Το τελευταίο χρονικό διάστημα σχεδόν όλοι και παντού ομιλούν περί της αξιολόγησης σε διάφορους τομείς του δημοσίου βίου. Οι υπέρμαχοι, όρα πολιτικοί προϊστάμενοι, διατείνονται ότι θα βοηθήσει την υπηρεσία ανιχνεύοντας τους αδύναμους υπαλλήλους και προσφέροντάς τους στη συνέχεια μετεκπαίδευση, με σκοπό φυσικά την αποτελεσματικότερη προσφορά και απόδοση από μέρους τους, ενώ οι προς κρίση υπάλληλοι ισχυρίζονται ότι θα οδηγήσει τελικά σε δεξαμενές υποψηφίων προς απόλυση δημοσίων υπαλλήλων.
Η πείρα όμως έδειξε ότι οσάκις εφαρμόστηκε, γιατί κάτι τέτοιο γίνεται σχεδόν σε όλες τις δημόσιες υπηρεσίες, έστω και σε στοιχειώδη μορφή, οδήγησε σε παράπονα και ενστάσεις, αφού οι προσωπικές έριδες και ανταγωνισμοί, όπως και ο πολιτικός παράγων υπεισήρθαν στις περισσότερες περιπτώσεις στην όλη διαδικασία, με τον ένα ή άλλο τρόπο. Έτσι η έννοια της αξιοκρατίας φαντάζει τελικά μακρυνό όνειρο για όλους, δεδομένου ότι και όταν είναι πράγματι σωστή σε όλες τις παραμέτρους, κάποιοι τη θεωρούν, με τους επιεικέστερους χαρακτηρισμούς, διαβλητή. Φαίνεται μάλλον ότι στη χώρα μας η εκτίμηση του προσφερόμενου έργου δεν έχει εκτιμηθεί όσο θα έπρεπε κι από τις δύο πλευρές. Άλλωστε η όλη διαδικασία είναι εν πολλοίς δύσκολη στην εφαρμογή της, κι αυτό γιατί πάνω απ’ όλα προϋποθέτει πείρα και κουλτούρα αξιολόγησης από τους βαθμολογητές, κάτι που δεν υφίσταται στην Ελλάδα, ούτε μπορεί να εφευρεθεί εν αιθρία, γιατί προϋποθέτει σεβαστό χρονικό διάστημα, παράδοση με πολλή ιστορία πίσω της, δεδομένου ότι οι περισσότεροι υπάλληλοι κατώτεροι στην ιεραρχία από τους αξιολογούντες, ταυτίζουν τις αξιολογήσεις με πιθανές απολύσεις. Η αξιολόγηση όμως κάποιου υπάλληλου, απαιτεί εμπιστοσύνη στη διαδικασία απ’ όλους, σοβαρότητα, αξιόπιστους και όχι διαβλητούς δείκτες, όχι μεσολαβήσεις άλλων παραγόντων και αλλοιώσεις των αποτελεσμάτων, που τελικά οδηγούν τους πάντες στην αμφισβήτηση και απαξίωση των αποτελεσμάτων.
Για τον μεν ιδιωτικό τομέα δεν υφίσταται βεβαίως θέμα, γιατί εκεί υπάρχουν άλλοι κώδικες υπηρεσιών και αξιολογήσεις των προσφερόμενων υπηρεσιών. Αν έρθουμε όμως στην ελληνική πραγματικότητα του δημόσιου τομέα, τα πράγματα είναι τραγικά. Οι μέχρι τώρα προσπάθειες αξιολόγησης, όπου και όπως έγιναν και γίνονται στις περισσότερες υπηρεσίες, δυστυχώς δεν απέδωσαν τους αναμενόμενους καρπούς. Φέρνοντας για παράδειγμα στο προσκήνιο τι συμβαίνει στα ελληνικά δημόσια, μέχρι στιγμής, πανεπιστήμια τα οποία διέπονται από μια ιδιόρρυθμη κουλτούρα διαχείρισης, μάλλον δεν θα είμαστε και πολύ υπερήφανοι ή καλύτερα θα δοκιμάσουμε κάποιας μορφής απογοήτευση. Οι αξιολογήσεις των μελών μικρότερης βαθμίδας από τους μεγαλύτερους των δικών τους ή άλλων πανεπιστημίων, έχει εξελιχθεί σε διαδικασία όχι και τόσο διαφανή, με στρατιές μελών του επιστημονικού προσωπικού που άγονται και φέρονται από τους υποψήφιους προς αξιολόγηση, από τη μια άκρη της χώρας στην άλλη, ενώ η αρχική ελπίδα όλων ήταν ότι αυτή η διαδικασία θα οδηγούσε σε αξιοκρατική βαθμολόγηση των υποψηφίων προς κρίση και διορισμό ή προς εξέλιξη.
Το σύστημα αξιολόγησης όμως στο δημόσιο μηχανισμό, αν θέλουμε να είμαστε σοβαροί, προϋποθέτει ότι όλες οι εκθέσεις πρέπει να γίνονται από ανθρώπους υπεύθυνους και να είναι αυστηρά εμπιστευτικές. Φυσικά σοβαρή αξιολόγηση, και όχι προσχηματική, βαρετή και επιπόλαια, δίχως αξιοπρεπή αμοιβή των αξιολογούντων, δεν νοείται κι ούτε μπορεί να υπάρξει, όσο και να ισχυρισθούν κάποιοι περί του αντιθέτου. Που θα βασιστεί λοιπόν το όλο σύστημα αξιολόγησης, για να προχωρήσουμε λίγο παρακάτω; Η σωστή αξιολόγηση για να είναι έγκυρη και αποδεκτή απ’ όλους, απαιτεί υπαλλήλους οι οποίοι έχουν συγκεκριμένη εργασία να φέρουν εις πέρας, τουτέστιν βασισμένη σε κριτήρια δημοσιευμένα και ξεκάθαρα, με σαφές καθηκοντολόγιο των υπαλλήλων σε κάθε κατηγορία και βαθμό. Τι υπαινίσσεται όμως αυτό για μια δημόσια υπηρεσία στην Ελλάδα σήμερα; Το όλο σύστημα αξιολογήσεων απαιτεί συλλογή πολλών και διαφορετικών στοιχείων, σημαντικό χρόνο στους υπεύθυνους γι αυτή, είναι δύσκολη γραφειοκρατική διαδικασία, με τελικό σκοπό την όσο το δυνατόν καλύτερη συλλογή, επεξεργασία και εξαγωγή ακριβέστερων συμπερασμάτων. Η πείρα του εξωτερικού και ειδικά από χώρες με μεγάλη παράδοση στο συγκεκριμένο αντικείμενο, διδάσκει ότι κάτι τέτοιο στον δημόσιο τομέα της χώρας μας επί του παρόντος είναι ανέφικτο, για πολλούς λόγους. Δεν πρόκειται να δώσει τα αναμενόμενα αποτελέσματα και θα καταλήξει σε μια παρόμοια διαδικασία όπως πολλές άλλες στον κρατικό μηχανισμό. Αλλά ακόμα κι αν υπήρχε η δυνατότητα αυτή, η πείρα από παρεμφερείς διαδικασίες, είναι αμφίβολο αν θα γίνονταν αποδεκτές από τους προϊστάμενους, διοικητικούς και πολιτικούς, ή αν θα λαμβάνονταν υπόψη μόνον για επιβολή κυρώσεων όποιου τύπου και βαθμού και ο νοών …νοείτω. Γιατί να μην την εφαρμόσουν οι πολιτικοί στο χώρο τους διατείνονται μερικοί κι ίσως να μην έχουν άδικο. Είναι εύκολο να επικαλεστείς την αξιολόγηση, αλλά τρομακτικά δύσκολο να την πετύχεις και να την εφαρμόσεις. Γιατί η αποδοχή και εφαρμογή της απαιτεί κουλτούρα εργαζομένων, αλλά πάνω απ’ όλα υψηλή κουλτούρα των επικεφαλής των εργαζομένων και πρωτίστως των πολιτικών.
Όσοι αναφέρονται και προστρέχουν όμως στην έννοια της κουλτούρας, σπεύδουν να δηλώσουν ασθμαίνοντας το πόσο δύσκολος καταντά ο ορισμός της. Κι αν για μερικούς, όπως ο άγγλος Mathew Arnold, στο κλασσικό του βιβλίο ‘‘Πολιτισμός και Αναρχία’’, η αξιολόγηση είναι λύση και μέσο εκτόνωσης των όποιων διαφορών, για τους περισσότερους σήμερα ορίζεται ως δέσμη αξιών, εθίμων, πεποιθήσεων και πρακτικών οι οποίες συνιστούν τον τρόπο διαβίωσης και συμβίωσης μιας μεγάλης μερίδας πολιτών, μια κοινή νοητή γνώση με την οποία οι άνθρωποι εννοούν και διαχειρίζονται καθημερινούς τρόπους σκέπτεσθαι και συμπεριφέρεσθαι.
* Ο Γιώργος Σχορετσανίτης είναι χειρουργός και διευθυντής του χειρουργικού τομέα στο ΠΑΓΝΗ
