθρα 85 της Σ. Π. Ν. και 121 και 391 της Κ. Π. Δικονομίας, εξετασθείς δε καταθέτει : Κατά το διάστημα της κατοχής ήμην ενταύθα. Tον Ιούλιον 1944 ήμην στο χωριό Γερακάρι Ρεθύμνης, ενθυμούμαι δε ότι την 22αν Αυγούστου 1944 εκυκλώθη ολόκληρος η περιοχή Αμαρίου Γερακαρίου από τρεις χιλιάδας περίπου Γερμανούς Στρατιώτας. Την νύκτα της 22ας προς την 23ην Αυγούστου δύο πολίται ενέπεσαν εις ενέδραν Γερμανών σκοπών και εξετελέσθησαν. Την επομένην πρωϊαν τα στρατεύματα άρχισαν να σπάνε τις πόρτες των σπιτιών και να συγκεντρώνουν τον πληθυσμόν εις ένα χώρον συγκεντρώσεως, απ’ εκεί είπον στις γυναίκες να πάρουν ό,τι ημπορεί η κάθε μία και να φύγουν από το χωριό. Εκ των συγκεντρωθέντων εκράτησαν ορισμένους ανθρώπους τους οποίους και εξετέλεσαν. Εγώ όταν συνέβαιναν αυτά ήμην εις ένα βουνό απέναντι από το χωριό μου και παρακολουθούσα τα γεγονότα. Εξετελέσθησαν ομαδικώς 52 άτομα, ούτοι δε ετάφησαν εις δύο μέρη. Μεταξύ των φονευθέντων είναι και μία γυναίκα κωφάλαλη, η οποία δεν ήκουσε τους Γερμανούς όταν έλεγον να συγκεντρωθούν οι κάτοικοι σε ορισμένον τόπον και εναπομείνασα μέσα στο χωριό ευρέθη φονευμένη. Επίσης εξετελέσθη άλλη γραία ετών 88, αύτη ευρέθη καταπλακωμένη σ’ ένα χαλασμένο σπίτι. Όλα τα σπίτια του χωριού τα έκαψαν και όλα τα είδη των κατοίκων αφήρεσαν. Εκ του πληθυσμού πολλά κορίτσια εκρατήθησαν επί 18 ημέρας εις το στρατόπεδον συγκεντρώσεως Ρεθύμνης. Κατέστρεψαν τας εκκλησίας μη εξηρουμένης και της εκκλησίας του Νεκροταφείου. Τα καταστραφέντα χωρία είναι το Γερακάρι, Άνω Μέρος, Κρύα Βρύση, Σμηλές, Δρυγιές, Καρδάκι ταύτα έχουν καταστραφεί εκ θεμελίων. Ο Ναός του Αγίου Στεφάνου ανετινάχθη και ο Άγιος θόλος του εξεσφενδονίσθη εις απόστασιν 50 μέτρων. Γερμανοί στρατιώται είπον ότι ένας παππάς από την Κρύαν Βρύσην εξετελέσθη. Καμμίαν αφορμήν δια να καταστραφούν τα χωρία μας δεν εδώσαμε, οι δε Γερμανοί εδικαιολόγησαν τας καταστροφάς, διότι επέρασε από το χωριό αυτό ο Στρατηγός Κράιπε. Πολλοί Γερμανοί έλεγον ότι επειδή ο απαχθείς Κράιπε επέρασε από τα ανωτέρω χωριά έχουν διαταγήν να τα κάψουν. Η καταστροφή ήρχισεν τας απογευματινάς ώρας της 23ης Αυγούστου 1944. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Α. Κρυστάλλη ο μάρτυς απαντά : Μία γυναίκα εσούβλισαν δια σιδήρου επειδή είχε χάσει το παιδί της και ύβριζε τους Γερμανούς. Είτα ο μάρτυς εδήλωσεν ότι ουδέν άλλο έχει να προσθέση.
