«Ο τόπος μας πάσχει από αθεράπευτη πολιτική ανεπάρκεια. Μήπως χρειάζεται και άλλη απόδειξη για το σημερινό μας κατάντημα; Η ηγεσία μας έχασε σε τέτοια έκταση το αίσθημα του καθήκοντος ώστε να θεωρείται επικίνδυνος για το μέλλον του τόπου, ενώ ο Λαός μας, ένας Λαός που αντιμετώπισε πάντοτε με νοσηρό συναισθηματισμό τα πολιτικά του προβλήματα, κατατρύχεται ήδη από ψυχώσεις. Πού να βρεις την Λογική στον ευλογημένο αυτόν τόπο μας;»
Βρήκα στο Διαδίκτυο αυτή τη δήλωση που είχε κάνει ο Κων/νος Καραμανλής το 1946, και η οποία νομίζω ότι ταιριάζει απόλυτα στη σημερινή κατάσταση. Και τούτο, διότι τόσο η πολιτική μας ηγεσία, όσο κι εμείς οι πολίτες δεν μπορέσαμε ποτέ, από συστάσεως ελληνικού κράτους, να ωριμάσουμε πολιτικά. Και πολιτική ωριμότητα, όσον αφορά τους πολιτικούς, σημαίνει μια συγκεκριμένη αντίληψη, σύμφωνα με την οποία η πολιτική είναι πάνω από όλα αποστολή και λειτούργημα. Στη χώρα μας, αντίθετα, η πολιτική αντιμετωπιζόταν και εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται σαν ένας χώρος προνομίων, τον οποίο εκμεταλλεύονται οι τιμαριούχοι των κομμάτων που νέμονται την εξουσία. Μερικά από τα συμπτώματα αυτής της κατάστασης, πολύ γνωστά σε όλους, είναι η οικογενειοκρατία (νεποτισμός), τα πολλά προνόμια των βουλευτών και άλλων υψηλόβαθμων στελεχών του κρατικού μηχανισμού (που κατά κανόνα προέρχονται από τα μέλη των κυβερνώντων κομμάτων), ο κρατικοδίατος συνδικαλισμός, οι πελατειακές σχέσεις μέσω των οποίων οι κυβερνώντες εξασφαλίζουν όχι μόνο τη νομή της εξουσίας αλλά και την υπακοή των κυβερνωμένων κ.ά..
Μια τέτοια αντιμετώπιση της πολιτικής από την πολιτική ηγεσία, η οποία αναλώνεται κυρίως στη θήρα της εξουσίας, δηλαδή του ελέγχου της δύναμης που πηγάζει από το Κράτος και των συνακόλουθων προνομίων, έχει ήδη περιθωριοποιήσει κάθε έννοια καθήκοντος και χρέους απέναντι στο λαό. Είναι σαφές ότι οι πολιτικοί μας εν γένει (οι εξαιρέσεις υπάρχουν πάντοτε), αντιμετωπίζοντας με αυτόν τον τρόπο την πολιτική, θέλοντας και μη μετατρέπονται σε επαγγελματίες πολιτικούς, δηλαδή σε ανθρώπους που ασχολούνται αποκλειστικά με την πολιτική, επειδή ζουν από την πολιτική. Ωστόσο, ο πολιτικός ρεαλισμός επιβάλλει να πούμε ότι τούτο δεν είναι υποχρεωτικά κακό, επειδή οι πολιτικοί σε μια δημοκρατία θα πρέπει να είναι οικονομικά ανεξάρτητοι, για να μένουν ανεπηρέαστοι από τα οικονομικά συμφέρονται ισχυρών οικονομικών κέντρων ή προσώπων. Το πρόβλημα αρχίζει, όταν ο πολιτικός, αντί να ζει για την πολιτική, αντί δηλαδή να είναι δοσμένος στο έργο όπου τον έχει τάξει ο λαός, αρχίζει να ζει από την πολιτική. Στην πρώτη περίπτωση, όπως γράφει ο Max Weber, ο πολιτικός καθιστά την πολιτική περιεχόμενο της ζωής του, γίνεται μια δραστηριότητα, η οποία αποκτά γι’ αυτόν εσωτερικό νόημα και από την οποία αντλεί αυτοεκτίμηση, καθώς έχει τη συνείδηση ότι υπηρετεί έναν ανώτερο σκοπό. Στη δεύτερη περίπτωση, όταν δηλαδή ο πολιτικός ζει από την πολιτική, όχι μόνο υπό την έννοια των οικονομικών και άλλων οφελών αλλά και υπό την έννοια της δημοσιότητας, της δύναμης και των άλλων προνομίων που του εξασφαλίζει, τότε η σκέψη και η πράξη του ορίζονται από την επιδίωξη των οφελών και όχι από την υπηρέτηση του σκοπού της πολιτικής. Από το σημείο αυτό ξεκινά το πολιτικό πρόβλημα στην Ελλάδα, όπου, όπως είπαμε, ο χώρος της πολιτικής έχει καταντήσει χώρος όπου ανθίζουν πολλά «άνθη του κακού», καθώς όλα γίνονται για τον έλεγχο του κράτους, δηλαδή της εξουσιαστικής δύναμης και των συναφών προνομίων. Αυτό γεννά και τα φαινόμενα της έξαρσης του διχαστικού λόγου, της συνθηματολογίας, των γενικεύσεων, της λογικής του «άσπρου-μαύρου», της απουσίας επιχειρημάτων, του ακραίου λαϊκισμού.
Αλλά και ο λαός, εμείς όλοι δηλαδή, πώς αντιμετωπίσαμε την πολιτική; Πώς είδαμε και πώς βλέπουμε τα πολιτικά πράγματα; Η πολιτική μας ιστορία επιβάλλει να αποδεχτούμε κι εδώ την άποψη του Κ. Καραμανλή: ως λαός αντιμετωπίσαμε πάντοτε την πολιτική συναισθηματικά και όχι λογικά, όπως θα έπρεπε. Πού οφείλεται αυτό; Κάποιος θα πει ότι αιτία είναι ο μεσογειακός μας χαρακτήρας, το μεσογειακό μας ταμπεραμέντο. Κάποιος άλλος θα έλεγε (και δικαίως) ότι αυτή είναι η πολιτική μας κουλτούρα, έτσι μάθαμε από την ίδια την τακτική και τις συμπεριφορές των πολιτικών μας ηγεσιών. Και κάποιος άλλος θα υποστήριζε ότι ο νοσηρός μας συναισθηματισμός, όσον αφορά την πολιτική, έχει τις ρίζες του στην ίδια μας την ιστορία και ειδικά στην Τουρκοκρατία, όταν οι ραγιάδες Έλληνες δημιουργήσαμε με την εξουσία σχέσεις μίσους από τη μια και υποταγής από την άλλη. Όπως και να έχουν τα πράγματα, το θέμα είναι ότι ποτέ δεν κατορθώσαμε ως λαός να δούμε την πολιτική πραγματικότητα με την ψυχρή λογική, να σταθμίσουμε το συμφέρον του τόπου με βάση τον ορθό λόγο. Πάντοτε λειτουργούσαμε επί τη βάσει του συνθηματολογικού λόγου, ποτέ δεν μπορέσαμε να ξεφύγουμε από τη λογική του «άσπρου-μαύρου», ποτέ δεν απαλλαγήκαμε από τα κομματικά στερεότυπα, από το μεσσιανισμό του «χαρισματικού ηγέτη», από τα διχαστικά διλήμματα, από τη συνωμοσιολογία, από την κατασκευή «εχθρών»και το κυνήγι μαγισσών. Πάντοτε για τα δεινά μας φταίνε οι άλλοι: οι κομματικοί αντίπαλοι, οι κακοί ξένοι, οι μεγάλες δυνάμεις. Ποτέ δεν προβήκαμε σε μια, έστω λειψή, αυτοκριτική και αυτοαξιολόγηση για τα πεπραγμένα και τις επιλογές μας. Αυτό τι άλλο μπορεί να θεωρηθεί εκτός από ανωριμότητα;
Όταν όμως η πολιτική συνείδηση ενός λαού διαμορφώνεται με τέτοιο τρόπο, ή, για να θυμηθούμε τον Πλάτωνα, όταν το «λογικόν» και «αυτεξούσιον» υποτάσσεται στο «θυμικόν»(και ακόμη χειρότερα στο «επιθυμητικόν»), τότε ο λαός αυτός εύκολα γίνεται ψυχωτικός, δηλαδή αρχίζει να ζει με ψευδαισθήσεις, παύει να έχει σαφή αίσθηση και αντίληψη της πραγματικότητας, υποχωρεί η κριτική του ικανότητα και ζει στο παραλήρημα των φληναφημάτων ενός κατ’ επίφαση πολιτικού λόγου, των κομματικών συνθημάτων και της διχαστικής κομματικής λογικής. Κατά πόσο μπορεί όμως να θεωρηθεί πολίτης ένας τέτοιος άνθρωπος; Και για να μη θεωρηθεί ότι όλα αυτά είναι υπερβολές, ο αναγνώστης δεν έχει παρά να θυμηθεί την πολιτική από τη Μεταπολίτευση και εντεύθεν, όταν ο ελληνικός λαός παραληρούσε, παραδομένος στη συνθηματολογία και αφοσιωμένος με απόλυτη εμπιστοσύνη στους χαρισματικούς ηγέτες και στους δημαγωγούς (δεξιούς, αριστερούς και αριστεροδέξιους), που τελικά τον παρέδωσαν στο όραμα ενός άκρατου υλισμού και αγοραίου καταναλωτισμού, ταΐζοντάς τον με ιδεολογήματα και κορώνες κοινωνικής τάχα δικαιοσύνης, πατριωτισμού και ανάπτυξης, την ώρα ακριβώς που τον βύθιζαν σε μια κατάσταση ύπνωσης, από την οποία ήλθε να τον βγάλει η μεγάλη οικονομική κρίση που ζούμε εδώ και επτά χρόνια.
Θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι αυτό ακριβώς το «σοκ»της κρίσης, όσο οδυνηρό κι αν είναι, δεν παύει να έχει και μια ευεργετική λειτουργία, αφού ένας ολόκληρος λαός, ο ελληνικός, είδε για πρώτη φορά γυμνό τον εαυτό του. Το γεγονός αυτό λογικά θα έπρεπε να λειτουργήσει αφυπνιστικά για πολιτικούς και πολίτες, ώστε να μπούμε σε μια φάση αυτογνωσίας και αλλαγής νοοτροπιών και συμπεριφορών. Δεν είμαι σίγουρος αν αυτό συνέβη σε βάθος ή αν ακόμα είμαστε ως λαός δέσμιοι του αμαρτωλού πολιτικού μας παρελθόντος. Εκεί που δεν είναι ορατή η αλλαγή είναι στο χώρο των πολιτικών, όπου η αδυναμία διαλόγου, η διχαστική λογική, το κυνήγι της εξουσίας, ο πολιτικός επαγγελματισμός και αμοραλισμός, η λογική του «ἀσπρου-μαύρου»και ο κομματισμός ζουν και βασιλεύουν. Στη δημοκρατία, βέβαια, είναι νόμιμη η επιδίωξη της εξουσίας από τα κόμματα. Αυτό όμως δεν αναιρεί το ηθικό του πράγματος. Από την άλλη μεριά, ούτε τα κόμματα ούτε η εξουσία είναι αυτοσκοπός. Σκοπός είναι πάντοτε το συμφέρον της πατρίδας και του λαού. Ας το έχουν στο νου τους οι πολιτικοί μας.
* Ο Γιάννης Γ. Τσερεβελάκης είναι Φιλόλογος - Θεολόγος
