Του Γιάννη Αγγελάκη*

Ήδη από το 18ο αιώνα, ορισμένοι προοδευτικοί παιδαγωγοί και στοχαστές διακήρυσσαν κάποιες καινοτόμες ιδέες διαπαιδαγώγησης, όπως της ελευθερίας, της αυτοδιοίκησης και της δημοκρατίας. Οι ιδέες αυτές βρήκαν φανατικούς υποστηρικτές, αλλά και φανατικούς πολέμιους. Ακόμη και σήμερα, το θέμα αυτό εξακολουθεί να απασχολεί και να προβληματίζει αρκετούς, όχι μόνο αναρμόδιους και άσχετους, αλλά και ειδικούς περί τα εκπαιδευτικά θέματα επιστήμονες, παιδαγωγούς και ψυχολόγους.

Σύμφωνα με το μεγάλο Έριχ Φρομ “Η θεμελιακή αρχή της αυτοδιοίκησης συνίσταται στην αντικατάσταση της εξουσίας από την ελευθερία. Το παιδί μαθαίνει και χωρίς την άσκηση καταναγκασμού, φτάνει να ικανοποιείται η περιέργειά του και οι αυθόρμητες ανάγκες του, πράγμα που του ξυπνάει τα δικά του ενδιαφέροντα για τη ζωή”.

Αν το ζητούμενο λοιπόν για την ομαλή ψυχοσωματική και μαθησιακή εξέλιξη του ατόμου είναι η αντικατάσταση της εξουσίας, της καταπίεσης, του φόβου και της εξάρτησης από την ελευθερία, την αγάπη, τη στοργή και την κατανόηση, κάτι για το οποίο συμφωνούν σήμερα όλοι οι μεγάλοι ψυχολόγοι και παιδαγωγοί, τότε δεν μπορώ να κατανοήσω πώς κάποιοι γονείς και εκπαιδευτικοί πιστεύουν ότι μπορούν να διαπαιδαγωγήσουν σωστά τα νέα παιδιά εφαρμόζοντας μεθόδους τέτοιες, που όχι μόνο δε συμβάλλουν στην ομαλή ψυχοπνευματική τους ανάπτυξη, αλλά τα φορτώνουν με ένα σωρό προβλήματα που τους δηλητηριάζουν τη ζωή και τους δημιουργούν δυσεπίλυτες ψυχολογικές καταστάσεις (ψυχικά τραύματα) που θα τα βασανίζουν σε όλη τους τη ζωή. Αυτό βέβαια δε σημαίνει ότι το παιδί πρέπει να μένει ανεξέλεγκτο. Ελευθερία ναι, ασυδοσία όχι.

Άλλωστε, ποτέ κανένα παιδί δεν είναι τελείως ελεύθερο, γιατί κάποιες φορές είναι φυσικό, αλλά και επιβεβλημένο να του απαγορεύουμε να κάνει κάποια πράγματα ή ενέργειες τέτοιες, που θα μπορέσουν ίσως να προκαλέσουν κάποια ζημιά, τραυματισμό ή ακόμα και να θέσουν σε κίνδυνο τη ζωή του.

Τα παιδιά είναι φυσικό να μήν κάθονται ήσυχα όπως οι μεγάλοι, λόγω της ενεργητικότητας και περιέργειας που διαθέτουν σε πολύ μεγάλο βαθμό και ακόμη, τα μικρά κυρίως παιδιά, όταν τους απαγορεύουμε κάτι, τότε είναι που δεν εγκαταλείπουν την προσπάθεια, αλλά επιμένουν προκλητικά και με μεγαλύτερη ένταση να κάνουν αυτό που επιθυμούν.

Στις περιπτώσεις αυτές, καλό θα είναι να πάρουμε το παιδί αγκαλιά και δείχνοντάς του ότι το αγαπάμε, να το απομακρύνουμε από το σημείο της έντασης και αφού ηρεμήσει θα του εξηγήσουμε γιατί δεν το αφήσαμε να κάνει αυτό που απαιτούσε και να του δώσουμε τις απαραίτητες συμβουλές. Αλλά μόνο τότε και όχι κατά την ώρα της έντασης. Με λίγα λόγια, μεγαλώνουμε το παιδί έτσι ώστε να το καταστήσουμε υπεύθυνο.

Στην περίπτωση που οι γονείς επιχειρήσουν να επιβάλουν τη θέλησή τους με απειλές, με φωνές, με τιμωρίες, θα πρέπει να γνωρίζουν ότι ο τρόπος αυτός αντιμετώπισης της όποιας παραβατικότητας, αταξίας ή συμπεριφοράς, δεν είναι ο καλύτερος, γιατί σίγουρα δε λύνει προβλήματα, αλλά δημιουργεί.

Μπορεί βέβαια οι γονείς σε τέτοια περίπτωση να διακατέχονται από ένα αίσθημα υπεροχής και θριάμβου επειδή έχουν καταφέρει να εξουσιάζουν και να επιβάλλονται εντελώς στα παιδιά τους. Τι θα γίνει όμως κατά την περίοδο της εφηβείας, που το κάθε παιδί κάνει τη δική του επανάσταση και οι γονείς είναι αδύνατο να του επιβληθούν και να το ελέγξουν; Στην περίπτωση αυτή δε θα μπορούν να κάνουν τίποτε άλλο από το να ανησυχούν και να εύχονται να μην πάρει ατραπούς τέτοιες που δε θα έχουν επιστροφή.

Οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν ακόμη, ότι ενώ μέχρι την εφηβεία αποτελούσαν πρότυπα για το παιδί, στην περίοδο της εφηβείας αμφισβητούνται έντονα και νέα πρότυπα μπαίνουν στη ζωή του.

Οι σχέσεις του εφήβου με τους γονείς περνούν πολλές φορές περίοδο έντασης και οι συγκρούσεις δεν είναι σπάνιες, επειδή όπως μας λέει ο Έρικ Έρικσον, “η εφηβεία είναι το στάδιο της ζωής εκείνο που το άτομο προσπαθεί να βρει την ταυτότητά του, να απαντήσει δηλαδή στο ερώτημα ποιος είμαι;”.

Όταν οι γονείς από μικρό έχουν καταστήσει το παιδί τους υπεύθυνο, όταν το έχουν μάθει να σκέφτεται δημιουργικά και κριτικά, δε θα έχουν κανένα λόγο να ανησυχούν, γιατί ο υπεύθυνος άνθρωπος δεν παρασύρεται εύκολα ούτε πέφτει σε παγίδες, όσο ελκυστικές και αν είναι.

Συνεχίζεται...

* Ο Γιάννης Αγγελάκης είναι εκπαιδευτικός