
Της Πέλλας Λασηθιωτάκη
Πάνω από ογδόντα καζανάρηδες κυρίως νέοι, συμμετείχαν στο τετράωρο σεμινάριο όπου εισηγητής ήταν ο καθηγητής του ΤΕΙ Κρήτης Δημήτρης Λυδάκης και είχε ως θέμα την αναβάθμιση της παραγωγής παραδοσιακής τσικουδιάς. Το σεμινάριο έγινε την περασμένη Τετάρτη στο ΤΕΙ, ενόψει της νέας περιόδου απόσταξης, με πρωτοβουλία του συλλόγου Παραδοσιακών Αποσταγματοποιών Τσικουδιάς.
Το αντικείμενο του σεμιναρίου ήταν η σωστή διαδικασία παραγωγής τσικουδιάς και τα θέματα που συζητήθηκαν χωρίστηκαν σε τέσσερις ενότητες με τους διακριτικούς τίτλους: Ποιότητα, Προβλήματα, Απλές τεχνικές ανάλυσης και Μονοποικιλιακή Τσικουδιά.
Όπως επεσήμανε ο κ. Λυδάκης η ποιότητα ενός αποστάγματος και ιδιαίτερα της τσικουδιάς που παράγεται με τον παραδοσιακό τρόπο εξαρτάται από διάφορους παράγοντες. Η αξιολόγηση της ποιότητας γίνεται με βάση κριτήρια τα οποία σχετίζονται με την χημική σύσταση του προϊόντος. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αξιολόγηση της ποιότητας που βασίζεται στα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά, αυτά δηλαδή που καταλαβαίνουμε με τις αισθήσεις μας. Τέλος, ένας άλλος κρίσιμος παράγοντας είναι η ασφάλεια χρήσης της τσικουδιάς.
Πώς διασφαλίζεται
η ποιότητα
Σύμφωνα με τον κ. Λυδάκη, στην παραγωγή της τσικουδιάς η ποιότητα και η απόδοση καθορίζεται από την πρώτη ύλη και το χειρισμό της, από το καζάνι και τον καζανάρη, δηλαδή τον άνθρωπο που με την τέχνη του θα αξιοποιήσει την πρώτη ύλη και το καζάνι.
Η τσικουδιά παράγεται σύμφωνα με τον νόμο από καλά στραγγισμένα, ζυμωμένα στράφυλα (τσίκουδα) που παραμένουν μετά την παραλαβή του μούστου για κρασί. Η ποιότητα των στράφυλων εξαρτάται σημαντικά από την ποιότητα των σταφυλιών. Ιδιαίτερη σημασία έχουν η ποικιλία, η ωριμότητα, η υγιεινή κατάσταση και η παρουσία φυτοφαρμάκων.
Η τυπική τσικουδιά παράγεται από τις οινοποιήσιμες ποικιλίες σταφυλιών. Όλες οι ποικιλίες του κρητικού αμπελώνα, κατά τον κ. Λυδάκη, μπορούν να δώσουν καλή τσικουδιά. Αρωματική τσικουδιά, για όσους την προτιμούν, δίδουν ποικιλίες όπως το Μοσχάτο Σπίνας, Θραψαθήρι, Δαφνί, η Βηλάνα, το Βιδιανό, κ.α. Ιδιαίτερα συζητήθηκε η περίπτωση της σουλτανίνας της οποίας η χρήση απαγορεύεται, αν και μπορεί να δώσει εξαιρετική τσικουδιά.
Ποιος πρέπει να είναι ο βαθμός ωρίμανσης των σταφυλιών
Κατά τη διάρκεια του σεμιναρίου αναλύθηκε η σημασία της σωστής συγκομιδής των σταφυλιών, στο κατάλληλο στάδιο ωριμότητας. Για σωστά στράφυλα το καλύτερο είναι να χρησιμοποιούνται σταφύλια ώριμα, όχι υπερώριμα. Τα ώριμα σταφύλια δίδουν μούστο που ζυμώνεται πλήρως και με ασφάλεια, δίδουν καλύτερη απόδοση και τσικουδιά με καλύτερα αρώματα. Ο καλύτερος μούστος είναι αυτός με 12-13 βαθμούς Μπωμέ ή 21 – 24 Brix . Υπερώριμα σταφύλια έχουν συνήθως μεγαλύτερη προσβολή από ασθένειες. Στράφυλα από υπερώριμα σταφύλια ζυμώνονται δύσκολα, συχνά η ζύμωση δεν ολοκληρώνεται και η απόδοση σε τσικουδιά είναι τελικά μικρότερη. Επίσης, είναι ευαίσθητα στις παραζυμώσεις με αποτέλεσμα να δίδουν τσικουδιά με οξύτητα και δυσάρεστες οσμές.
Όπως επεσήμανε ο ομότιμος καθηγητής του ΤΕΙ Κρήτης Δημήτρης Λυδάκης κατά την παραγωγή των στράφυλων σωστό είναι να γίνεται σπάσιμο - ξετσαμπούρισμα των σταφυλιών. Η αφαίρεση των τσάμπουρων πρέπει να γίνεται πάντα. Η παραμονή τους αυξάνει τον όγκο, μειώνει την απόδοση, αυξάνει την μεθανόλη και μπορεί να δώσει δυσάρεστη οσμή. Συνιστάται επίσης η παραλαβή χωριστά του μούστου ελεύθερης ροής, πράγμα που διευκολύνει τον χειρισμό των στράφυλων, ενώ είναι σύμφωνη και με τον Νόμο.
Η ζύμωση των στράφυλων γίνεται από τις ζύμες, μικροοργανισμούς που υπάρχουν φυσικά πάνω στα σταφύλια και μετατρέπουν τον μούστο σε κρασί ή στην περίπτωση της τσικουδιάς σε πρώτη ύλη απόσταξης. Μαζί με τις ζύμες υπάρχουν πάντα και διάφορες ομάδες βακτηρίων η δράση των οποίων δημιουργεί προβλήματα. Για ένα καλό αποτέλεσμα οι συνθήκες ζύμωσης πρέπει να ευνοούν τη δράση των ζυμών και να εμποδίζουν την δράση των βακτηρίων .
Τα αίτια του «ξιδιάσματος» των στράφυλων
Τα σημαντικότερα προβλήματα στην παραγωγή τσικουδιάς έχουν τις ρίζες τους στην περίοδο της ζύμωσης, σχολίασε ο κ. Λυδάκης. Εξετάστηκαν αναλυτικά τα αίτια του ξιδιάσματος των στράφυλων και του πρόωρου σταματήματος της ζύμωσης. Τονίστηκε η μεγάλη σημασία που έχουν η καθαριότητα του χώρου ζύμωσης, η σωστή θερμοκρασία και η περιορισμένη έκθεση στον αέρα και το οξυγόνο του. Ιδιαίτερα για το πρόβλημα του πρόωρου σταματήματος της ζύμωσης διευκρινίστηκε ότι οι συνηθέστερες αιτίες εμφάνισης του είναι οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες ζύμωσης (πάνω από 30 οC) και η χρήση υπερώριμων σταφυλιών στην παραγωγή των στράφυλων. Αναλύθηκαν οι τρόποι πρόληψης και θεραπείας των προβλημάτων αυτών. Ειδικά για το πρόβλημα του πρόωρου σταματήματος της ζύμωσης δόθηκαν οδηγίες για τηνχρήση καλλιεργημένων ειδικά επιλεγμένων ζυμών.
Στη συνέχεια την πρωτοβουλία της συζήτησης στο σεμινάριο πήραν οι καζανάρηδες που παρουσίασαν την τέχνη της απόσταξης, τα μυστικά αλλά και τα προβλήματα αυτής της φάσης παραγωγής. Τέθηκαν πολλά ερωτήματα ιδιαίτερα από νέους καζανάρηδες για τη σημασία της σωστής θέρμανσης και ψύξης, τον ρόλο του χαλκού, τη σημασία της χωριστής παραλαβής του πρώτου και του τελευταίου μέρους της απόσταξης κ.α.
Ακολούθησε η συζήτηση για τα προβλήματα που παρουσιάζονται μερικές φορές στην τσικουδιά, όπως οσμές, θολερότητα, χρωματισμοί, τοξικές ουσίες κ.α. Για κάθε ένα από τα προβλήματα που τέθηκαν δόθηκαν οδηγίες για την πρόληψη ή τη θεραπεία τους.
Στην επόμενη ενότητα ο κ. Λυδάκης παρουσίασε μια πολύ απλή τεχνική μέτρησης της οξύτητας των στράφυλων και της τσικουδιάς. Τα απαιτούμενα όργανα και αντιδραστήρια δόθηκαν στους καζανάρηδες μαζί με τις οδηγίες χρήσης. Με τη μέτρηση της οξύτητας στα στράφυλα ο καζανάρης μπορεί να τροποποιήσει τον τρόπο απόσταξης πετυχαίνοντας τελικά πολύ καλύτερη ποιότητα αποστάγματος. Δόθηκαν επίσης υλικά και οδηγίες για την ασφαλή διόρθωση προβλημάτων όπως η οξύτητα, η παρουσία δυσάρεστης οσμής κλπ.
Έχει μέλλον η μονοποικιλιακή τσικουδιά
Στην τελευταία ενότητα παρουσιάστηκαν με συντομία τα αποτελέσματα από μια πρώτη προσπάθεια παραγωγής μονοποικιλιακής τσικουδιάς από τις βασικές οινοποιήσιμες ποικιλίες του κρητικού αμπελώνα και τη Σουλτανίνα. Η προσπάθεια αυτή είχε ξεκινήσει με πρωτοβουλία του κ. Λυδάκη.
Με βάση την οργανοληπτική δοκιμασία των δειγμάτων αυτών τις καλύτερες βαθμολογίες πήραν οι τσικουδιές από λευκές ποικιλίες όπως το Μοσχάτο Σπίνας, το Θραψαθήρι, η Βιλάνα. Την πλέον τυπική τσικουδιά έδωσε η σουλτανίνα. Συμφωνήθηκε να συνεχιστεί η προσπάθεια που τελικά μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα της τσικουδιάς και να διευκολύνει την τυποποίηση της.
Αν όλα πάνε καλά, ελπίζεται η ανάλυση των μονοποικιλιακών δειγμάτων να βοηθήσει και στον εντοπισμό κρουσμάτων νοθείας του πιο χαρακτηριστικού προϊόντος της κρητικής γης, της τσικουδιάς.

