Από το 8ο Φεστιβάλ Πρωτοποριακού Κινηματογράφου της Αθήνας

8ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ

Την προηγούμενη εβδομάδα είχαμε γράψει για το 8ο Φεστιβάλ Πρωτοποριακού Κινηματογράφου της Αθήνας, που πραγματοποίησε η Ταινιοθήκη της Ελλάδος από 12 ως 26 Νοεμβρίου στην έδρα της στη «Λαΐδα». Εμείς βρεθήκαμε στη φετινή διοργάνωση και βεβαίως δεν είχαμε τον χρόνο να δούμε όλα όσα θα θέλαμε μέσα στο εξαιρετικά ενδιαφέρον προσφερόμενο πρόγραμμα, αλλά αυτά που είδαμε, ανανέωσαν την οπτική μας κυρίως για τον ελληνικό κινηματογράφο, παλιό και καινούριο.

Στην ενότητα Τα Μπλουζ της Μεταπολίτευσης, είδαμε τρεις από τις πιο ενδιαφέρουσες ταινίες του φεστιβάλ, οι οποίες ακροβατούν ανάμεσα στη μυθοπλασία και τη μη-αφηγηματικότητα, φανερώνοντας την ποικιλία της εγχώριας κινηματογραφικής παραγωγής, πολύ πέρα από την καθιερωμένη αντίληψη που έχουμε για τον λεγόμενο Νέο Ελληνικό Κινηματογράφο και την ελληνική παραγωγή γενικότερα. Η πρώτη τιτλοφορείται «Το άλλο γράμμα», σκηνοθετημένη το 1976 από τον Λάμπρο Λιαρόπουλο, όπου ο σκηνοθέτης συνθέτει την προηγούμενη μικρού μήκους ταινία του, «Γράμμα από το Σαρλερουά» (1965), με πλάνα από το αστικό τοπίο της Αθήνας, σε μία από τις πιο ιδιόμορφες κινηματογραφικές αναπαραστάσεις της εποχής. Η δεύτερη ήταν η «Σκοτεινή κατασκευή μιας ηλιογραφίας» που σκηνοθέτησε ο Δημήτρης Δημογεροντάκης το 1977, στην οποία ένας άντρας επιστρέφει στο ερειπωμένο χωριό του για ν’ αντιμετωπίσει το παρελθόν, το οποίο τελικά αποφασίζει να αφήσει πίσω του και να ξεκινήσει από την αρχή. Το φιλμ είναι γεμάτο σιωπή, μονοπλάνα περιπλάνησης, συμβολισμούς, και γεγονότα που συνδέονται σχεδόν αποκλειστικά από τον κεντρικό ήρωα, χωρίς περαιτέρω κυριολεκτικές εξηγήσεις, παρά μόνο αφηρημένους, υποθετικούς και συμβολικούς συσχετισμούς. Παρομοίως, αν και με μια ελαφρώς συνεκτικότερη αφήγηση, ο Χριστόφορος Χριστοφής στην «Περιπλάνηση» του 1979, σχολιάζει το ζήτημα της μετανάστευσης, το οποίο βεβαίως εκείνη την εποχή έπληττε τη δική μας χώρα, με μεγάλες μάζες του πληθυσμού να μετακινούνται είτε προς τα μεγάλα ελληνικά αστικά κέντρα, είτε προς το εξωτερικό, αφήνοντας την επαρχία να μαραζώνει. Η ίδια η αποδέσμευση των σκηνοθετών από τις συμβάσεις της αφήγησης, αλλά και η συνολικότερη ατμόσφαιρα μαρασμού και απόγνωσης που δημιουργούν, κάνει τις ταινίες τους τρεις από τις πιο ενδιαφέρουσες προσθήκες της μεταπολιτευτικής παραγωγής, που εξακολουθούν να παραμένουν άγνωστες στο ευρύ κοινό.

Από τη νεότερη ελληνική παραγωγή, είδαμε πέντε ταινίες μικρού μήκους, δημιουργών που δουλεύουν σε θολά πεδία, κάπου ανάμεσα στη μυθοπλασία, το ντοκιμαντέρ και τη μη-αφηγηματικότητα. Η Μαρία Κουρκούτα είναι μια 32χρονη σκηνοθέτρια που ζει και εργάζεται στο Παρίσι, με τη φιλμογραφία της αποτελούμενη από 6 δικές της μικρού μήκους ταινίες και δυο συν-σκηνοθεσίες, μία ξανά σε μικρού και μία σε μεσαίου μήκους ταινία. Στο φεστιβάλ προβλήθηκε το «Επιστροφή στην οδό Αιόλου» (2013), που συνθέτει μουσική από τις «Έξη λαϊκές ζωγραφιές» του Μάνου Χατζιδάκι, αποσπάσματα ελληνικής ποίησης και πλάνα από εμβληματικές ασπρόμαυρες ελληνικές ταινίες, επιμηκυμένα με αργή κίνηση, επανάληψη και dissolve. Το αποτέλεσμα είναι ένα φιλμ για το σινεμά, τη μοντέρνα ελληνική πολιτισμική ταυτότητα, αλλά κυρίως για τον ίδιο τον χρόνο και τη μεταχείρισή του από τον κινηματογράφο. Να σημειωθεί, ότι η ταινία κέρδισε το βραβείο του καναλιού ARTE στο φετινό φεστιβάλ ταινιών μικρού μήκους του Ομπερχάουζεν, ενός από τα σημαντικότερα φεστιβάλ μικρού μήκους στον κόσμο. Το «As to posterity» (2014) της Μαρίνας Γιώτη αποτελείται από μια σύνθεση πλάνων της σημερινής Αθήνας, χωρίς ανθρώπους ή αυτοκίνητα, που κάνουν την πόλη να μοιάζει εγκαταλειμμένη. Το «Flows» της Τζένης Μαρκέτου συνδυάζει καταγραφικά πλάνα γυναικών από την Κολομβία που επικοινωνούν μ’ έναν ιδιόμορφο προφορικό τρόπο, και πλάνα ενός μουσικού που παίζει τσέλο με το πρόσωπό του εκτός κάδρου. Το «Piano play» (2014) του Δημήτρη Θεοδωρόπουλου περιέχει επίσης ένα μουσικό όργανο, αυτή τη φορά ένα θρυλικό ηλεκτρικό πιάνο που αποσυναρμολογείται για να συντηρηθεί. Τέλος, το «Κοντραμπάντο: αναζητώντας τη Μέλπω» της Βουβούλας Σκούρα, αποτίνει φόρο τιμής στη λογοτέχνιδα Μέλπω Αξιώτη συνδυάζοντας σκηνοθετημένα πλάνα και voice-over.

