ΜΕΡΟΣ 7ο
Eις το σημείον τούτο ο Πρόεδρος δηλοί τω κατηγορουμένω Μύλλερ ότι εν τη δικογραφία υφίσταται πλήρης κατάλογος των εις εκαστω χωρίω εκτελεσθέντων. Μεθ’ ό κατ’ ερωτήσεις του εκ των κατηγορουμένων Φ. Μύλλερ ο μάρτυς απαντά : Ενθυμούμαι ότι ο Μύλλερ είχεν είπει τότε ότι εις την Μύρτον είχον συλληφθεί 300 πρόσωπα υπο το πρόσχημα ότι θα επιβιβάζοντο δια να μεταβούν εις Κάιρον.
Επίσης ενθυμούμαι ότι κάποτε ο Μύλλερ είχεν είπει « λυπούμαι τους συγγενείς των φονευθέντων Κρητών, λυπούμαι όμως και τους φονευθέντες Γερμανούς στρατιώτας, διότι και αυτοί έχουν γονείς και αδελφούς εις την Γερμανίαν ». Επίσης ενθυμούμαι ότι ούτος είχε μιλήσει εναντίον του κουμμουνισμού και ότι είχεν είπει εις τον τοποτηρητήν Ψαλλιδάκην, ότι η εκκλησία θα έπρεπε να λάβη επίσημα μέτρα εναντίον του Κουμμουνισμού. Και οι ιερείς να μιλούν από του άμβωνος δια να καθοδηγήσουν τον πληθυσμόν. Μεθ’ ό ο μάρτυς εδήλωσεν ότι ουδέν έτερον έχει να προσθέση.
Μετά τούτο κατά διαταγήν του Προέδρου ο Γραμματεύς ανέγνωσε τας ενόρκους καταθέσεις των απόντων μαρτύρων Ελένης Κατσουράκη και Αλβέρτου Μινέρβου. Εν συνεχεία κατά διαταγήν του Προέδρου καλείται έτερος μάρτυς όστιςερωτηθείς περί της ταυτότητός του κ. λ. π απήντησεν ότι ονομάζεται ΚΩΣΤΑΚΗΣ ΜΙΧΑΗΛ του ΙΩΑΝΝΟΥ, εγεννήθη εν Λούμα Μεραμβέλλου και κατοικεί εις Χανιά, ετών 38, έμπορος και Χριστιανός Ορθόδοξος. Ωρκίσθη επί το Ιερού Ευαγγελίου κατά τα άρθρα 185 και 395 της Στρατ. Ποιν. Νομοθ. και 121 και 391 της Κ. Π. Δικον. Εξετασθείς δε καταθέτει τα εξής : Πλήν των όσων εν τη ενόρκω καταθέσει μου κατά την προανάκρισιν έχω καταθέσει προς συμπλήρωσιν εκείνων καταθέτω τα εξής : Τον Μάιον 1944 ευρισκόμην εις τα Χανιά, τότε έμαθα ότι συνέλαβον οι Γερμανοί όλους τους Ισραηλίτας και τους έστειλαν εις το Ηράκλειον, σε λίγες ημέρες ηκούσθη ότι τους έβαλον εις ένα ατμόπλοιον και τους έπνιξαν.
Αυτό μου το είπε ένας άνθρωπος ο οποίος ήλθε εις το κατάστημά μου, μου είπε δε επί λέξει : ότι είμαι ναυαγός του πνιγέντος ατμοπλοίου. Ο διασωθείς άνθρωπος έπεσε εις την θάλασσαν και κολυμβών εσώθη. Έβγαλα λοιπόν το συμπέρασμα ότι επειδή οι Ισραηλίται είχον εγκλεισθή εις τα αμπάρια και γι αυτό ασφαλώς τους έπνιξαν, το πλοίον δε όταν εβυθίσθη δεν προσέκρουσε ούτε εις νάρκην, ούτε ετορπιλίσθη από υποβρύχιον ή εβομβαρδίσθη από αεροπλάνον. Ουδείς άλλος εγλύτωσε από τον πνιγμόν πλην της Φρουράς των Γερμανών και του προσώπου το οποίον μου αφηγήθη τα ανωτέρω. Το πλοίον εβυθίσθη εντός 5 λεπτών αφού πρώτον ηκούσθη μια μεγάλη έκρηξις.
Κατ’ ερώτησιν του εκ των συνηγόρων Α. Κρυστάλλη ο μάρτυς απαντά : Δεν κρατούσα σημειώσεις των τότε γεγονότων, διότι δεν ήλπιζα ποτέ ότι οι Γερμανοί θα εδικάζοντο από Ελληνικόν Δικαστήριον ουδέν έτερον έχω να προσθέσω
ΤΑΜΙΩΛΑΚΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ του ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ, εγεννήθη Εις Άγιον Γεώργιον Λασηθίου και κατοικεί εις Αγιο Μύρωνα Ηρακλείου, ανθυπομοίραρχον ετών 40, άγαμος και Χριστιανός Ορθόδοξος.
Ωρκίσθη επι του Ιερού Ευαγγελίου κατά τα άρθρα 85 της Σ.Π.Ν. και 121 και 391 της Κ.Π.Δ. εξετασθείς δε καταθέτει τα εξής :
Εν αρχή αναφέρεται εις την ένορκον κατάθεσιν του εν συνεχεία δε εκείνων και εν λεπτομερεία καταθέτει τα εξής :
Εγώ ήμην Διοικητής της Υποδ/νσεως Χωρ/κής Μαλεβιζίου, ενθυμούμαι ότι κατά τον Απρίλιον 1944 εξεδόθη μία προκήρυξις του Διοικητού Φρουρίου Κρήτης, η οποία έλεγε ότι ο Στρατηγός Κράιπε είχε απαχθή και εκάλει τον πληθυσμόν να αφήση τον απαχθέντα Στρατηγόν, άλλως θα εφαρμώση σκληρά αντίποινα. Εν τω μεταξύ οι Γερμανοί συνέλαβαν ομήρους από διάφορα χωρία, τους μετέφερον εις το Ηράκλειον, επέρασαν επο έλεγχον και ορισμέναι εξ αυτών αφέθησαν ελεύθεροι, άλλοι δε εγκείσθησαν εις τας φυλακάς Αγυιάς και τον Ιούνιον 1944 τους έβαλαν εις το ατμόπλοιον «Δανάη» μαζί με τους Εβραίους και τους έπνιξαν εις το πέλαγος, εκ τούτων δε οι 35 κατήγοντο εκ του χωρίου μου. Γερμανικός στρατός διερχόμενος εξ Ανωγείων συνέλαβε έναν ονόματι Ιωάννην Δραμουντάνην και τον εξετέλεσαν, άνευ ουδεμίας διαδικασίας και λόγου. Επίσης συνέλαβον 12 άτομα τα οποία εξετέλεσαν.
Ενθυμούμαι ότι εις το χωρίον Σάρχον εφονεύθη εις ονόματι Σωμαράκης, επειδή συνειργάζετο με τους Γερμανούς, μετά δε τον φόνον του οι Γερμανοί συνέλαβον 40 άτομα, εκ των οποίων τα 20 επήγαν εις τον Κρουσσώνα και τα εξετέλεσαν, και τ’ άλλα 20 εις Σίσαρχαν και Τύλισσον, εκεί δε τα εχρησιμοποίησαν δια να μεταφέρουν τα κλοπιμαία είδη Ανωγειανών και μετά εξετέλεσαν και αυτά. Τα ανωτέρω διέπραξαν οι Γερμανοί δια τον φόνον του Σωμαράκη εκδώσαντες και σχετικήν προκήρυξιν.
Οι εκτελεσθέντες εις Σίσαρχα ενεταφιάθησαν από γυναίκες. Διοικητής του Φρουρίου ήτο τότε ο Μύλλερ. Αι εκτελέσεις εγένοντο τον Αύγουστον 1943. Ενθυμούμαι ότι κατά Σεπτέμβριον 1944 Γερμανοί Στρατιώται έφερον εις την περιφέρειαν μου δύο κορίτσια 14-16 ετών, τα οποία ελέγοντο Ανδρονίκη και Όλγα Σκουλά, ήσαν βοσκοπούλες εξ Ανωγείων και τας συνέλαβον μαζί με τα πρόβατά των εις Άγιον Μύρωνα όπου ήτο η έδρα του. Παρεκαλέσαμεν τον Γερμανόν Διοκητήν να τα αφήση ελεύθερα, αλλά ούτος μου απήντησεν «δεν δύναμαι να τα αφήσω διότι δεν τα συνέλαβον άνδρες μου, αλλά άνδρες άλλης ομάδος». Μίαν πρωϊαν με πληροφόρησεν ένας Ιταλός στρατιώτης ότι, τα κορίτσια τα επήραν δυό Γερμανοί στρατιώται, φέροντες μαζί των και πτύο, επέστρεψαν δε ούτοι αργότερον χωρίς τα κορίτσια, οπότε εγώ επήγα και τα είδα ημιταφιασμένα. Μετά ταύτα επήγα εις τον Γερμανόν Διοικητήν του Φυλακίου και του είπα να τα αφήση ελεύθερα, προσποιούμενος ότι δεν εγνώριζον ότι είχον εκτελεσθή. Ο Διοικητής μου απήντησεν : «εξετελέσθησαν χθές βράδυ από στρατιώτες μου κατόπιν διαταγής του Φρουρίου Κρήτης». Κατόπιν τούτου μετέβην εγώ εις Ηράκλειον και ανέφερον το γεγονός τούτο εις την Γερμανικήν υπηρεσίαν η οποία μου είπεν να κάμω περί τούτου σχετικήν αναφοράν. Έκανα τότε αναφορά και έλαβα την ιδίαν απάντησιν, ότι δηλ. εξετελέσθησαν διότι διέταξε ο Διοικητής Φρουρίου Κρήτης.
Μετά το σαμποτάζ της Δαμάστας πήγε Γερμανικός Στρατός και εξετέλεσε 30 άτομα. Εις το χωρίον Μάραθος εξετελέσθησαν 14, εις Γωνιές επί 36 κατοίκων εξετέλεσαν τους 21. Πέριξ των Ανωγείων εξετέλεσαν όσους άρρενας εύρον έξωθι της κωμοπόλεως, επίσης εξετέλεσαν όσους διαβάτας εύρισκον μεταξύ των εκτελεσθέντα είναι 3 άτομα από το χωρίον Πετροκεφάλι και 3 από τα Σίσαρχα.
Όταν κατεστρέφοντο τα Ανώγεια εγώ ήμην εις Τύλισσον. Οι Γερμανοί είχον στήσει Πυρ/κόν 10 χιλιομ. μακράν των Ανωγείων και επί τρεις ώρας εκανονιοβολούσαν τούτα, ύστερα πήγε λόχος μηχανικού και έκαμε ειδικήν καταστροφήν. Τα σχολεία εγκρέμισαν, μόνον εκκλησίας δεν κατέστρεψαν, αλλά τας μετέβαλον εις χοιροστάσια. Είδα ζώα φορτωμένα με είδη των Ανωγειανών. Οι Γερμανοί ανεκοίνωσαν εις τους κατοίκους των Ανωγείων, ότι θα καταστρέψουν τα Ανώγεια και να μεταβή κάθε γυναίκα να πάρη ό,τι θέλει. Πράγματι μετέβησαν αι γυναίκες καθ’ οδόν όμως οι Γερμανοί στρατιώται τους αφήρεσαν όσα πράγματα είχον πάρει μαζί των αφού είπον εις αυτάς επί λέξει :
«αποθέσατε». Εις το χωρίον Καλέσσα εξετέλεσαν 9 εντιμωτάτους πολίτας εις έναν αμαξητόν δρόμον και κοντά στον κρημνόν. Τους εκτελεσθέντας Ανωγειανούς υπολογίζω εις 15. Το πρώτο δεναπενθήμερον του Αυγούστου 1944 εις το χωρίον Καλέσσα συνέλαβον τους αδελφούς Μαλτετζάκη ιατρούς και έναν άλλον ονόματι Ορφανόν, δικηγόρον, τον υιόν του οποίου τον εξετέλεσαν. Ο εις ιατρός αφέθη ελεύθερος από το Ηράκλειον, οι άλλοι εκλείσθησαν εις τας φυλακάς Αγυιάς. Εις Αγυιάν εξετελέσθησαν κατόπιν διαταγής του Μύλλερ 60 άτομα μεταξύ των οποίων και οι προαναφερθέντες Μαλτετζάκηδες .
Ο Μύλλερ εξέδωκε ανακοίνωσιν και έλεγεν ότι εξετέλεσαν 60 κουμμουνιστάς δια τον λόγον των Γερμανών Στρατιωτών ως αντίποινα. Τα ονόματα των οποίων θα δημοσιευθούν. Την 28/10/44 εφονεύθη εις Χανιά υπο Ελλήνων εις Ενωματάρχης ονόματι Τζεϊρανάκης, οι Γερμανοί δε τότε ηπείλησαν ότι θα εφαρμόσουν αντίποινα. Την 1ην Σεπτεμβρίου εξετελέσθησαν εις Αγυιάν πολλά άτομα μεταξύ των οποίων και ο δικηγόρος Μανούσος Κούνδουρος. Η καταστροφή των Ανωγείων εγένετο διότι ο απαχθείς Στρατηγός Κράιπε διήλθε εξ αυτών. Όταν οι Γερμανοί ήλθον εις Κρήτην όλον τον αρρενοπληθυσμόν από 16 ετών και άνω είχον υποχρεώσει να μεταβαίνουν εις αγγαρείαν και φαίνεται ότι οι Ανωγειανοί δεν ηθέλησαν να μεταβούν τον Αύγουστον 1943 εις την υποχρεωτικήν εργασίαν, πράγμα όπου εξώθησε τους Γερμανούς να καταστρέψουν τα Ανώγεια. Επίσης κατέστρεψαν όσα χωρία διήλθεν ο Στρατηγός Κράϊπε.
Κατ’ ερωτήσεις του Βασ. Επιτρόπου ο μάρτυς απαντά : Το ότι εσκότωσαν οι Γερμανοί κορίτσια 14-16 ετών δεν ημπορεί να το χαρακτηρίσει καμμία ιστορία.
Μεθ’ ό ο Γραμματεύς κατά διαταγήν του Προέδρου ανέγνω αποσπάσματα της εφημερίδος «Κρητικός Κήρυξ», εις ην δημοσιεύεται ανακοίνωσις έχουσα σχέσιν με τους κατηγορουμένους. Μετά ταύτα κατ΄ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Γ. Τσίληθρα ο μάρτυς απαντά : Η Ελληνική αντίστασις έκανε σαμποτάζ εις τους Γερμανούς όπως τα της Δαμάστας και άλλων περιοχών. Η δια τακτικού Στρατού καταπολέμησις των Ανταρτών ήτο δυνατή.
Ενταύθα ο Πρόεδρος χάριν αναψυχής διέκοψε την συνεδρίασιν δια την 12ην Νοεμβρίου 1946, ημέραν Τρίτην και ώραν 4 μ. μ.
Την 12ην Νοεμβρίου 1946 ημέραν Τρίτην και ώραν 4 μ. μ. επανήλθεν το Δικαστήριον εις δημοσίαν αυτού συνεδρίασιν, παρισταμένων του τε Βασιλικού Επιτρόπου, του Γραμματέως, των κατηγορουμένων και των συνηγόρων των, πλην του εκ τούτων Γ. Τσίληθρα, μη εμφανισθέντος.
Μεθ’ ό κατά διαταγήν του Προέδρου καλείται ο αυτός ως άνω μάρτυς διακοπείς ανθυπομοίραρχος Ταμιωλάκης Ευαγ. Ο εν συνεχεία εξεταζόμενος καταθέτει τα εξής : Πριν οι κ. κ. συνήγοροι με ερωτήσωσι έχω να καταθέσω ότι το σώμα του Σούμπερτ ίδρυσεν ο Στρατηγός Μπρόγερ, το δε έγγραφον δια του οποίου εξουσιοδοτείτο ο Σούμπερτ έχει ως εξής : «Σώμα υπό τον υπαξιωματικόν Σούμπερτ, ο οποίος έχει δικαίωμα να φονεύη, να φυλακίζη, να κάμη δε ότι δήποτε χωρίς να ελέγχεται από κανέναν και άνευ ουδεμιάς ετέρας διαταγής ». Το ανωτέρω έγγραφον είδε ο Αντώνιος Ανεμογιάννης. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των συνηγόρων Α. Κρυστάλλης ο μάρτυς απαντά:
Κατά την καταστροφήν των Ανωγείων ο πληθυσμός είχε εκτοπισθή υπό των Γερμανών εις το χωρίον Καλέσσα. Με επικεφαλής τον Σούμπερτ η ομάς του έκανε πολλούς φόνους, εις την περιφέρειάν του δε μόνον εφονεύθησαν 20 άτομα, εκ των οποίων 6 εις τον Κρουσσώνα, τα εγκλήματα δε ταύτα εγνώριζεν ο Μπρόγερ, αφού άλλωστε του είχεν δώσει και την σχετικήν εξουσιοδότησιν. Η δράσις της ομάδος Σούμπερτ ήρξατο τον Αύγουστον 1943. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των κατηγορουμένων Μπρούνο Μπρόγερ ο μάρτυς απαντά: Το ότι εξετελέσθησαν 12 άνδρες από τα Ανώγεια, μου το είχεν είπει ο πράκτωρ των Γερμανών Κούβος. Κατ’ ερωτήσεις του εκ των Φ. Μύλλερ ο μάρτυς απαντά : Είδα με τα μάτια μου τα δύο κορίτσια τα οποία εξετέλεσαν οι Γερμανοί, τα έθαψα δε εγώ εις τον Άγιον Ιωάννην, δύο χιλιόμετρα έξω του Ηρακλείου. Εις καμμίαν περίπτωσιν εκτελέσεως δεν ήμην εγώ παρών, ούτε ημπορούσε να είναι κανείς, έστελλα όμως χωροφύλακας, οι οποίοι μου έφερον μόνον τον αριθμόν των εκτελεσθέντων. Ο μάρτυς δηλοί ότι ουδέν έτερον έχει να προσθέση.
* O Γιώργος Καλογεράκης είναι εκπαιδευτικός, ιστορικός και συγγραφέας
ΑΥΡΙΟ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ
