Η πολεμική ιαχή «αέρα! αέρα!» έλκει την καταγωγή της από την πόλη μας, το Ηράκλειο.
Με αφορμή τις επετειακές εκδηλώσεις για την 28η Οκτωβρίου 1940, μεγάλης κυκλοφορίας αθηναϊκή εφημερίδα στις 28/10/2014 ανέλυε την προέλευση της νικητήριας κραυγής «αέρα! αέρα!».
Η ερμηνεία της συνδυάζεται με κάποιο ανώνυμο βαθμοφόρο, που την είχε εκστομίσει στους στρατιώτες του, λέγοντας: «Παιδιά, ο πόλεμος είναι ένας αέρας». Από τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-13 που πρωτακούστηκε, αποτελεί μια συνεχή παρορμητική και νικηφόρο ευχή, τονίζω εγώ. Η ιαχή μάλιστα αυτή μας θυμίζει το αρχαίο «αλαλά», που σήμαινε κι αυτό το θρίαμβο της νίκης ή το κάλεσμα των επιτιθέμενων προς δράση.
Η λέξη αυτή δεν άφησε για ιστορικούς λόγους αδιάφορο τον μεγάλο αρχαιολόγο και φιλόλογο Στέφανο Ξανθουδίδη, αφού έχει κρητική και μάλιστα Ηρακλειώτικη προέλευση.
Κατά τα όψιμα χρόνια που συμπίπτουν με την εκπνοή της τουρκικής κυριαρχίας στην Κρήτη, ζούσε στο Ηράκλειο ένας Οθωμανός ζητιάνος διαταραγμένων φρενών, με το όνομα Μουλά Μουσταφάς (Καμπεράκης). Προς τέρψη τους τον παρενοχλούσαν τα παιδιά και τον κυνηγούσαν πολλές φορές στη λεωφόρο Καλοκαιρινού, φωνάζοντας πίσω του «αέρα! αέρα!».
Η φράση παρέμεινε και οι Ηρακλειώτες την χρησιμοποιούσαν τις απόκριες ως εμπαικτικό και αποδοκιμαστικό πείραγμα. Γράφει λοιπόν σχετικά ο Ξανθουδίδης: «Εντεύθεν άρα έχει την αρχήν το επιφώνημα: οι κατά τον Βαλκανικόν πόλεμον εξ Ηρακλείου πολυάριθμοι επίστρατοι το μετέφερον εις τα στρατόπεδα και τα χαρακώματα της Μακεδονίας και της Ηπείρου μεταχειριζόμενοι αυτό κατά τας εφόδους κατά των φευγόντων Τούρκων και ύστερον κατά των Βουλγάρων, ούτω δε διεδόθη εις το στράτευμα, και εγένετο γνωστόν και εις τους εκ της άλλης Ελλάδος στρατιώτας, με την πολλήν δε χρήσιν αυτού κατά τας διαφόρους περιστάσεις και τον διάφορον τόνον και χρωματισμόν έλαβε και τας διαφόρους αποχρώσεις και σημασίας, άλλοτε μεν ως απλούν σκώμμα, ειρωνεία και εμπαιγμός, άλλοτε προς παρακέλευσιν και ενθάρρυνσιν, άλλοτε πάλιν προς εκφοβισμόν και μυκτηρισμόν».
Έκρινα σκόπιμη την επετειακή αυτή αναφορά μου με την εντύπωση ότι συμβάλλει στην κίνηση του μηχανισμού της ιστορικής μας μνήμης.
* Ο Γ. Παναγιωτάκης είναι συγγραφέας – ιστορικός ερευνητής