Μεθ’ ό ο Γραμματεύς κατ’ εντολήν του Προέδρου ανέγνω την κατάθεσιν του μάρτυρος Γεωργίου Εμμανουήλ Μανουσελη εκ Καλλικράτη Σφακίων Κρήτης, ετών 45 επαγγέλματος γεωργός, ακολούθως καλείται κατά διαταγήν του Προέδρου έτερος μάρτυς όστις ερωτηθείς ερί της ταυτότητός του κ. λ. π. απήντησεν ότι ονομάζεται: ΠΟΛΥΧΡΟΝΑΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ του ΑΝΤΩΝΙΟΥ, εγεννήθη εις Βλές(;) και κατοικεί εις Ηράκλειον, ετών 55, Δικηγόρος και Χριστιανός Ορθόδοξος. Ωρκίσθη επί του Ιερού Ευαγγελίου κατά τα άρθρα 85 της Σ. Π. Ν. και 121 και 391 της Κ. Π. Δικονομίας, εξετασθείς δε καταθέτει τα εξής : Πλην των όσων εν τη προανακρίσει κατέθεσα εν συνεχεία καταθέτω και τα εξής: Κατά το διάστημα της Γερμανικής κατοχής εγώ ήμην εις την Κρήτην. Τρεις ημέρας μετά την πτώσιν των αλεξιπτωτιστών έφυγα από το Ηράκλειον και επήγα εις το χωρίον της γεννήσεώς μου, εκεί έμαθα ότι γυναικόπαιδα μεταχειρίσθησαν ως προπέτασμα εις την κατάληψιν του Ηρακλείου. Είς φίλος μου ονόματι Μπουρλώτος μου είπεν ότι έκανε διαπραγματεύσεις με τους Γερμανούς δια να αφήσουν τα γυναικόπαιδα. Κατά την κατάληψιν του Ηρακλείου εχρησιμοποίηθησαν υπό των Γερμανών και μαύροι στρατιώται, πολλοί δε εξ αυτών εφονεύθησαν. Η πόλις του Ηρακλείου ελεηλατήθη και ό,τι είχα στο σπίτι μου απωλέσθη.
Είς Γερμανός στρατιώτης τραυματισμένος ευρέθη μέσα εις το σπίτι μου, είς άλλος στρατιώτης έρριψε χειροβομβίδαν εις … μεταξύ των οποίων και έναν υπάλληλον του Τηλεγραφείου. Πολλά έπιπλα και σκεύη έπαιρναν από τον πληθυσμόν τα οποία έστελναν στην Γερμανία. Τα εξώφυλλα των παραθύρων μετεχειρίζοντο σαν να ήσαν φύλλα δένδρων και τα έκαιγον. Εκτελέσεις έκαμαν, έριξαν προκηρύξεις από αεροπλάνα και ειδοποιούσαν τον πληθυσμόν ότι οποιοσδήποτε αντισταθή εις τους αλεξιπτωτιστάς θα εκτελείται. Τον Ιερέα Θεοδοσάκην εξετέλεσαν επειδή είχε περιθάλψει έναν Γερμανόν τραυματία. Αναγνωρίζω ότι πολλούς ανθρώπους παρέπεμπον ενώπιον Γερμανικών Στρατοδικείων, η διαδικασία όμως εγένετο κατά μυστηριώδη και πρωτότυπον τρόπον. Ο κατηγορούμενος κατά τον χρόνον της διαδικασίας δεν ήτο παρών, δεν απελογείτο και η κατηγορία ως και η απόφασις ανηγγέλοντο εις αυτόν Γερμανιστί. Αι ανακρίσεις εγένοντο δια βασάνων. Ένας ονόματι Κουρουπάκης, ο οποίος εκρατείτο εις τας φυλακάς ευρέθη εις το κελλί του η εξής επιγραφή
«Σήμερον έφθασε η ημέρα του λυτρωμού μου». Πολλά αροτριώντα ζώα επετάχθησαν και η σφαγή των απηγορεύετο. Περί των επεισοδίων της Βιάννου, γνωρίζω ουχί βέβαια εξ ιδίας αντιλήψεως, αλλ’ έμαθα ταύτα εκ φίλων μου, ότι εις το χωρίον Βαχόν της επαρχίας Βιάννου εξετελέσθησαν πολλά πρόσωπα τον Ιούνιον του 1943, εις το Ηράκλειον εξετέλεσαν 13, εις δε τα γύρω του Ηρακλείου χωρία όπως τα Σκούρβουλα εξετέλεσαν 21 γυναίκες και 18 άνδρες. Επίσης εις Γέργερη την 14ην Αυγούστου 1944 εξετελέσθησαν 18 άνδρες, πολλοί Ηρακλειώται κρατούμενοι εξετελέσθησαν, εκεί που εκρατούντο στας φυλακάς Αγυιάς. Η εκτέλεσις της περιφερείας των Καλεσίων εγένετο δύο μήνας από της επιχειρήσεως των Γερμανών.
Κατ’ ερωτήσεις του Β. Ε. ο μάρτυς απαντά : Ο Σούμπερτ εξετέλει αδιακρίτως όποιον ήθελε. Την διαταγήν να δρά απεριορίστως του είχε δώσει ο Διοικητής του Φρουρίου ήτο τότε ο κατηγορούμενος Μπρόγερ. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των κατηγορουμένων Μ. Μπρόγερ ο μάρτυς απαντά : Επαναλαμβάνω ότι όλα τα υπάρχοντα της οικίας μου ελεηλατήθησαν. Μεθ’ ό ο μάρτυς εδήλωσεν ότι ουδέν άλλο έχει να προσθέση. Εις το σημείον τούτο ο Πρόεδρος διέκοψεν χάριν αναψυχής την συνεδρίασιν δια την 21ην Νοεμβρίου 1946, ημέραν Πέμπτην και ώραν 4 μ. μ.
