Του Νίκου Βασιλάκη

Πριν 90 περίπου χρόνια, με το Κρητικό Ζήτημα να έχει λυθεί, η ζωή χριστιανών και μουσουλμάνων Κρητών ήταν αρμονική χωρίς ιδιαίτερες διαμάχες. Η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών το 1923 μεταφέρει τους μουσουλμάνους του νησιού στην Τουρκία όπου και μετεγκαθίστανται.

Το «Ίδρυμα Ανταλλαγέντων Λωζάννης» με έδρα τη Μουδανιά της Προύσσας, στην προσπάθεια του να κρατήσει ζωντανή τη σύνδεση που υπάρχει μεταξύ των απογόνων των τουρκοκρητικών και της Κρήτης διοργάνωσε έκθεση φωτογραφίας που ξεκίνησε την προηγούμενη εβδομάδα στη Λότζια.

Το Ίδρυμα Ανταλλαγέντων της Λωζάννης ιδρύθηκε πολύ καθυστερημένα το 1999 από μια γενιά από παιδιά και εγγόνια ανταλλαγμένων, μετά και από την δημιουργία μιας θερμής ατμόσφαιρας φιλίας και αλληλεγγύης που δημιουργήθηκε μεταξύ του ελληνικού και τουρκικού λαού μας είπε ο πρόεδρος του Ιδρύματος Χουσείν Τουρκέρ που μαζί με τα παιδιά του οργανώνουν την έκθεση στη Λότζια.

«Ήθελα πάντα να δω ιδίοις ομμασι το μέρος οπου οι παππούδες μας γεννήθηκαν και μεγάλωσαν, να μιλήσουμε με τους ανθρώπους, να γνωρίσουμε την κουλτούρα», δήλωσε η κόρη του «μοιραζόμαστε κοινή πολιτισμική καταγωγή και ταυτότητα εξάλλου» και συμπλήρωσε ότι η απαραίτητη προϋπόθεση για την εμπέδωση της ειρήνης μεταξύ δύο χωρών, με έντονα εχθρικές σχέσεις στο παρελθόν, αποτελεί η δημιουργία αποτελεσματικών διαύλων επικοινωνίας και η στενότερη συνεργασία ανάμεσα στους δύο λαούς της Ελλάδας και της Τουρκίας.

Ο κ. Αχιλλέας Χατζημανώλης, φίλος της οικογένειας Τουρκέρ, έχοντας πολλές φορές επισκεπτεί τη Μουδανιά στην Προύσσα, όπου είναι και η έδρα του Ιδρύματος, τόνισε ότι η έκθεση μπορεί να διαδραματίσει και ένα άλλο ρόλο για τους κατοίκους τους νησιού θυμίζοντας ότι οι Τουρκοκρητικοί δεν διέφεραν από τους άλλους Κρητικούς σε κάτι πέραν της θρησκείας. Η Κρήτη πάντοτε αποτελούσε νησί με πολιπολιτισμικό χαρακτήρα και δεν πρέπει να το ξεχάσουμε.

Ποια είναι όμως η ιστορία των Τουρκοκρητικών; Οι Τουρκοκρήτες προέρχονται σύμφωνα με ιστορικές πηγές κυρίως από Κρητικούς οι οποίοι εξισλαμίσθηκαν μαζικά (ολόκληρα χωριά) σε διάφορες περιόδους προκειμένου να αποφύγουν τον κεφαλικό φόρο των άπιστων (Jizya). Επιπλέον προέρχονται από μεγάλους και μικρούς γαιοκτήμονες οι οποίοι εξισλαμίσθηκαν οικιοθελώς μετά την κατάκτηση της Κρήτης από τους Οθωμανούς, ώστε να μπορέσουν να διατηρήσουν στο ακέραιο τις περιουσίες και τα αξιώματα τους.

Παρότι η αναχώρηση των Τουρκοκρητικών ξεκίνησε ουσιαστικά από το τέλος της επανάστασης του 1897, όλοι ανεξαιρέτως αναγκάσθηκαν να εγκαταλείψουν την Κρήτη ως Οθωμανοί κατά την υποχρεωτική ανταλλαγή, το έτος 1923, μεταξύ Χριστιανών Ορθοδόξων που ήταν Τούρκοι υπήκοοι και των Μουσουλμάνων που ήταν Έλληνες υπήκοοι. Εξαιρούνταν οι Χριστιανοί της Κωνσταντινουπόλεως, της Ίμβρου και της Τενέδου καθώς και οι Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης.

Στην Τουρκία όπου μετεγκαταστάθηκαν, οι γηγενείς Τούρκοι αποκαλούσαν τους Τουρκοκρήτες «σουνετλη γκιαούρ»! Παρά το γεγονός ότι οι Μικρασιάτες Έλληνες διοργανώθηκαν γρήγορα στη νέα τους πατρίδα σε συλλόγους και σωματεία, δεν συνέβη το ίδιο και με τους ανταλλαγμένους Μουσουλμάνους στην Τουρκία.

Οι Τουρκοκρητικοί κατά κανόνα δεν μιλούσαν την τουρκική και δεν τηρούσαν τους τύπους της μουσουλμανικής πίστης, έπιναν κρασί, έτρωγαν χοιρινό κρέας, κλπ. Χαρακτηριστικό είναι ότι αρκετοί εξισλαμισθήκαν οικιοθελώς σε περιπτώσεις ενδοοικογενειακών ή μη διενέξεων (βεντέτας) ώστε πχ να αρπάξουν την περιουσία του αδελφού τους ή να ξεκληρίσουν, ατιμωρητί φυσικά, την οικογένεια με την οποία είχαν διαφορές ενώ υπήρχαν και περιπτώσεις οικογενειών που εξισλαμίσθηκαν τυπικά, παρέμειναν όμως κρυπτοχριστιανοί.