Φέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από τον πρώτο διωγμό (1914-1918) που ξεκίνησε η Τουρκία εναντίον των Ελλήνων της Μ. Ασίας από τις 12 Μαΐου (π.ημ). και μέχρι και τις 30 του ίδιου μήνα (π.ημ.), στα δυτικά παράλια της Μ. Ασίας, δηλ. 25 -5|13-6|1914.

Ως Σύλλογος Αλατσατιανών Ν. Ηρακλείου αποτίσαμε φόρο τιμής στο Μνημείο Μικρασιατικού Ελληνισμού στην συμβολή των λεωφόρων Ιωνίας και Κνωσού, σε όλους εκείνους που διώχθηκαν στα βάθη της Τουρκίας ή όπου άλλου και έγιναν τα εξιλαστήρια θύματα στον ανίερο βωμό των συμφερόντων των μεγάλων και δυνατών της γης καθώς και στην Μικρασιάτισσα Μάνα, που απ’ την μια στιγμή στην άλλη βρέθηκε απροστάτευτη και μόνη από τον άντρα, τον πατέρα, και το γιο να αντιμετωπίζει την ειμαρμένη που άλλοι καθόρισαν γι’ αυτήν, έτσι απλά γιατί ήταν Χριστιανή και Ελληνίδα. Ομιλία άρτια και περιεκτική για το παραπάνω θέμα είχε ετοιμάσει η φιλόλογος Μαρία Ταμιωλάκη - Μυλωνά που συγκίνησε το κατάμεστο στον υπαίθριο χώρο ακροατήριο, ενώ την σεμνή και απέρριτη γιορτή πλαισίωσε με επιτυχία η τετράφωνη χορωδία του Συλλόγου με το χοράρχη μας κ.Νίκο Αντωνακάκη με τραγούδια παραδοσιακά ελεγειακού περιεχομένου αλλά και με σύγχρονα αποπνέοντα την ελπίδα και την προσδοκία εκείνη που επί αιώνες συντηρείται όπως το άγιο φως, στις ψυχές των Ρωμιών απανταχού της Γης.

Είναι γεγονός πως κάθε διωγμός υπαγορευμένος κύρια από την φανατική πώρωση άρα και την έλλειψη κάθε λογικής αποτελεί πυώδη πληγή στο σώμα του ανθρώπινου πολιτισμού. Και ακόμα αποτελεί κοινό τόπο πως διώκει κανείς εκείνον που κατά βάθος αναγνωρίζει ως ανώτερο και που δεν έχει επειχειρήματα να τον πολεμήσει, καθώς τα επιχειρήματα εδράζονται στην λογική και η λογική κάνει φτερά, όπου κυριαρχεί ο φανατισμός, εν προκειμένω ο φανατισμός των Νεότουρκων, των οποίων η προπαγάνδα είχε εξαπλωθεί και είχε πείσει προοιμιάζουσα τα δεινά των Ελλήνων της Μ. Ασίας. Εμφορούμενοι ιδέες εκσυγχρονισμού για την αποτροπή του υπό κατάρρευση οθωμανικού κράτους, η οποία ήταν έκδηλη ήδη από τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αι προσπαθώντας να πείσουν τον Σουλτάνο- ο οποίος συστηματικά τους αγνοούσε- προσεταιρίστηκαν τις εθνότητες εκείνες μέσα στο οθωμανικό κράτος που ξεχώριζαν λόγω του μορφωτικού και οικονομικού επιπέδου τους, όπου μεταξύ αυτών πρώτεουσα θέση κατείχαν οι Έλληνες.

Για να πετύχουν οι Νεότουρκοι την υποστήριξη των εθνοτήτων αυτών υπόσχονταν μέσα στο νέο κράτος το οποίο ευαγγελιζόταν ίσα δικαιώματα για όλους τους πολίτες – και όχι υπηκόους πιά- του κράτους αυτού. Έχοντας με αυτόν τον τρόπον αποκτήσει δύναμη και απήχηση κατάφεραν να επιβάλουν τις απαιτήσεις τους στο Σουλτάνο και το οθωμανικό κράτος, που ως πρώτη ένδειξη πολιτικού εκσυγχρονισμού διενεργεί για πρώτη φορά εκλογές (1908). Το κόμμα των Νεοτούρκων πλειοψηφεί αναδεικνύοντας ανάμεσα στους βουλευτές του και πολλούς Έλληνες, που πίστευαν τις φρούδες εξαγγελίες των Νεοτούρκων ότι δηλ. έτσι θα είχαν βήμα να υποστηρίξουν τα δίκαια του λαού τους.

Μόλις όμως οι Νεότουρκοι με αρχηγό τον Κεμάλ Ατατούρκ κατέλαβαν την εξουσία έδειξαν πώς εννοούσαν τα «ίσα» δικαιώματα μεταξύ όλων των εθνοτήτων του οθωμανικού κράτους :Τα δικαιώματα που απένειμαν στους μη μουσουλμανικούς πληθυσμούς ήσαν μόνο όσα δεν έθιγαν και δεν περιώριζαν έστω κατ’ ελάχιστον τα δικαιώματα των μουσουλμάνων. Με άλλα λόγια, για τους Έλληνες εάν ήσουν Χριστιανός δεν έβρισκες ποτέ το δίκιο σου ούτε είχες ασφαλή την περιουσία σου και την οικογένεια σου . Ήσουν έρμαιο στις διαθέσεις της εξουσίας τους. Οι Νεότουρκοι δηλαδή μετά τις εκλογές και την κατάληψη της εξουσίας βγάζουν την μάσκα και φανερώνουν το σκαιώδες βαθιά εθνικιστικό τους πρόσωπο με το σύνθημα «η Τουρκία στους Τούρκους», σύνθημα το οποίο υπονοεί ότι στην χώρα αυτή δεν έχουν θέση άλλοι λαοί, γεγονός το οποίο προοιωνίζει την τύχη τους.

Εντωμεταξύ, έχει διαπιστωθεί ότι το οθωμανικό υπέδαφος είναι πολύ πλούσιο σε ποικιλία ορυκτών και μεταλλευμάτων και προπαντός διαθέτει πετρέλαιο. Σ’ αυτό τον πλούτο είναι που στοχεύουν οι ισχυροί της Ευρώπης. Η απληστία όμως, ως ακόρεστο πάθος υπερακοντίζει την λογική και επειδή θεωρούν ότι ο πλούτος αυτός δεν θα επαρκέσει για όλους πριν εξαπολυθούν να τον κατακτήσουν κάνουν πρώτα ένα ξεκαθάρισμα μεταξύ των διεκδικητών, δηλ. πόλεμο. Πρόκειται για τον μεγάλο πόλεμο τον μεταγενέστερα γνωστό ως Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο του 1914-1918. Μέσα σ’ αυτές τις πυρετώδεις -παρασκηνιακές σχεδόν πάντα και γι’ αυτό όχι και άψογες ηθικά -διαβουλεύσεις καλείται και η Ελλάδα να τοποθετηθεί.

Η Τουρκία με την σειρά της διαβλέποντας ότι η Ελλάδα αλλά και όσοι Έλληνες είναι οθωμανοί υπήκοοι θα είναι αντίπαλοι της και σ’ αυτήν την αναμέτρηση--καθώς η Ελλάδα ανήκει στις βαλκανικές εκείνες χώρες που κέρδισαν αρκετά εδάφη με την υποστήριξη των Αγγλογάλλων και δευτερευόντως των Ρώσων τα αμέσως προηγούμενα χρόνια στους Βαλκανικούς Πολέμους του ’12 με ’13 και, με δεδομένη την Αρχή της Αυτοδιάθεσης των Λαών που υιοθετείται από την Αντάντ, η οποία συμφέρει τους Έλληνες καθώς έχουν πολλούς δικούς τους πληθυσμούς, που παραμένουν υπό την οθωμανική εξουσία και των οποίων την προσάρτηση στην Ελλάδα ή τουλάχιστον την απεξάρτηση τους από οθωμανική κυριαρχία επιδιώκουν-- πολύ πριν η χώρα μας ενταχθεί τυπικά στην Ανταντ, παίρνει προκαταβολικά διωκτικά μέτρα εναντίον των Ελλήνων της Μ. Ασίας.

Ο διωγμός των Ελλήνων των δυτικών παραλίων ξεκίνησε από αρχές Μάη 1914 μέχρι τις 13 Ιουνίου 1914 (30 Μαΐου π.ημ), το οποίο δείχνει και επιβεβαιώνει ακριβώς την συστηματική μορφή που είχαν οι μεθοδεύσεις των Τούρκων. Οι Τούρκοι σ’ αυτές υποκινούνταν και κατευθύνονταν από τους Γερμανούς συμμάχους τους διότι οι Γερμανοί εθεωρούσαν εμπόδιο στην προς Ανατολάς πολιτική τους μεταφραζόμενη σε οικονομική διείσδυση και εκμετάλλευση των Οθωμανικών εδαφών, απ’ όλους τους λαούς εντός της οθωμανικής αυτοκρατορίας, κύρια τους Έλληνες. Και τούτο διότι οι Έλληνες ήσαν εκείνοι που ευρισκόμενοι στις από χιλιετιών πατρογονικές εστίες τους είχαν ριζώσει προ πολλού επιχειρηματικά στα μέρη αυτά, ήσαν ευέλικτοι και επιτυχημένοι επιχειρηματίες, με ευρύ και ανεξάρτητο πνεύμα και τεράστιες γνώσεις κάθε μορφής!

Η Γερμανία επιζητεί - και το επιβάλλει στην οθωμανική εξουσία, στην οποία κυριαρχεί ο εθνικισμός των Νεότουρκων- να αποκόψει τους Ελληνικούς πληθυσμούς που ευρίσκονται στα δυτικά παράλια της Μ. Ασίας αλλά και της Θράκης και του Ευξείνου Πόντου από την όποια επαφή μπορούσαν να έχουν με τους Έλληνες της μητροπολιτικής χώρας και κατ’ επέκταση με τους συμμάχους αυτών, αλλά και να κάμψει γενικότερα το ηθικό των Ελλήνων υπηκόων του οθωμανικού κράτους. Ετσι αρχίζουν να εξαπολύουν συκοφαντίες εις βάρος τους ότι συνεργάζονται μυστικά με τις δυνάμεις της Αντάντ και δρουν διαβρωτικά εις βάρος τους αν και – όπως προαναφέραμε - η Ελλάδα δεν είχε καν προσχωρήσει στην Αντάντ. Και αυτό διότι διακατέχονται από φόβο, διότι ξέρουν ότι οι Έλληνες είναι οι μόνοι από τους Ευρωπαίους που αν νικήσουν δεν θα έρθουν ως πρόσκαιροι εισβολείς και εκμεταλλευτές, όπως κάνουν οι ίδιοι, αλλά έχουν βαθύ ηθικό κίνητρο, τον λυτρωμό των αδελφών τους στην Μ. Ασία.

Ο διωγμός του ‘14 ή πρώτος διωγμός –γιατί επακολούθησε κι αλλος φοβερότερος του 22- έμεινε άγνωστος στη συλλογική μνήμη εξαιτίας της μέχρι πρόσφατα απουσίας φωτογραφικού υλικού. Οι μνήμες του όμως χαράχτηκαν βαθειά στις καρδιές των προσφύγων, που με τις αφηγήσεις και τις μαρτυρίες τους μετέδωσαν σε μας τους νεώτερους βιωματικά πια την έννοια του όρου. Τα «διωκτικά μέτρα», πρωτοφανή στην ιστορία της ανθρωπότητας που καλούντοι οι Έλληνες της Μ. Ασίας να αντιμετωπίσουν κατ΄αυτόν, περιλαμβάνουν :

Ένταξη των Ελλήνων από 20 έως 45 ετων στον τουρκικό στρατό. Δεν μπορούν πια να εξαγοράζουν την θητεία τους στον τουρκικό στρατό αλλά πρέπει να υπηρετούν υποχρεωτικά σ’ αυτόν, γι’ αυτό και φυγοδικούν ως λιποτάχτες, με την ποινή του θανάτου να επικρέμαται, αν συλληφθούν. Πάρα πολλοί εγκαταλείπουν εντελώς τον τόπο και τις οικογένειές τους και ξενιτεύονται είτε σε χώρες μακρινές είτε στην Ελλάδα, όπου συχνά κατατάσσονται εθελοντικά στον εδώ στρατό.

Οι άνδρες άνω των 45 ετών στέλλονται στα φοβερά τάγματα εργασίας (τα περίφημα αμελέ ταμπουρού), που στην πραγματικότητα όπως εύστοχα χαρακτηρίζει αυτά ο συγγραφέας Κελεκίδης Δημοσθ. στο βιβλίο του «Το Αντάρτικο του Πόντου» «ήτανε τάγματα θανάτου, όπου κάτω από χιόνι και βροχή ή κάτω από λιοπύρι, χωρίς νερό και φαγητό έπρεπε να σπάνε πέτρες, για να φτιάξoυν δρόμους. Πολλοί δεν άντεχαν τις κάθε είδους στερήσεις, κακουχίες, βασανιστήρια, εξευτελισμούς και ταπεινώσεις κι άφηναν τα κόκαλά τους άθαφτα κι άκλαφτα, άλλοι λιποτακτούσαν...». Μόνο με τα αντίστοιχα των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μπορούν να συγκριθούν.

Κηρύσσεται επίσημος οικονομικός αποκλεισμός εναντίον των Ελλήνων σ’ όλη την χώρα, που σήμαινε: Απολύσεις, απώλεια ιδιοκτησίας, επίταξη κτιρίων, απώλεια της δυνατότητας υπογραφής των Ελλήνων, που υποχρεώνονται να μην έχουν πια εμπορικές συναλλαγές επ’ ονόματί τους, αλλά απαιτούσαν οπωσδήποτε να έχουν ένα μουσουλμάνο συνέταιρο, που πολλές φορές βέβαια χωρίς να έχει βάλει γρόσι στην δουλειά την οικειοποιείτο ολοκληρωτικά.

Το χειρότερο όμως απ’ όλα τα μέτρα ήταν οι βίαιες αναγκαστικές εκτοπήσεις των ελληνικών πληθυσμών των παραλίων των παραπάνω περιοχών στην ενδοχώρα με το πρόσχημα της δικής τους ασφάλειας (!), ότι δηλ. τάχα κινδύνευαν από την οργή των Μουσουλμάνων γειτόνων τους -- την οποίαν αξίζει να τονισθεί ότι το επίσημο κράτος προκαλούσε -- από την οποίαν δήθεν επιθυμεί να τους προστατεύσει, ή προέβαλλαν την δικαιολογία ότι χρειάζονταν τις περιοχές αυτές όπου κατοικούσαν οι Έλληνες για ... στρατιωτικούς λόγους Αυτές είναι οι περίφημες εκτοπίσεις, που κατ’ ευφημισμόν επέμεναν να τις χαρακτηρίζουν «μετακινήσεις». «Απάνθρωπες και φρικτές ήταν στην ουσία πορείες θανάτου». Ξεριζώνονται οι Έλληνες από την πατρίδα τους χωρίς νερό, χωρίς φαγητό, χωρίς ρούχα και αναγκάζονται να ξαναστήσουν το σπιτικό τους – πώς άραγε;- σε μέρη άγνωστα, αφιλόξενα τόσο από πλευράς κλιματικών και γεωφυσικών συνθηκών όσο και από πλευράς αντιμετώπισης τους από τους ντόπιους εκεί, που μιλούν άλλη γλώσσα, έχουν άλλη νοοτροπία, άλλα ήθη και έθιμα και τους βλέπουν σαν εισβολείς που ζητούν να υφαρπάξουν τις δουλειές τους, να διαβρώσουν τον καθιερωμένο τρόπο ζωής τους με την διαταγή να μην μεταφέρουν, να μην πάρουν τίποτα μαζί τους παρά μόνον ό,τι μπορούν στα δυό τους χέρια !... Έτσι, από τις κακουχίες και την εξάντληση πέθαιναν στους δρόμους πριν καν φθάσουν καν στον ασαφή προορισμό τους. Οι Τούρκοι από την άλλη μεριά έσπευδαν να καταλάβουν τα σπίτια και τα κτήματα που άφησαν πίσω οι Ελληνες, αποδεικνύοντας φενάκη τις διαβεβαίωσεις των τοπικών τουρκικών Αρχών για την εγγύηση τους,στις οποίες σημειωτέον αναγκάζονταν να παραδώσουν τα κλειδιά τους «προς φύλαξη»! Είναι δε γνωστές πολλές οι περιπτώσεις, που οι ίδιες οι τοπικές Αρχές υποκινούσαν συμμορίες για πλιάτσικο εις βάρος των περιουσιών και των σπιτιών των Ελλήνων, γι’ αυτό και κατά την παλλινόστηση το 1918 όσοι απ’ αυτούς γύρισαν τα βρήκαν ρημαγμένα και λεηλατημένα.

Μέσα σ’ αυτόν τον ορυμαγδό και τον όλεθρο ή για να χρησιμοποιήσουμε σύγχρονους πολιτικούς όρους «την νέα τάξη πραγμάτων», προβάλλει γιγάντια και αυλακωμένη από τον πόνο η μορφή της Μικρασιάτισσας Μάνας. Της Μάνας που σαν άλλη Εκάβη βλέπει την οικογένεια της να διαλύεται «να σκορπίζει σαν του λα(γ)ού τα παιδιά». Να ελλοχεύει ορατός ο κίνδυνος για αυτά που κρατά στην αγκαλιά αλλά ακόμα και γι’ αυτά που έχει στην κοιλιά της.

Μόνη χωρίς τον ίσκιο και την προστασία του άνδρα της, του οποίου αγνοείται η τύχη στα τάγματα εξόντωσης στα βάθη της Ανατολής, με το γιο λιποτάκτη του τούρκικου στρατού ή ίσως μετανάστη σε άγνωστες μακρινές χώρες, με τις οποίες η επικοινωνία είναι δυσχερής έως αδύνατη, με την οικογένεια ξεριζωμένη στην καλύτερη περίπτωση σε κάποιο νησί του Αιγαίου ή κάπου στην μητροπολιτική Ελλάδα, προβάλλει σαν από αρχαιολελληνική τραγωδία παλεύοντας μες στο πλήθος των αντινομιών που καλείται να αντιμετωπίσει.

Δεν παραπέει και προπαντός δεν το βάζει κάτω . Σφίγγει χέρια και δόντια και αντλεί δυνάμεις ανυποψίαστες, γίνεται βράχος και ασπίδα που δρα επέκεινα των ανθρωπίνων. Αρχόντισσα και απαράσκευη για τα δύσκολα όπως ήταν, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του αγώνα για την ζωή στην αναπάντεχη συμφορά και άρπαζει το τιμόνι. Πρέπει να αντλήσει αστείρευτα αποθέματα δύναμης να φυλάξει το νου της, να μην παραφρονήσει, να τον έχει καθαρό και νηφάλιο, επινοητικό, απεργαζόμενη σχέδια για την προστασία της ίδιας και των παιδιών της, του γέρου πατέρα ή της ανήμπορης μάνας. Να βρει την δύναμη να αναλώσει το σώμα της σε δουλειές που στ’ αρχοντικό σπιτικό της συχνά ούτε υποψιαζόταν ότι υπήρχαν ή πώς γίνονταν, καθώς άλλοι τις έφερναν εις πέρας γι’ αυτήν. Να μη θρηνήσει την ομορφιά της που αυλακωνόταν τόσο γρήγορα από τις βαθιές ρυτίδες των φροντίδων, του φόβου, της μέριμνας για τα παιδιά και την λοιπή οικογένεια της. Να μην τη νοιάξει που βλέπει να κουρελιάζονται οι δαντέλες και τα μετάξια της. Καλείται να γίνει μάνα και πατέρας μαζί. Πρέπει να μην αφήσει συναισθηματικά κενά σε κανέναν απ’ όσους έχει γύρω της, απ΄όσους της απόμειναν «από τον διωγμό του Κεμάλη». Είναι ταγμένη να τα μεγαλώσει και να τα προίκισει με τις ιδέες και τις αρετές που κουβαλά μέσα τις και δεν επιτρέπει σε καμιά αντιξοότητα να τις υποσκελίσει ή να τις προδώσει.

Σκληρή και απάνθρωπη η πραγματικότητα στο διωγμό. Αναπάντεχη χωρίς τελειωμό η μαυρίλα. Όμως η ανάγκη γέννησε την τόλμη, πολλαπλασίασε τις δυνάμεις, γιγάντωσε τη θέληση, έκανε σαν από ατσάλι την αντοχή και υπερακόντισε το φόβο. Η άπειρη με αβρούς τρόπους κοπέλα, η αμάθητη σε σκληρές δουλειές νοικοκυρά, η ανειδίκευτη σε εργασία γυναίκα αποκτά ικανότητες καταπληκτικές και αρχίζει το μεροκάματο παράλληλα με την φροντίδα των παιδιών της. Κατά το ποιητικό «ο καθείς και τα όπλα του», ξενοράβει, ξενοπλένει, ξενοκεντά. Ξενοπλέκει. Δουλεύει μεροκάματο αυτή που άλλους είχε στην δούλεψη της. Η έχουσα γνώσεις «γαλλικής και πιάνου», τώρα παραδίδει μαθήματα και βιοπορεί. Οι αγγελίες στον ημερήσιο Τύπο «προς εύρεσιν εργασίας» αφθονούν.

Έχει πάρει απόφαση και το εννοεί. Να λιώσει στο καθήκον για τα παιδιά της. Στοιβαγμένα στην καλύτερη περίπτωση σ’ έναν καταυλισμό προσφύγων με άλλες οικογένειες, χωρίς ανέσεις και ιδιωτικότητα, χωρίς γέλιο και φαΐ, χωρίς την ανεμελιά της ηλικίας, τα θεωρεί- και δικαίως - προέκταση της ίδιας και της Ιωνίας Γης που την ανάγκασαν να αφήσει και ορκίζεται ότι θα νικήσει την συμφορά που της έφερε ο διωγμός. Και το καταφέρνει. Περνά στο πάνθεον της ιστορικής μνήμης ως Μάνα Ηρώων και Μαρτύρων.

Μικρασιάτισσα Μάνα! ... Βρυσομάννα της Αγάπης για την Ζωή, της Αντοχής και της Δύναμης. Η εμπειρία του διωγμού είναι που σε κάνει μοναδική ανάμεσα στις άλλες! Μέσα στην θαλπωρή της πατρογονικής εστίας σου, άλλοι διαφέντεψαν. Την τύχη τη δική σου, του κύρη και του γιου σου άλλοι καθόρισαν. Βαριά η διαταγή να μην πάρεις τίποτα απ’ τα καλά σου παρά μόνον «ό,τι τα δυο σου χέρια βαστούν». Κι εσύ διάλεξες τα παιδιά σου κι ένα εικόνισμα. Μαυροφερεμένη μες στην ορφάνια που σε καταδίκασαν, βουβή φιγούρα σαν άλλη Παναγιά, ακολούθησες τον δρόμο του φευγιού κι εκεί συνάντησες την Ιστορία. Δεν υποτάχθηκες. Έγινες ξανά λίθος θεμέλιος που πάνω του στηρίξαν τα παιδιά σου το μέλλον τους και «αναδείχτηκαν» φτιάχνοντας πολιτισμικά την “Μεγάλη Ελλάδα”. Αν και σε πόνεσε ο διωγμός κι ο πόλεμος, εσύ τους ξέφυγες αλώβητη. Πάλεψες και νίκησες.

Διδαχή και φάρος η βιοτή σου, Μάνα του Θάρρους, του Μόχθου και της Αυταπάρνησης για όλους εμάς σήμερα, στα δύσκολα χρόνια που η χώρα μας περνά και πάλι από των μεγάλων τα τερτύπια και τους χειρισμούς.

Συγκλονιστικό, ολόλαμπρο και υπερβατικό το παράδειγμά σου, είναι και θα μείνει αξεπέραστο.

Tο Διοικητικό Συμβούλιο του Συλλόγου Αλατσατιανών Ηρακλείου