Την 21ην Νοεμβρίου 1946, ημέραν Πέμπτην και ώραν 4 μ. μ. επανήλθεν το Δικαστήριον εις δημοσίαν αυτού συνεδρίασιν παρόντων, του τε Β. Ε., του Γραμματέως, των κατηγορουμένων και των συνηγόρων των, πλήν του εκ τούτων Στυλ. Ιωαννίδη, όστις δεν ενεφανίσθη, πράγμα όπερ είχε δηλώσει προς το Δικαστήριον και προς τους κατηγορουμένους κατά την προηγουμένην συνεδρίασιν. Ο Πρόεδρος κατόπιν τούτου και κατόπιν παρακλήσεως των κατηγορουμένων διώρισε εξ επαγγέλματος συνήγορον αυτών πλην των ήδη παρισταμένων ως ανωτέρω και τον δικηγόρον Αθηνών Γεώργιον Αντωνιάδην.
Μεθ’ ό κατά διαταγήν του Προέδρου προσήλθεν έτερος μάρτυς όστις ερωτηθείς περί της ταυτότητός του κ. λ. π. απήντησεν ότι ονομάζεται :
ΑΥΛΙΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ του ΓΕΩΡΓΙΟΥ, εγεννήθη εις Νάξον και κατοικεί ενταύθα, ετών 31, λοχαγός Πεζικού και Χριστιανός Ορθόδοξος. Ωρκίσθη επί του Ιερού Ευαγγελίου κατά τα άρθρα 85 της Σ. Π. Ν. , και Κ. Π. Δικονομίας, εξετασθείς δε καταθέτει τα εξής : Κατά την κατοχήν της Κρήτης εγώ ευρισκόμην εις Ηράκλειον και είχον λάβει μέρος εις τας επιχειρήσεις ως Διοικητής Λόχου κατά το χρονικόν τούτο διάστημα υπέπεσεν εις την αντίληψιν μου το εξής : Την 2αν ημέραν των επιχειρήσεων εις στρατιώτης είχε συλληφθεί υπό των αλεξιπτωτιστών και εδάρη εις αφάνταστον βαθμόν, επιπροσθέτως δε εχρησιμοποιήθη και δια την μεταφοράν πολεμοφοδίων εντός της ζώνης της μάχης. Μίαν ημέραν κατά το στάδιον των επιχειρήσεων αντελήφθημεν Γερμανούς και συγκεκριμένως στη Μεγάλη Πόρτα του Ηρακλείου να έχουν ως προκάλυμμα γυναικόπαιδα, όπισθεν δε αυτών να βάλη τακτικός Γερμανικός Στρατός. Νοτίως της πόλεως ήσαν κρυμμένα τα γυναικόπαιδα, γι’ αυτό αποκλείω να ήσαν γυναικόπαιδα, τα οποία μόνα των ήρχοντο προς την πόλιν. Κυρία προσπάθεια των Γερμανών ήτο να εισέλθουν εις την πόλιν εκ τριών σημείων, όταν δε εισήρχοντο εις αυτήν τους αντελήφθημεν εξ αποστάσεως 150 μέτρων, τότε τους εκτυπήσαμε και διελύθησαν, πάντως επυροβολήσαμεν κατ’ αρχήν εις τον αέραν δια να μη κτυπήσουν τα γυναικόπαιδα. Την δευτέραν ημέραν των επιχειρήσεων οι Γερμανοί κατέλαβον το ήμισυ της πόλεως του Ηρακλείου. Ορισμένοι Γερμανοί εκ των συμμετασχόντων των επιχειρήσεων έστησαν εις ένα σπίτι εις ένα σπίτι παρά την περιοχήν «Μετόχι Κατεχάκη» ένα φυλάκιον. Ο οπλισμός των ήτο πολύ βαρύς και εθέριζεν όλο το έδαφος. Εκαλέσαμεν ημείς τότε μίαν Αγγλικήν πυροβολαρχίαν να έλθη εις βοήθειαν μας, εις Γερμανός ήλθεν στις γραμμές μας και ως έμαθα εκ των υστέρων ήτο Ταγματάρχης. Μας είπε δε ότι να παύσωμε να τους βάλωμε διότι έχουν πιάσει περί τα 50 γυναικόπαιδα και εάν συνεχίσωμεν τον αγώνα θα σκοτωθούν. Τότε η Αγγλική πυροβολαρχία απεχώρησεν, ενώ τα τμήματα έβαζαν ακόμη επί μίαν ημέραν. Μέσα από το σπίτι που ήσαν κλεισμένα τα γυναικόπαιδα ηκούοντο οιμωγοί, κάποιος ονόματι Τσαγκαράκης πήγε εις τους Γερμανούς και τους έπεισε να αφήσουν τα γυναικόπαιδα, πράγματι άφησαν μερικά, εγώ με μίαν περίπολον κατέβηκα εις τον Λιμένα της πόλεως δια να εφοδιασθώ με τρόφιμα, εκεί είδον πτώματα νεκρών και εάν δεν απατώμαι πτώματα μαύρων φορτοεκφορτωτών, τους οποίους οι Γερμανοί είχον συλλάβει αιχμαλώτους και προχωρούντες προς την πόλιν τους έβαλαν προπέτασμα. Λόγω της αντιστάσεως των τμημάτων εστάλη εις Γερμανός κήρυξ προς την Διοίκησιν των Ελληνικών τμημάτων και έλεγεν ότι: εάν εντός της αύριον δεν παύση ο αγών η πόλις θα βομβαρδισθή. Η αντίστασις δεν έπαυσεν και η πόλις εβομβαρδίσθη δι’ αεροπλάνων, μη εξαιρουμένου του βομβαρδισμού ούτε των Νοσοκομείων. Αμέσως μετά την κατάπαυσιν της μάχης εγένοντο λεηλασίαι εις αφάνταστον βαθμόν, είδα με τα μάτια μου να φέρουν προς Ηράκλειον φορτωμένον αυτοκίνητο με έπιπλα και είδη προικός. Άμα οι Γερμανοί κατέλαβον την πόλιν και εσυνθηκολογήσαμεν, μας συνέλαβον, εξεχώρησαν αξιωματικούς και οπλίτας και μας έκλεισαν σε στρατόπεδον συγκεντρώσεως εκ του οποίου ένδεκα ημέρας μετά την σύλληψιν μου εδραπέτευσαν. Πολλούς κατοίκους εκ της περιοχής Βιάννου συνέλαβον και υπεχρέωναν να μεταβαίνουν δι’ αναγκαστικήν εργασίαν, τους άφηναν δε νηστικούς επί πολλάς ημέρας σχεδόν ημιθανείς. Κατ’ ερωτήσεις του Β. Ε. ο μάρτυς απαντά: Ήκουσα ότι έναν Ταγματάρχην εν στολή ο οποίος πήγε να πάρη την γυναίκα του από το Ηράκλειον τον έζευσαν εις ένα κάρρο. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Γ. Τσίληθρα ο μάρτυς απαντά: Από την δευτέραν ημέραν της πτώσεως των αλεξιπτωτιστών είχαμε εφοδιασθή με γερμανικά όπλα. Έχω την γνώμην ότι τα γυναικόπαιδα που εχρησιμοποίησαν οι Γερμανοί ως προπέτασμα εις Ηράκλειον τα εχρησιμοποίησαν εξεπίτηδες. Τα υπάρχοντα των κατοίκων αφήρεσαν μετά την κατάληψιν της Νήσου. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των κατηγορουμένων Μ. Μπρόγερ ο μάρτυς απαντά: Επειδή είχομεν την πληροφορίαν ότι πιθανόν Γερμανοί αλεξιπτωτισταί να πέσουν με Συμμαχικάς στολάς, διετάχθημεν να αφαιρέσωμεν τα χιτώνιά μας και να φέρωμεν ένα λευκόν περιβραχιόνιον. Οι Γερμανοί δεν πήραν τα γυναικόπαιδα από τις σπηλιές διότι εκεί ήσαν τα δικά μας τμήματα. Αποκλείεται αι γυναίκες που εχρησιμοποιήθησαν ως προπετάσματα υπό των Γερμανών να εισήλθον οικειοθελώς εις το Ηράκλειον, διότι εγνώριζον ότι διεξήγοντο μάχες εις την πόλιν. Η πόλις του Ηρακλείου έχει μόνον μία περιοχή η οποία λέγεται «Μπεντένια» και είναι αληθές ότι σ’ αυτήν την περιοχήν μπορούν να προστατευθούν στρατιώτες. Την 31ην Μαΐου 1943 εσυνθηκολογήσαμεν εις τα Πεζά και την 13ην Ιουνίου εδραπέτευσαν. Μεθ’ ό ο μάρτυς δηλοί ότι ουδέν άλλο έχει να προσθέση.
* O Γιώργος Καλογεράκης είναι εκπαιδευτικός, ιστορικός και συγγραφέας
ΑΥΡΙΟ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ
