Την 15η Νοεμβρίου 1946, ημέραν Παρασκευήν και ώραν 4 μ. μ. επανήλθεν το Δικαστήριον εις δημοσίαν αυτού συνεδρίασιν παρόντων του τε Βασιλικού Επιτρόπου, του Γραμματέως, των κατηγορουμένων και των συνηγόρων των.
Μεθ’ ό κατά διαταγήν του Προέδρου καλείται ο αυτός μάρτυς ως άνω διακοπείς, όστις εν συνεχεία καταθέτει : Φρονώ ότι αι καταστροφαί και οι φόνοι οι οποίοι εγένοντο στην Κρήτην, καθώς επίσης και οι μετακινήσεις των κατοίκων εγένοντο βάσει προδιαγεγραμμένου Γερμανικού σχεδίου.
Οι Γερμανοί κατά προτίμησιν εξετέλεσαν νέους ηλικίας 25-35 ετών. Τας καταστροφάς που έκαμαν εις την περιοχήν μας εδικαιολόγησαν ότι εγένοντο δια την ανατίναξιν υπό Ελλήνων ενός Γερμανικού αυτοκινήτου. Εις το χωρίον Καλέσα μέσα εις το καφενείον οι αδελφοί Τσουτσουράκηδες υπέστησαν επίθεσιν ενέδρας ενόπλων Γερμανών, ούτοι αντέστησαν εις τους ενόπλους, πράγμα που ηνάγκασαν τους Γερμανούς να εξοργισθούν και να προβούν εις φόνους και καταστροφάς εις τα Καλέσα. Εις ένα άλλο χωριό, Βούτες ονομαζόμενον, εξετέλεσαν τον ιατρόν Ορφανόν. Επίσης συνέλαβον δύο αδελφούς Μαλτεζάκηδες και τον ένα εξ αυτών εξετέλεσαν. Ταύτα τα γεγονότα τον Αύγουστον 1944. Κατ’ ερωτήσεις του Β. Ε. ο μάρτυς απαντά.: Ο αριθμός των φονευθέντων εις Βιάννον υπερβαίνει τους 500. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνέδρω Γ. Β. ο μάρτυς απαντά : Ουδεμία διαταγή εκτελείτο, ουδέ τουλάχιστον ήτο δυνατόν να γίνη άνευ διαταγής του Φρουρίου. Πριν φύγει ο Στρατηγός Μπρόγερ είχαμεν κάποια προσωπικήν επαφήν. Κάποτε από το μπαλκόνι του Δημαρχείου εξεφώνησε έναν λόγον προς τον Κρητικόν λαόν, η ομιλία του είχεν σχέσιν «περί κατευνασμού και συμφιλιώσεως του πληθυσμού με τας Γερμανικάς αρχάς». Δια τον Σούμπερτ μας έδωσεν να καταλάβωμεν ότι θα του κάνη παρατηρήσεις, χωρίς όμως να είπη θετικά ότι θα τον απομακρύνη ή θα τον διατάξη να σταματήση τα όργια που έκανε εις βάρος του πληθυσμού. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Α. Κρυστάλλη ο μάρτυς απαντά εν συνεχεία ως εξής : Νομίζω ότι πριν ή απολυθούν οι Γερμανοί αιχμάλωτοι από τους αντάρτες, ο Μπρόγερ απέλυσεν μερικούς Ομήρους. Η ανταρτική ομάς «Παντουβά», έκανε ότι ενόμιζεν καλόν δια την Πατρίδα. Το αυτό έκανε και ο άμαχος πληθυσμός. Ενθυμούμαι ότι άνευ ουδεμιάς αιτίας συνέλαβε κάποτε 40 άτομα, τα εκράτησεν εις τας αγροτικάς φυλακάς Ηρακλείου αρκετόν καιρόν και μετά τους εξετέλεσαν ομαδικώς, επειδή εγίνετο από «Κομμάντος», το σαμποτάζ της Δαμάστας. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνέδρων Ν. Οικονομοπούλου ο μάρτυς απαντά εν συνεχεία: Ουδέποτε οι αντάρτες εισερχόμενοι εις τας πόλεις εγκατέλειπον τον οπλισμόν των και προσεποιούντο τους χωρικούς. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Γ. Τσίληθρα ο μάρτυς απαντά : Το σύστημα της τρομοκρατήσεως του πληθυσμού υπό των Γερμανών δεν επέδρασε καθόλου επί των ανταρτών. Η περίπτωσις της Βιάννου ήτο εξαιρετική, γι’ αυτό αποδίδεται και η ευθύνη εις τον Στρατηγόν Μύλλερ ο μάρτυς απαντά : Όταν ο Στρατηγός Μπρόγερ συνωμίλησεν με τον Επίσκοπον Ψαλλιδάκην ήμην παρών και εγώ, η συζήτησις δεν αφεώρα τον Σούμπερτ. Ενθυμούμαι ότι ο Στρατηγός Μπρόγερ διηυκόλυνεν τον Ερυθρόν Σταυρόν εις την διανομήν .τροφίμων εις το πληθυσμόν της Κρήτης. Ενθυμούμαι επίσης ότι κάποτε δεν είχαμεν αυτοκίνητον να μεταφέρωμεν τρόφιμα τότε επενέβησαν οι Γερμανοί και μας έδωσαν 50-60 αυτοκίνητα, δια των οποίων μεταφέραμε ταύτα, με την διαφοράν όμως ότι καταβάλλομεν εις τους Γερμανούς την αξία της βενζίνης, δεν αποκλείεται όμως να μην εγνώριζεν τούτο ο κατηγορούμενος Μπρόγερ. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των κατηγορουμένων Φ. Μύλλερ εν συνεχεία ο μάρτυς απαντά ως εξής : Δια τον Μύλλερ ήκουσα να λέγεται όταν ήλθεν εις την Κρήτην ότι ήτο άνθρωπος σκληρός. Νομίζω ότι κατά το έτος 1943 δεν έδειξαν δράσιν οι αντάρτες. Ποτέ δεν υπέπεσε εις την αντίληψιν μου ως Δήμαρχος που ήμουν να γίνουν παράπονα χωρικών ότι οι αντάρτες εισήρχοντο εις τα χωρία και έπαιρναν ορισμένα πράγματα των κατοίκων. Ήκουσα από τους αντιπροσώπους της Εκκλησίας και από πολλούς άλλους ανθρώπους να λέγουν ότι ο κατηγορούμενος Μύλλερ « διηύθυνε αυτοπροσώπως τας επιχειρήσεις της Βιάννου». Όταν συνέβησαν τα γεγονότα της Βιάννου οι Ιταλοί είχον συνθηκολογήσει. Οι Ιταλοί μόλις ήκουσαν ότι υπεγράφη συνθηκολόγησις τα άφησαν όλα λυτά δεμένα και επήγαν όπου ημπορούσαν. Όταν οι Ιταλοί έμαθαν πως ο Μύλλερ πήγε να καταλάβη την νήσον Λέρον έλεγον «Δόξα σοι ο Θεός έφυγε αυτός ο κακός άνθρωπος να γλυτώσωμε ». Η πληροφορία την οποίαν μου δίνει ο Στρατηγός Μύλλερ ότι συνήντα ομάδας ανταρτών οργανωμένας είναι κατ’ αυτού και ουχί υπέρ αυτού. Ο κατηγορούμενος θα έπρεπε να δώση μάχην με τας ομάδας που συνήντα και ουχί να καταστρέψη τα χωρία και να φονεύη τον άμαχον πληθυσμόν. Επαναλαμβάνω ότι και πριν των γεγονότων της Βιάννου υπήρξεν ησυχία εις την νήσον. Δεν υπάρχει κανείς έντιμος άνθρωπος έχων τον στοιχειώδη ανθρωπισμόν να δικαιολογήση τας πράξεις των Γερμανών. Τα γεγονότα της Βιάννου εξηγρίωσαν ολόκληρον τον πληθυσμόν. Η διαταγή της καταστροφής ήτο αδύνατον να μην απέρρεεν από το Φρούριον του οποίου Διοικητής τότε ήτο ο Μύλλερ. Τον αρχαιολόγον Καθηγητήν Πλάτωνα εξ Ηρακλείου, γνωρίζω μάλιστα εις ένα περιοδικόν εδημοσίευσε σχετικώς περί κατακτητών και περί της τύχης ορισμένων αρχαίων κειμηλίων της Κρήτης. Δεν γνωρίζω εάν οι Γερμανοί έκαμαν παραστάσεις αρχαίων δραμάτων ως του Αισχύλου και άλλων.
Κατ’ ερωτήσεις του Β. Ε. ο μάρτυς απαντά: Δια να μην ανατινάξουν οι Γερμανοί τα λιμενικά έργα του Ηρακλείου εζήτησαν 4000 μάρκα (εις μάρκα και χρυσές λίρες) τα οποία τους εδόθησαν. Μεθ’ ό ο μάρτυς εδήλωσεν ότι ουδέν έτερον έχει να προσθέση.
Μεθ’ ό κατά διαταγήν του Προέδρου προσήλθεν έτερος μάρτυς όστις ερωτηθείς περί της ταυτότητός του κ. λ. π. απήντησεν ότι ονομάζεται:
ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ του ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ, εγεννήθη εις Γδόχια και κατοικεί ομοίως, ετών 47, πρόεδρος Κοινότητος και Χριστιανός Ορθόδοξος, Ωρκίσθη επί του Ιερού Ευαγγελίου κατά τα άρθρα 85 της Σ. Π. Νομοθεσίας και 121 και 391 της Κ. Π. Δικονομίας και εξετασθείς δε καταθέτει τα εξής: Πλην των όσων εν τη προανακρίσει κατέθεσα, εν συνεχεία καταθέτω τα εξής: Οι Γερμανοί την 16ην Σεπτεμβρίου 1943 εκύκλωσαν το χωριό Γδόχια τα στρατεύματα συνωδεύοντο με δύο αεροπλάνα τα οποία δια φωτοβολίδων εδείκνυον ην οδόν που έπρεπε να ακολουθήσουν, συνέλαβον τους: Γραμματέα της Κοινότητος, τον Αγροφύλακα και τους γονείς του και άνευ ουδεμιάς διαδικασίας έξωθι της εκκλησίας τους εξετέλεσαν, τους έβαλον εις έναν λάκκον τον οποίον είχον ανοίξει οι Ιταλοί. Άλλο τμήμα εισερχόμενον συνήντησε τρείς γυναίκες κάτω από τις χαρουπιές, η μία εξ αυτών εθήλαζε το παιδί της 6 μηνών. Το τελευταίον τμήμα του Γερμανικού Στρατού εξετέλεσεν τας γυναίκας αυτάς μαζί με το νεογέννητο της μιας. Το παιδί δεν εφονεύθη στην αγκαλιά της μάνας του, αλλ’ επειδή έκλαιγε το εσκότωσαν παράπλεύρως της μητρός του. 20 άτομα συνελήφθησαν και ενεκλείσθησαν εις την εκκλησίαν των «Αγίων Δέκα». Εγώ είχα ειπή εις το σπίτι μου ότι εάν με ζητήσουν οι Γερμανοί και δεν είμαι εκεί να με ειδοποιήσουν δια να προσέλθω, πράγματι δύο γυναίκες μου έφερον έγγραφον διαταγήν των Γερμανών να επανέλθω εντός 2 ωρών άλλως θα εκτελεσθώ πράγματι, επέστρεψα και τότε μαζί με έναν ονόματι Επιτροπάκην μας ενέκλεισαν εις τους Άγιους Δέκα. Εκεί μας εδήλωσεν ένας Γερμανός αξιωματικός ότι, αύριον στα 10 θα καή το χωριό και να φύγουν τα γυναικόπαιδα, αφού πρώτα συγκεντρωθούν στο σχολείον και εγώ θα κρατηθώ εις την Εκκλησίαν. Οι Γερμανοί στρατιώται λεηλατούσαν εν τω μεταξύ τα σπίτια παίρνοντας χρήματα και διάφορα κοσμήματα. Ειδοποίησα τον Γεώργιον Πετρακάκην, ο οποίος ήτο τραυματισμένος να φύγη διότι θα καή ζων. Τα συγκεντρωμένα γυναικόπαιδα υπερέβαινον τα 500, διότι καταδιωκόμενα από την περιφέρειαν Βιάννου ήλθον προς τα Γδόχια. Εκεί τα ενέκλεισαν εις το Σχολείον και δεν τους έδιδαν ούτε νερό ούτε ψωμί. Εις τους «Αγίους Δέκα» εξετέλεσαν 10 άτομα, διεσώθην μόνον ο Ιωάννης Πηγιάκης, ο οποίος εσκεπάσθη από τα πτώματα τραυματισμένος, παρ’ ότι δε του έδωσαν τρείς χαριστικάς βολάς διεσώθη και πάλιν ως εκ θαύματος. Ο Γεώργιος Φανδράκης από τον Συκολόγον 13 ετών εξετελέσθη διά περιστρόφου. Ο διασωθείς Πηγιάκης μας είπεν ότι οι Γερμανοί μετά τα γεγονότα έφυγον γελώντας, επίσης αντελήφθη έναν ονόματι Γεώργιον Σπυριδάκην βαρέως τραυματισμένον ο οποίος αργότερον υπέκυψεν. 37 άτομα εξετελέσθησαν από τα Γδόχια και 6 από ένα άλλο χωριό. Την πρωίαν απελευθέρωσαν 200 γυναικόπαιδα και τα έδιωξαν. Μόλις έφυγαν τα γυναικόπαιδα άρχισαν να φεύγουν και τα Γερμανικά στρατεύματα. Εις το ανωτέρω σημείον είχον συγκεντρώσει περί τα 500 ζώα πάσης φύσεως. Μετ’ ολίγην ώραν δια τεσσάρων πυροβολισμών εδόθη το σύνθημα της πυρπολήσεως του χωρίου. Έκαψαν το σχολείον και όλα τα σπίτια, τίποτε δεν εσώθη. Ένας αξιωματικός μου έδειξεν εις τον χάρτην και μου είπεν να οδηγήσω τα Γερμανικά Στρατεύματα να πάνε εις Βιάννον.
Μετά την καταστροφήν του χωρίου μου πήγαμε εις το χωρίον Μουρνιές και από εκεί εφαίνετο η καταστροφή του χωρίου μου. Εκεί με διέταξαν να καλέσω όλα τα γυναικόπαιδα δια να φύγουν σε 1 ½ ώρα δι’ Ιεράπετραν. Είς ασθενής δεν επρόλαβε να φύγη και εξετελέσθη. Μετά 1 ½ ώρα έβαλον πυρ, φωτιά και στις Μουρνιές. Τότε ήλθεν και Στρατός από την Μύρτον, μου εζήτησαν την γνώμην από πού πάνε εις Βιάννον, εγώ δε τους υπέδειξα, κατά την διαδρομήν είδα να καίωνται τα πάντα. Εις την οδόν Ιεράπετρας Βιάννου συνήντησα πτώματα ανθρώπων άλλων περιφερειών. Εις την Βιάννον εφθάσαμε την 16ην Σεπτεμβρίου, εκεί ήτο ο Ψαλλιδάκης τοποτηρητής και ο υπάλληλος της Νομαρχίας Ηρακλείου Γκριδάκης. Άμα εφθάσαμε είπα στους Γερμανούς να μας αφήσουν, τους είπα επίσης ότι εκτελέσεις και πυρπολήσεις εγένοντο μέχρι της 16ης Σεπτεμβρίου και ότι 140 εκτελέσεις έχουν γίνει από την ώραν που οι Στρατηγοί σας Μύλλερ και Μπρόγερ είπαν ότι δεν πρόκειται να εκτελεσθή κανείς, μετά την 15ην Σεπτεμβρίου και πέραν ο τοποτηρητής Ψαλλιδάκης είχε πάει εις Βιάννον να παρακαλέση τους Γερμανούς να πάψουν τας καταστροφάς. Εκτός των τριών (3) εκτελεσθεισών γυναικών συμπεριλαμβάνονται και άλλες δύο (2). Στις Μουρνιές εσκότωσαν άνω των 20 ατόμων. Αι εκτελέσεις εγένοντο αδιακρίτως, μόνον έναν ανθυπομοίραρχον άφησαν ελεύθερο.
Ενώπιον του Προέδρου Μουρνιών, Ιωάννου Γραμματικάκη εγένοντο και εκτελέσεις κατοίκων εκ του χωρίου Ρίζας. Φεύγοντας τα γυναικόπαιδα δεν τους επετράπη να πάρουν ούτε ένα κομμάτι ψωμί. Κατ’ ερωτήσεις του Β. Ε. ο μάρτυς απαντά : Υπολογίζω ότι ο στρατός που ήλθεν εις την περιφέρειάν μας υπερέβαινε τους 2.500 άνδρας. Τα θύματα της Βιάννου είναι 600-700, πτώματα εκτελεσθέντων, είδον ιδίοις όμμασιν. Την εκκλησίαν «Άγιον Αρχάγγελον» είδον επίσης πυρπολημμένην. Κατ’ ερωτήσεις των εκ των συνηγόρων Γ. Τσίληθρα ο μάρτυς απαντά εν συνεχεία: Επαναλαμβάνω ότι όσους έπιασαν οι Γερμανοί τους εξετέλεσαν αδιακρίτως. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των κατηγορουμένων Φ. Μύλλερ ο μάρτυς απαντά : Το χωρίον μας από την ακτήν απέχει περί τα τρία χιλιόμετρα. Το ιδικό μου χωρίον ήτο Ιταλική ζώνη κατοχής. Μεθ’ ό ο μάρτυς εδήλωσεν ότι ουδέν έτερο έχει να προσθέση.
Εις το σημείον ο Πρόεδρος διέκοψεν την συνεδρίασιν χάριν αναψυχής δια την 16ην Νοεμβρίου 1946, ημέραν Σάββατον και ώραν 9.30 π .μ.
Την 16ην Νοεμβρίου 1946 ημέραν Σάββατον και ώραν 9.30 π. μ. επανήλθεν το Δικαστήριον εις δημοσίαν αυτού συνεδρίασιν παρόντων του τε Βασιλικού Επιτρόπου, του Γραμματέως, των κατηγορουμένων και των συνηγόρων των. Ο πρόεδρος εν αρχή της συνεδριάσεως ανέγνω την απόφασιν δι’ ής το Δικαστήριον εδέχθη την κλήτευσιν των υπό των κατηγορουμένων προταθέντων μαρτύρων υπερασπίσεως.
Μεθ’ ο κατά διαταγήν του Προέδρου προσήλθεν εις μάρτυς της κατηγορίας όστις ερωτηθείς περί της ταυτότητός του κ. λ. π. απήντησεν ότι ονομάζεται :
ΝΙΚΟΛΑΚΑΚΗΣ ΠΕΤΡΟΣ του ΙΩΑΝΝΟΥ, εγεννήθη εις Λεριανά Κρήτης και κατοικεί ενταύθα, ετών 34, ιατρός και Χριστιανός Ορθόδοξος. Ωρκίσθη επί του Ιερού Ευαγγελίου κατά τα άρθρα 85 της Σ. Π. Ν. και 121 και 391 Κ. Π. Δικονομίας εξεταζόμενος δε καταθέτει τα εξής: Πλην των όσων εν τη προανακρίσει κατέθεσα, εν συνεχεία καταθέτω και τα εξής:
Εις τας αρχάς του 1941 υπηρέτησα ως ανθυπασπιστής εις το Αεροδόμιον Μάλεμε και γνωρίζω τα βασανιστήρια που έκαμαν εις τους Κρήτας οι Γερμανοί κατά την πτώσιν των Αλεξιπτωτιστών. Δια του Στρατηγού Μπρόγερ ήρξατο η δράσις του υπ/κού Σούμπερτ, ούτος ήτο το φόβητρον του Ελληνικού πληθυσμού. Το πρώτον δε ενεφανίσθη εις Βουκολιές Κισσάμου, ως άκακος υπαξιωματικός και μίαν ημέραν διεδόθη ότι εσκότωσε όλως αιφνιδίως τους αδελφούς Μπομπολάκηδες, επίσης εις το ίδιον μέρος εσκότωσεν τον Χριστοδουλάκην και εις τον Πλατανιάν ένα άλλο πρόσωπον. Οι ανωτέρω φόνοι εγένοντο διοικούντος του Μπρόγερ. Επίσης στα Χανιά εσκότωσε τον δάσκαλον Μάντακα και χασάπη Μανουσάκην άνευ ουδεμίας διαδικασίας. Οι οπαδοί του Σούμπερτ ήσαν όλα καθάρματα και αποβράσματα της κοινωνίας. Πολλά περί Σούμπερτ γνωρίζει η οικογένεια Αντωνακάκη, εις της οποίας το ξενοδοχείον έμεινε αυτός και η συμμορία του. Ο αρχηγός Σούμπερτ ήτο δυστυχώς ένας Έλλην αξιωματικός ονόματι «Τζουλιάς», το γεγονός είναι ότι το σώμα αυτό του Σούμπερτ είχε απεριόριστον δικαίωμα δράσεως. Δεν γνωρίζω εάν ελήφθησαν μέτρα κατά του Σούμπερτ, αυτομάτως ενεφανίσθη και αυτομάτως έφυγε. Κατ’ ερωτήσεις του Β. Ε. ο μάρτυς απαντά: Δεν γνωρίζω από πόσους άνδρες απετελείτο το σώμα του Σούμπερτ, δια τας εκτελέσεις ευθύνονται οι, Διοικηταί του Φρουρίου Κρήτης. Εις τον μάρτυρα Ζήσην είπεν ο Σούμπερτ: «εγώ εξετέλεσα μίαν γραία και εσένα θ’ αφήσω;». Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Α. Κρυστάλλη ο μάρτυς απαντά : Ασφαλώς δια της διαταγής εκτελέσεως ευθύνεται το Φρούριον. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Σ. Ιωαννίδη ο μάρτυς απαντά εν συνεχεία τα εξής: Δεν γνωρίζω εάν οι φόνοι εγένοντο δι’ αντίποινα. Επίσης δεν γνωρίζω τι έκαμον τα τάγματα ασφαλείας εις την Ελλάδα. Το Τάγμα του Σούμπερτ εξηρτάτο από τον εκάστοτε Διοικητήν Φρουρίου Κρήτης. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των κατηγορουμένων Μ. Μπρόγερ ο μάρτυς απαντά: Τα εγκλήματα διέπραξε ο Σούμπερτ αφ’ ότου ίδρυσε την «ομάδα Σούμπερτ». Μεθ’ ό ο μάρτυς εδήλωσεν ότι ουδέν άλλο έχει να προσθέση.
Μεθ’ ό ο Γραμματεύς κατ’ εντολήν του Προέδρου αναγιγνώσκει τας ενόρκους καταθέσεις των κλητευθέντων και μη προσελθόντων μαρτύρων Μαρκιανού Στυλιανού του Μάρκου εκ Ρεθύμνης Κρήτης και Νικολάου Ανδρουλιδάκη του Κων/νου ωσαύτως εκ Ρεθύμνης.
* O Γιώργος Καλογεράκης είναι εκπαιδευτικός, ιστορικός και συγγραφέας
ΑΥΡΙΟ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ
