Της Αταλάντης Μιχελογιαννάκη -Καραβελάκη*
Ο Γιάννης Πετράκης έχει εκπονήσει δύο ποιητικές συλλογές. Η πρώτη έχει τίτλο «Άσματα - Φαντάσματα» και δημοσιεύτηκε το 2011 από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη. Η δεύτερη ποιητική συλλογή του-επίσης από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη τιτλοφορείται «Έρημος» και περιλαμβάνει 58 ποιήματα.
Και στις δύο ποιητικές συλλογές ο Γ. Πετράκης γράφει σε ελεύθερο στίχο με καθαρότητα λόγου, εκφραστική ακρίβεια, φιλοσοφικό στοχασμό, αλλά και ανατρεπτικότητα. Με φιλτραρισμένο λεξιλόγιο και απόσταγμα βαθιάς σκέψης-διόλου αβασάνιστα- γράφει στον στίχο που σπα το φράγμα της προκαθορισμένα συμμετρικής εκφοράς του ποιητικού λόγου. Μας φέρνει κοντά στους Νεωτερικούς ποιητές, όπως τον Τάσο Λειβαδίτη, αλλά και σε σύγχρονους όπως τον Αργύρη Χιόνη. Ο Γιάννης Πετράκης, με κριτική ματιά και προσωπική σφραγίδα, δίνει τη δική του προοπτική, για μια καινοτόμα προσέγγιση της ζωής. Ο λόγος του «ζυγίζει», βαριά, όπως θα έλεγε ο Σεφέρης. Λεβέντικος λόγος, κάποτε ερμητικός, με φόρτιση, αλλά και σεμνότητα. Ο Γιάννης ενδοσκοπεί, στοχάζεται με οξύνοια και προβάλλει ιδέες τολμώντας ανατροπές, ενώ συχνά δίνει και το στίγμα της γενιάς του. Η ποίησή του Γιάννη Πετράκη «…αποκαλύπτει το αθέατο», όπως αναφέρει ο Ζαν Κοκτώ. Κάθε ποίημα της συλλογής του είναι μεν, αυτόνομο σε περιεχόμενο και νοήματα, αλλά παράλληλα είναι ενταγμένο αλγορυθμικά, αλλά, και επαγωγικά, σε ένα συνολικό πλέγμα αξιών και προβληματισμών, που θέτει ο συγγραφέας. Ως προς τη δομή, ο λόγος του είναι πυκνός και ψηφιδωμένος με αλληγορίες, σύμβολα και προσωποποιήσεις που ζωντανεύουν φιλοσοφημένα τους στοχασμούς του. Το ύφος του είναι λιτό και με ενάργεια. Με δυναμική χρήση εικόνων, μεταφορικά, μας οδηγεί στην ανατροπή παγιωμένων θέσεων. Κάνει το αφηρημένο συγκεκριμένο. Κάποτε ο Νίτσε είχε πει: «... να λες το αφηρημένο με τον πιο συγκεκριμένο... τρόπο... » Η γλώσσα του είναι άρτια με ζυγισμένες φράσεις και αυστηρή οργάνωση. Σχήματα λόγου ζωντανεύουν και εικονοπιούν παραστατικά τον θεματικό πυρήνα κάθε ποιήματός του. «Τα σύννεφα είναι η βλάστηση του ουρανού...» μας λέει στο ποίημά του “Τα σύννεφα”. Μεταφορές, παρομοιώσεις, οξύμωρα σχήματα και εικόνες πρωτότυπης συλλήψης, υποκαθιστούν με άνεση δύσκολες έννοιες και αναδύουν εμπνευσμένα δείγματα γραφής.
