Τρύγος! Λέξη πολυσήμαντη που έχει να κάνει με τη συγκομιδή των καρπών που ωριμάζουν. Τον πρώτο λόγο όμως τον έχουν τα σφαφύλια και ακολουθεί το “πάτημά” τους και φυσικά η διαδικασία παραγωγής του κρασιού. Μια εργασία αρκετά κοπιαστική και με διάρκεια χρόνου, αφού οι προετοιμασίες για τον τρύγο άρχιζαν κάποτε μετά τον Δεκαπενταύγουστο και διαρκούσαν ολόκληρο το μήνα Σεπτέμβριο. Δικαιολογημένα ο λαός μας του έδωσε το όνομα “τρυγητής”.
Τρύγος, κρασί, πατητήρια... Οι έννοιες αυτές ανάγονται στην εποχή του χαλκού, όμως μαρτυρούν τα αρχαία ευρήματα. Το κρασί εντάχθηκε στη ζωή των Ελλήνων, συνδέθηκε με την πολιτιστική τους κληρονομιά, με την τέχνη, την ιστορία, τα ήθη και τα έθιμα αλλά και τις παραδόσεις του λαού μας. Αποτέλεσε έκφραση ενός ιδιαίτερου τρόπου ζωής, που αν και εξελίχθηκε δεν άλλαξε με το πέρασμα των αιώνων! Δεν είναι τυχαίες οι αισθησιακές σκηνές του θεού Διονύσου ανάμεσα στα αμπέλια, σε αμφορείς με κρασί, να χαριεντίζεται με τη θεά Αφροδίτη, αλλά και άλλες σκηνές της μυθολογίας μας με νύμφες και σάτυρους σε στιγμές τρύγου. Μετέπειτα, και στους χριστιανικούς χρόνους, τόσο το κρασί, όσο και ολόκληρη η διαδικασία της παραγωγής του παίρνει άλλες διαστάσεις.
Το ίδιο συμβαίνει και στους βυζαντινούς χρόνους.
Αμπέλι και κρασί είναι έννοιες ταυτισμένες με την χριστιανική διδασκαλία, με τον Ιησού και τους μαθητές του. Βέβαια το νάμα, το κρασί που θα χρησιμοποιηθεί στη θεία κοινωνία δεν πρέπει να προέρχεται από πατημένα σταφύλια.
Τα σταφύλια έπρεπε να στίβονται με τα χέρια. Τώρα βέβαια με τη βιομηχανοποίηση από την οποία προέρχεται το νάμα, δεν ισχύει κάτι τέτοιο.
“Εγώ είμαι η άμπελος, υμείς τα κλήματα. Ο μένων εν εμοί καγώ εν αυτώ αυτός φέρει καρπόν πολύν, ότι χωρίς εμού ου δύνασθε ποιείν ουδέν”. Με τα λόγια αυτά που καταγράφονται στο κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο ο Ιησούς εισάγει ό,τι θα αποτελέσει αργότερα δύο βασικά στοιχεία του χριστιανικού συστήματος μεταφορών. Ο συμβολισμός αμπέλου και κλήματος είναι χαρακτηριστικός. Αμπέλι και κλίμα σημαίνει τον Ιησού και τους μαθητές του και φυσικά τον Λόγο και τους πιστούς στον λόγο του Κυρίου.
Αρχές του 13ου αιώνα και η Κρήτη εγκαταλείπει οριστικά τη βυζαντινή αυτοκρατορία για να περάσει σε μία νέα, ιδιαίτερα καθοριστική για εκείνη την περίοδο της ιστορίας της! Η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας κατέλαβε το νησί και παραχώρησε στους υπηκόους της, τους ιδιαίτερα πιστούς, το προνόμιο να είναι κύριοι και όχι υπηρέτες στη γη τους. Η Κρήτη είχε πλούσια ενδοχώρα και η γη της απέφερε ό,τι το καλύτερο! Μεγάλες ποσότητες ποιοτικών αγροτικών προϊόντων. Τα αμπέλια εξαπλώνονται ραγδαία ύστερα από τη βενετική κατάκτηση. Τα κρητικά κρασιά γίνονται ανάρπαστα και δύο αιώνες αργότερα τον 15ο αιώνα συγκεκριμένα ένα νέο προϊόν ανταγωνίζεται το κρασί και αυτό είναι το λάδι.
Η οικονομική πολιτική της Βενετίας αποβλέπει στην εκμετάλλευση της αποικίας της κατά τον καλύτερο δυνατόν τρόπο.
Το κρασί που παρήγαγαν οι αγρότες από τα αμπέλια τους δεν θα προοριζόταν, όπως μέχρι τότε συνηθιζόταν, για οικογενειακή κατανάλωση ή ακόμα και πώληση στις πόλεις του νησιού μας, αλλά για εξαγωγή με προορισμό τη Μεσόγειο και την Ευρώπη. Κάτι που άλλαζε βέβαια τα δεδομένα μέχρι τότε.
Πρόκειται για μια “εισβολή” εμπόρων, οι οποίοι αναζητούν επίμονα από τους ανθρώπους της κρητικής υπαίθρου αυτό το περιζήτητο προϊόν. Είναι κάτι σημαντικό πρόκειται για μια κίνηση που στην ουσία ταράζει την μέχρι τότε επικρατούσα ισορροπία.
Προάγγελος του τρύγου εκείνη την περίοδο ήταν η φύλαξη των αμπελιών από τους φύλακες του αγρού, καθώς τα σταφύλια άρχιζαν να ωριμάζουν. Είναι οι γνωστοί μας αγροφύλακες ή όπως συνηθίζει ο λαός μας να τους αποκαλεί με διαφορετικά ονόματα: Δραγάτες, μπεκτσήδες, τοπτσήδες (τόπος), αλλά και αμπελικούς.
Τον αμπελικό μπορεί να τον έβρισκε ο καλλιεργητής, να ήταν συγχωριανός του ή κάποιος γνωστός του, αλλά έπρεπε να τυγχάνει και της αποδοχής του φεουδάρχη, του γαιοκτήμονα δηλαδή. Ο αμπελικός έπρεπε να εξυπηρετεί με τον καλύτερο τρόπο τα συμφέροντα του τελευταίου. Εκτός από τον αμπελικό που αμειβόταν, χρησιμοποιούνταν οι εμμισθοι τρυγητές, οι καβαλητές και οι πατητές. Η μεταφορά των σταφυλιών γινόταν από γαϊδούρια ή μουλάρια και τα σταφύλια προορίζονταν για τα πατητήρια που προϋπόθεταν υπερβολική καθαριότητα. Οσο για το δοχείο (δοχειό), όπου έρρεε ο μούστος από το πατητήρι ήταν και αυτό λαξευτό, κτιστό ή ακόμα και κινητό από ξύλο. Ας γυρίσουμε όμως στην σημερινή εποχή ή στα δικά μας χρόνια!
Έντονα και βαθιά χαραγμένες στη μνήμη μου είναι αυτές οι μέρες. Μαζί τους και οι μοναδικές στιγμές του τρύγου, τις οποίες έζησα από μικρό παιδί και σήμερα τις αναπολώ!
Θυμάμαι τούτες τις μέρες τον τρύγο στο χωριό μου Λαύκος του νοτίου Πηλίου. Θυμάμαι τις προετοιμασίες γι’ αυτό το μεγάλο γεγονός. Οι άνθρωποι έφτιαχναν τα κοφίνια, καθάριζαν τα πατητήρια και κυρίως συνεννοούνταν ποιος θα πρωτοβοηθήσει τον άλλο. Οι τελευταίοι λέγονταν “γιαρντιμιτζήδες” από την τουρκική λέξη “γιαρντίμ” που στα ελληνικά σημαίνει βοήθεια. Όσοι και όσες βοηθούσαν στον τρύγο έπαιρναν ως αμοιβή σταφύλια, φαγώσιμα για το σπίτι τους. Όλα αυτά τελειώσανε τη δεκαετία του εβδομήντα: Μια σοβαρή ασθένεια η φυλλοξέρα κατέστρεψε τ’ αμπέλια, και μαζί ό,τι καλύτερο, την γραφικότητα και την ομορφιά του τρύγου!
Πέρασαν από τότε αρκετά χρόνια και βρέθηκα στην Κρήτη και συγκεκριμένα στις Μοίρες. Θυμάμαι τον μακαρίτη τον πεθερό μου την επομένη της Παναγίας να ετοιμάζει τα τσιγκάκια, τη λάντζα, την ποτάσα και όλα τα σχετικά, κοντά στον φρυγανισμένο οψιγιά, στο καλό αμπέλι, στο χωριό Μητρόπολη, όπως έλεγαν την τοποθεσία. Θεός σχωρέστον! Μια εικόνα δημιουργική, γεμάτη κόπο αλλά και χαρά, όταν βλέπαμε τα ολόχρυσα σταφύλια να απλώνονται στον οψιγιά, κάτω από τον πυρακτωμένο ήλιο του Αυγούστου. Και το μεσημέρι λίγη ξεκούραση, μετά το φαγητό, δίπλα στο καλοδιατηρημένο σπιτάκι του θείου μου του Νίκου, του προέδρου όπως τον αποκαλούσαν, μακαρίτης κι αυτός!
Τα χρόνια πέρασαν... Τ’ αμπέλια άλλα επιδοτήθηκαν και ξεριζώθηκαν και στη θέση τους φυτεύτηκαν ελιές, άλλα ξαναφυτεύθηκαν ως κρασάμπελα με αμερικανικά υβρίδια και καμπερνέ. Στην πρώτη κατηγορία ανήκε και το καλό αμπέλι του πεθερού μου!
Σήμερα απέλπιδα ψάχνω να βρω εκείνες τις κουρμούλες, το καλοδιατηρημένο σπιτάκι, τον όμορφο απλωτό στον καθαρό και φροντισμένο οψιγιά και την μεσημεριανή παρέα! Κυρίως όμως σκέφτομαι και αναζητώ αυτούς που χάθηκαν... Μαζί τους χάθηκε και αυτή η εποχή, η εποχή του τρύγου και της χαράς, αυτού του ξεχωριστού πανηγυριού.