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ενότητες του προγράμματος, ήταν το αναδρομικό αφιέρωμα στον Γιάννη Οικονομίδη. Στη στήλη έχουμε γράψει επανειλημμένα ότι θεωρούμε τον Οικονομίδη τον πιο ολοκληρωμένο σκηνοθέτη του σημερινού ελληνικού κινηματογράφου, και στο φετινό φεστιβάλ είχαμε την ευκαιρία να δούμε τη μέχρι τώρα άγνωστη σε μας μικρού μήκους δουλειά του, που αποτελείται από τέσσερεις ταινίες εντελώς διαφορετικού ύφους από εκείνο το οποίο ο σκηνοθέτης έχει υιοθετήσει στη μεγάλου μήκους φιλμογραφία του.

Συγκεκριμένα, είδαμε δύο ντοκιμαντέρ, τα «Μόνο μυρίζοντας γιασεμί» (1994) και «Η ζωή που θα ‘θελες» (1995), το πρώτο για τον χώρο των κρατητηρίων της Kommandantur στην Αθήνα, που βρισκόταν στην πλατεία Κοραή και διατηρείται ως σήμερα, με τα χαραγμένα μηνύματα των κρατουμένων να γεμίζουν τους τοίχους. Η δεύτερη ταινία είναι μια περιήγηση κατά μήκος της Πράσινης Γραμμής στην Κύπρο, πατρίδα του σκηνοθέτη, κατά την οποία αναδύονται αναμνήσεις αρμονικής συμβίωσης των δύο εθνοτήτων του νησιού.

Έπειτα, υπάρχει η μυθοπλασία «Σταδιακή βελτίωση του καιρού» (1992), όπου η Μαρί Κωνσταντάτου υποδύεται μια γυναίκα, η οποία απολαμβάνει μια ζωή που έχει ήδη τελειώσει χωρίς εκείνη να το ξέρει. Προχωρώντας σε αντίστροφη χρονολογική σειρά, αφήσαμε τελευταία την πρώτη, μη-αφηγηματική, σκηνοθετική απόπειρα του Οικονομίδη, με τίτλο «Καλημέρα νύχτα» (1990), με θέμα τις πυρκαγιές στα δάση, δοσμένο όμως με αφαιρετικό τρόπο καθώς απεικονίζονται ως επί το πλείστον με κοντινά πλάνα οι καμένοι κορμοί των δέντρων, και με μόλις μία επεξηγηματική διευκρίνιση στους τίτλους τέλους να δημιουργεί την κυριολεκτική σύνδεση με το συγκεκριμένο θέμα. Από τους διεθνείς τίτλους του φεστιβάλ, σημειώνουμε τον πιο απαιτητικό, το σχεδόν εξάωρο «Απ’ ό,τι ήταν πριν» («Mula sa kung ano ang noon») του φιλιππινέζου Λαβ Ντίαζ, που κέρδισε τη Χρυσή Λεοπάρδαλη στο φετινό φεστιβάλ του Λοκάρνο. Μιλώντας για το ξεκίνημα της δικτατορίας του Φερντινάντ Μάρκος το 1972, η εξαιρετικά βραδυφλεγής πλοκή, ιδωμένη μέσα από υποβλητικά ασπρόμαυρη φωτογραφία και σχεδόν καθολικά ακίνητη, εταστική, “μουδιασμένη” κάμερα, ξεκινάει δύο χρόνια νωρίτερα απεικονίζοντας τη ζωή στη φιλιππινέζικη επαρχία και τη μυστηριακή σχέση του ανθρώπου με τη φύση, θυμίζοντας περιστασιακά τη δουλειά του Απίτσατπονγκ Βιρασετάκουν από τη γειτονική Ταϊλάνδη, και μετακινώντας το θεματικό κέντρο βάρους με πολύ αργούς ρυθμούς, καταλήγοντας στις αγριότητες του καθεστωτικού στρατού.