Η γραφή του Γιάννη πυροδοτεί συναίσθημα, έκπληξη, προβληματισμό κι είναι έντονα ευρηματική. Συχνά αναδεικνύει κοινωνικές πληγές με ιδιαίτερα λεπτή ειρωνία. Με αριστοτεχνική σύλληψη, στο ποίημά του “Τα κλάσματα”, οι άνθρωποι παρομοιάζονται με κλάσματα. Εδώ, αλληγορικά, υποδηλώνεται και επιπρόσθετα καταγγέλλεται πως, πολίτες που, κρατούν ηθικά και πνευματικά φορτία και διακρίνονται από ανθρωπιά, συλλογικό πνεύμα, και αλληλεγγύη, είναι λίγοι και σπάνιοι, ενώ οι ρηχοί και οι ανερμάτιστοι, με τα πολλά μηδενικά, τα καταφέρνουν πολλαπλά, ως επιτήδιοι και καιροσκόποι. Λέει:
«Οι άνθρωποι είναι κλάσματα. Ακριβώς όπως εκείνα της αριθμητικής. Υπάρχουν αυτά που επιθυμούν απλώς να προστεθούν, οπότε ένας κοινός παρονομαστής αρκεί. Υπάρχουν κι εκείνα που επιδιώκουν να πολλαπλασιαστούν, οπότε ο παρονομαστής είναι αδιάφορος. Αντιθέτως με όσα ισχυρίζονται χρόνια τώρα οι δάσκαλοι, τελικά αποδεικνύεται ότι υπάρχουν και κλάσματα με μηδέν στον παρονομαστή. Και με κάποιο παράξενο τρόπο μάλιστα καταφέρνουν και πολλαπλασιάζονται».
Κάθε ποίημα του Γιάννη Πετράκη, αποτελεί συνάμα και μια ειλικρινή, εξομολόγηση, που τελικά λυτρώνει, παρηγορεί και δρα ευεργετικά, στο είναι του αναγνώστη. Στο ποίημα “Στην τράπεζα” ο ποιητής προσεγγίζει ψυχογραφικά, την αντιφατική σημερινή πραγματικότητα αναφέροντας:
«Είμαι στην ουρά. Μοιάζει ατέλειωτη ουρά. Το γκισέ δεν φαίνεται και δεν ξέρω πότε θα ‘ρθει η σειρά μου. Όλοι υπομονετικοί και σιωπηλοί. Είμαι στην ουρά στην καινούργια τράπεζα. Κινήσαμε όλοι να ανοίξουμε λογαριασμούς, να κάνουμε καταθέσεις, είναι μοναδικά τα επιτόκια. Λογαριασμός ταμιευτηρίου: ένα σχοινί, προθεσμιακός πενταετής: ένα μαχαίρι, προθεσμιακός δεκαετής: ένα πιστόλι. Στην καινούργια τράπεζα. Στην τράπεζα της απελπισίας».
Σε άλλο ποίημά με τίτλο «Εν οίδα» προσεγγίζει την έννοια ελπίδα, σαν κινητήρια δύναμη και όχι σαν απλή προϋπόθεση επίτευξης στόχου. Γράφει:
«Η ελπίδα δεν είναι αρκετή το όνειρο να φτάσεις, όπως δεν είναι μια αχτίδα ή μια ρανίδα για να ζεσταθείς ή να ξεδιψάσεις. »
Μας θυμίζει από το έργο «Αναφορά στον Γκρέκο» του Νίκου Καζαντζάκη: «... μια ηθική, βασισμένη στην ελπίδα, την ανταμοιβή και το φόβο της τιμωρίας, είναι ανάξια, του ανθρώπου του Θεού, είναι ανήθικη”. “Με μια ξεχωριστή ευφυία, αλλά και φαντασία, αντιπαραθέτει ετερόκλητα στοιχεία, που όμως αποδίδουν και συνθέτουν οργανωμένο λόγο, και φανερώνει αληθινές πανανθρώπινες αλήθειες. Στο ποίημά του «Το κλουβί» σελ. 55 με μεταφορικό λόγο και δωρική λιτότητα, εστιάζει στα προβλήματα της ζωής, στην απομόνωση και στην μοναξιά, που ασυνείδητα, μας εγκλωβίζουν σε ασφυκτικό κλουβί, και μάλιστα, ερμητικό κι από εκείνα που φυλακίζουν τα ζώα στους ζωολογικούς κήπους. Με τέχνη μας ξαφνιάζει στην τελευταία πρόταση του ποιήματος, κι αυτός ο τρόπος γραφής συνιστά στιβαρή ποίηση που προκαλεί ξάφνιασμα και έντονη ψυχική δόνηση. Λέει:
«Μόνος περιηγήθηκε στα πλατιά δρομάκια του ζωολογικού κήπου για ώρες παρατηρώντας τα ζώα-εκθέματα που από κάθε γωνιά της Γης είχαν βρεθεί εκεί έγκλειστα. Κοντοστεκόταν και περιεργαζόταν. Το ίδιο ακριβώς έκαναν κι εκείνα, με το διατρητικό βλέμμα τους και την αλάνθαστη απόχη του ενστίκτου. Κι έδειχναν χαρούμενα. Ήταν ολοφάνερο πως το δικό του κλουβί ήταν πολύ πιο ασφυκτικό».
Ο ποιητής μέσα από αναγνωρίσιμες εικόνες, που συχνά έχουν το στοιχείο του συμβολισμού αναφέρεται σε κατασταλλαγμένη γνώση. Στο ποίημα λοιπόν «Ακροβατώντας» λέει:
«Την ελπίδα απ’ την απελπισία, τη χαρά απ’ τη λύπη, τον θρίαμβο απ’ την πανωλεθρία, ακόμα και τη ζωή απ’ τον θάνατο, συχνά χωρίζει μια λεπτή γραμμή, όση η γραμμή που χωρίζει τον ουρανό απ’ τη γη στον ορίζοντα. Πάντοτε, όμως, το σύνορο πραγματικότητας κι ονείρου, το σύνορο λογικής και τρέλας, θα είναι το τεντωμένο σκοινί του ακροβάτη, με τη διαφορά πως ποτέ δεν θα μάθεις αν υπάρχει εκείνο το έρημο δίχτυ ασφαλείας από κάτω».
Μα ας θυμηθούμε και μια σχετική μαντινάδα του Γιώργη Καράτζη:
Είναι φορές που η χαρά κι η πρίκα σοζυγιάζει
και το καλό με το κακό συμπροπατεί και μοιάζει.
Για τον Γιάννη Πετράκη η ζωή αποτελεί ένα συνεχές ερώτημα, ένα “γιατί” κι ένα “διότι”. Κάνοντας χρήση του κλασικού πρότυπου του πολυτάραχου Οδυσσέα και του μοτίβου της Οδύσσειας, ο Γιάννης προχωρεί σε έναν αυτοπροσδιορισμό με υπαρξιακές αιχμές. Αριστοτεχνικά επιλέγει τη λέξη “όμηρος” και από ουσιαστικό κυριώνυμο, προσωπωνύμιο, του γνωστού μας αρχαίου ποιητή, της αλλάζει χρήση εύστοχα και τη φέρνει στο προσκήνιο ως επίθετο, όμηρος, δίνοντας πολυδιάστατο περιεχόμενο και σημασία στη φράση «Όμηρος της δικιάς μου οδύσσειας είμαι». Μα μήπως και το γράψιμο, η ποιητική εμπειρία του ποιητή δεν κρύβει άλλη μια ψυχοπνευματική “οδύσσεια” δημιουργίας; Τα ποιήματα της συλλογής «Έρημος» αποτελούν ένα-ένα, αυτόνομο, κομμάτι, μιας ζωντανής ενότητας κι ενός ενιαίου συνόλου, που δεν είναι άλλο από τη ζωή. Στο ποίημα «οι φίλοι μου», ο συγγραφέας μας βουτά στα βάθη του ηθικού και συναισθηματικού τοπίου της αληθινής φιλίας και της πραγματικής αγάπης. Με το οξύμωρο σχήμα «παρόντες αλλά αόρατοι φίλοι» μάς δίνει την αξία της γνήσιας φιλίας που καταργεί τα σύνορα του τόπου και του χρόνου. Συνάμα, μας οδηγεί στη διαπίστωση ότι η ύπαρξη της φιλίας στη ζωή μας, καταργεί τη μοναξιά, έστω κι αν φαινόμαστε μόνοι στα μάτια των παραέξω. Αναδεικνύει πως οι δικοί του αληθινοί φίλοι είναι παρόντες στο δάκρυ, υπονοώντας το δάκρυ της χαράς και της λύπης, δηλαδή στα δυνατά του συναισθήματα και σε πολύ προσωπικές στιγμές. Λέει:
«Πολλοί νομίζουν ότι πίνω μόνος, αλλά δεν είναι έτσι. Οι φίλοι μου είναι δίπλα μου, παρόντες αλλά αόρατοι. Τις φορές που με βλέπουν μόνο, πολλοί θεωρούν υπεύθυνη τη μοναξιά ή την ιδιορρυθμία, αλλά δεν είναι έτσι. Οι φίλοι μου είναι δίπλα μου, παρόντες αλλά αόρατοι. Το ίδιο και τις φορές που φαίνεται να γελώ μονάχος. Οι φίλοι μου είναι εκεί κι αστειεόνται μαζί μου, αόρατοι. Η μόνη περίπτωση να δεις τους φίλους μου είναι όταν κολυμπούν στα δάκρυά μου”.
Στο ποίημα «Ουρανός», μεταφορικά υποδειλώνεται πως, στους αγώνες, στις υψηλές ιδέες, στους ποικίλους οραματισμούς, στους επιδιωκόμενους στόχους, στην επίδειξη δύναμης, είναι αναγκαίο να σκεπτόμαστε προσγειωμένα, διότι εκτός το στόχο και την αναμενόμενη δόξα, πιθανώς να μην έχομε τα προσδοκώμενα. Το αμόνι-η μακραίωνη ανθρώπινη εμπειρία- που έχει τόση εμπειρία σε κτυπήματα κι εκπλήξεις, ξέρει, από κοκκίνισμα φωτιάς, αγώνα, στόχων ... μα και από κοκκίνισμα ντροπής. Γράφει:
«Ο ουρανός θα κοκκινίσει από το αίμα», είπε το ατσάλι. Η φωτιά συμφώνησε. «Ο ουρανός θα κοκκινίσει από την ιδέα», είπε το σφυρί. Το δρεπάνι συμφώνησε. «Προσέξτε μην κοκκινίσει από ντροπή», συμβούλευσε στωικά, με την τεράστια εμπειρία του σε χτυπήματα, το αμόνι”.
Με ψυχοκεντρικές προεκτάσεις, στο ποίημα «Το παράδοξο», εστιάζει στην κοινή αλήθεια, πως οι ανέσεις και ο υλικός πλούτος δεν δίνουν απαραίτητα και την εσωτερική γαλήνη ή τη χαρά και φυσικά δεν αποτρέπουν την μελαγχολία. Μας λέει:
«Φορούσε ευρύχωρα ρούχα, προτιμούσε ευρύχωρα κρεβάτια και πολυθρόνες, κατοικούσε σε ευρύχωρα δωμάτια, συναναστρεφόταν ευρύχωρους ανθρώπους και, παρ’ όλα αυτά, συνέχιζε να στενοχωριέται”.
Ο Γιάννης Πετράκης αναδεικνύει το καθημερινό και τις λεπτές ανθρώπινες πτυχές. Οι στίχοι του με πλούσια ποιητικά ευρήματα, κι έννοιες ψηλαφούν μια σφαιρική κοσμοθεώρηση. Στο ποίημα «Υπενθύμιση», μας θυμίζει, πως στην απεραντοσύνη του κόσμου και στον αέναο συμπαντικό χρόνο, ο κύκλος της ζωής κι ο ίδιος ο άνθρωπος, είναι σχεδόν μια σταγόνα. Λέει:
«Ένα ρολόι που μετρά, μια καρδιά που χτυπά, μια βρύση που στάζει, με τον ίδιο σταθερό ρυθμό, την ίδια φυσική συνέπεια, τα ίδια ακριβώς λόγια, υπενθυμίζουν ακατάπαυστα πως, χρονικά, η ζωή είναι μια σταλιά”.
Μέσα από άμεσα και έμμεσα συμφραζόμενα, Ο Γιάννης Πετράκης μας αποκαλύπτεται. Λέει «…τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη», όπως αναφέρει σε ποίημά του ο Γιάννης Ρίτσος, μα τον χαρακτηρίζει και η φράση από το Αργύρη Χιόνη «Με περιγράφει ότι περιγράφω». Στο ποίημα «Ο αγώνας», μας φέρνει στο σημερινό πολιτικό σκηνικό και λέει:
«…Ο προβεβλημένος και άμεμπτος διαιτητής, ανώτατο στέλεχος του Ο. Η. Ε. , έδωσε το εναρκτήριο λάκτισμα και καλύφθηκε πίσω από έναν νιπτήρα «Pilatos».
Κι αν η Κική Δημουλά μας αποκαλύπτει πως, «... η ποίηση είναι η τέλεια γλώσσα για να εκφράσουμε την αλήθεια…»τ ότε κι η ποίηση του Πετράκη πράγματι, εκφράζει την αλήθεια. Στο ποίημα «Επιχείρηση», διαγράφονται με ρεαλισμό και δηκτικότητα, η επιχειρηματική φούσκα της εποχής μας, η ετικέτα, ο κοπανιστός αέρας κι η ψεύτικη απατηλή εικόνα, που συνέβαλαν στην ευρύτερη ηθική και οικονομική κρίση που βιώνουμε. Λέει:
«Η μικρή επιχείρηση γρήγορα έγινε κολοσσός. Ο δαιμόνιος ιδιοκτήτης ζάπλουτος. Σωματική υγεία και ρώμη, σεξουαλικές επιδόσεις, ομορφιά, οξύνοια, ρητορική δεινότητα και πειθώ, ενόραση και μελλοντολογία, μαγειρικές και χειροτεχνικές δεξιότητες, δυνατότητες ζωγραφικής, ποίησης κι άλλα πολλά απίθανα υπόσχεται το πίσω μέρος της συσκευασίας. Δίπλα, εγκρίσεις, πιστοποιήσεις, αριθμοί πατέντας, διεθνή βραβεία και διακρίσεις. Μέσα, ένα εύσχημο μικρό μπουκαλάκι με την επιγραφή: «Αέρας κοπανιστός, 100% φυσικό προϊόν».
Στο λογοτεχνικό περιβάλλον της ποίησης του Γιάννη Πετράκη το κύριο ζήτημα είναι ο άνθρωπος, όπως και το φως, που φωτίζει νου και ψυχή. Το νιώθουμε στο ποίημα με τίτλο « Του ήλιου», σελ. 20 όπου υποδειλώνεται κι από τη μαγευτική φράση Ακερσεκόμης(ακούρευτος) ήλιος(από το στερητικό α- και το ρήμα κείρομαι - κουρεύω). Το ακερσεκόμης ταυτίζεται με το διάχυτο πλούσιο φως.
Η διαδρομή της ανάγνωσης των ποιημάτων της “Ερήμου”, μας φέρνει ξανά στο νου τον Καζαντζάκη που απευθυνόμενος στον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο γράφει στην «Αναφορά στον Γκρέκο»: «Ένα μονάχα κυνηγούμε εμείς ολοζωής, ένα όραμα σκληρό, σαρκοφάγο, ακατάλυτο ... την ουσία”. Κι ο Γιάννης Πετράκης παραμερίζει τις πολύμορφες πλάνες των καιρών και με πάθος, μας δίνει την ατόφια ουσία των πραγμάτων. Μαζί του, στην Έρημο ανιχνεύουμε, αξιακά πεδία, και, «Τα πέρατα της ψυχής», όπως θα ‘λεγε κι ο Ηράκλειτος.
* Η Αταλάντη Μιχελογιαννάκη-Καραβελάκη είναι εκπαιδευτικός