Χρόνια τώρα θυμάμαι μια μερίδα από τους διανοούμενους του τόπου μας, ιστορικούς και όχι μόνο, να αρνούνται ή να υποβαθμίζουν το ρόλο της Εκκλησίας στην Επανάσταση του 1821. Κυρίως αυτό γινότανε (και γίνεται) από μαρξιστές ιστορικούς, οι οποίοι για λόγους ιδεολογικούς δεν μπορούσαν να δεχτούν ότι άνθρωποι του εκκλησιαστικού χώρου ή ο εκκλησιαστικός θεσμός στο σύνολό του έλαβαν μέρος σε έναν αγώνα που κατ’ αυτούς ήταν αγώνας κυρίως ταξικός και δευτερευόντως εθνικός.
Επομένως, πώς ήταν δυνατόν, όπως ισχυρίζονται, η Εκκλησία, ένας κατεξοχήν «αντιδραστικός» θεσμός, να θέλει την κοινωνική αλλαγή που θα έθετε σε κίνδυνο τα προνόμιά της;
Ωστόσο, οι αντιδράσεις δεν προέρχονται μόνο από το χώρο της κομμουνιστικής Αριστεράς αλλά και από μετριοπαθέστερους αριστερούς ή και φιλελεύθερους χώρους. Διανοούμενοι από τους συγκεκριμένους χώρους όχι μόνο αρνούνται να δεχτούν το θετικό ρόλο της Εκκλησίας κατά την Επανάσταση του 1821 αλλά και διαστρέφουν τα ιστορικά γεγονότα με εμπάθεια, λες και μισούν τους Έλληνες και την ιστορία τους, λες και ξαφνικά είδαν «το φως το αληθινό»και θεωρούν ότι «αποδομώντας»την ελληνική ιστορία προσφέρουν μεγάλες υπηρεσίες στον τόπο τους. Αναφέρομαι στον κ. Νίκο Δήμου, το γνωστό συγγραφέα και διαφημιστή, και κάποιους που πρεσβεύουν τα ίδια με εκείνον (βλέπε κ. Ρεπούση). Με όλα τα ανιστόρητα και μονόπλευρα που ισχυρίζονται (τα οποία δεν μπορούν να ερμηνευτούν παρά μόνο με όρους ψυχαναλυτικούς), και μάλιστα κατά την ημέρα της μεγάλης εθνικής εορτής, όχι μόνο «φτύνουν»κυριολεκτικά ιστορικούς, όπως τον Κ. Παπαρηγόπουλο ή τους συγγραφείς της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους, αλλά κυρίως προσφέρουν υπηρεσίες στην τούρκικη προπαγάνδα, στον τούρκικο νέο-οθωμανισμό, ο οποίος προσπαθεί να διεισδύσει στα Βαλκάνια και να παρουσιάσει την Οθωμανική αυτοκρατορία ως την αυτοκρατορία της ισότητας και της ευημερίας.
Βέβαια, ο καθένας είναι ελεύθερος να λέει την άποψή του (δημοκρατία έχουμε, άλλωστε), υπό τον όρο, όμως, ότι σέβεται την κοινή ζωή, δεν βλάπτει τον τόπο του και δεν ρίχνει λάδι στον τροχό εκείνων που τον εποφθαλμιούν. Διότι, αν «πιπιλίζει την καραμέλα» ότι σε τούτο τον κόσμο όλοι είναι «καλοί», «πλανάται πλάνην οικτράν». Ας ξαναδιαβάσει το Θουκυδίδη και το Μακιαβέλι, για να δει πώς πράττει ο δυνατός, κάθε φορά που του δίνεται η ευκαιρία. Και να που πολλές φορές τη βρίσκει από εκεί που δεν περιμένει. Να πω ακόμη ότι, ακόμα κι αν κάποια από τα γεγονότα της Επανάστασης είναι απλώς μύθοι, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο «μύθος»έχει μια εξαιρετικά σημαίνουσα μυστική λειτουργία, η οποία κινητοποιεί άλλες δυνάμεις πέραν της λογικής, περιγράφοντας αυτό που ο λόγος δεν μπορεί να εκφράσει. Ο Θ. Κολοκοτρώνης γράφει στα Απομνημονεύματά του: «Ο κόσμος μάς έλεγε τρελούς. Ημείς αν δεν ήμεθα τρελοί, δεν εκάμναμεν την Επανάστασιν, διότι ηθέλομεν συλλογισθεί πρώτον δια πολεμοφόδια, καβαλλαρία μας, πυροβολικό μας, πυροτηθήκες μας, τα μαγαζιά μας, ηθέλαμεν λογαριάσει την δύναμιν την εδικήν μας, την τούρκικη δύναμιν». Ποια λογική μπορεί να εμπνεύσει μια τέτοια τρέλα; Μόνον ένας «μύθος» και μια βαθιά πίστη που υπερβαίνει τη λογική μπορεί να το κάμει. Γι’ αυτό και οι επαναστάτες κάθε εποχής δεν αρνούνται να χρησιμοποιήσουν το «μύθο». Ο Πλάτων π.χ., προκειμένου να χτίσει την Πολιτεία του και να κατατάξει τους κατοίκους της σε φυλές, χρησιμοποιεί ένα μύθο, που τον ονομάζει «γενναίον (=ευγενικό) ψεύδος». Η Επανάσταση των μπολσεβίκων δεν θα πετύχαινε χωρίς το «μύθο» της αταξικής κοινωνίας και η Ελληνική Επανάσταση δεν θα ξεσπούσε χωρίς το «μύθο»για το «ξανθό γένος» που θα κατέβαινε από το Βορρά να βοηθήσει. Γιατί, λοιπόν, πρέπει να ακυρώσουμε και να ευτελίσουμε τη δύναμη εκείνη, που, κρυμμένη πίσω από το «γενναίον ψεύδος»του «μύθου», ωθεί τους ανθρώπους σε δράση;
Εδώ όμως θα ήθελα να αναφερθώ ειδικά στη στάση και στο ρόλο της Εκκλησίας κατά τη μεγάλη ελληνική Επανάσταση. Ήδη η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος έδωσε με μια εγκύκλιό της τη δέουσα απάντηση στους οπαδούς αυτών των θεωριών. Ας σημειωθεί προκαταβολικά ότι και οι εκκλησιαστικοί άνδρες είναι άνθρωποι και, όπως συμβαίνει με τους ανθρώπους, σε τέτοιες οριακές στιγμές, όπου πρόκειται για αγώνα ζωής και θανάτου, θα υπάρξουν και δειλοί και προσκυνημένοι. Το θέμα είναι τι έπραξε στο σύνολό της η Εκκλησία (κι ας μην ξεχνάμε ότι Εκκλησία είμαστε όλοι εμείς και όχι μόνο ο κλήρος). Θα αντιγράψω εδώ ένα μικρό απόσπασμα από τα «Απομνημονεύματα» μιας μεγάλης μορφής του ελληνικού απελευθερωτικού αγώνα, του στρατηγού Μακρυγιάννη, Γράφει, λοιπόν, ο Μακρυγιάννης για τη διάλυση των μοναστηριών από τους Βαυαρούς Αντιβασιλείς: «Αφάνισαν όλως διόλου τα μοναστήρια και οι καημένοι οι καλογέροι, οπού αφανίστηκαν εις τον αγώνα, πεθαίνουν της πείνας μέσα στους δρόμους, οπού αυτά τα μοναστήρια ήταν τα πρώτα προπύργια της επανάστασής μας. Ότι ήταν εκεί και οι τζεμπιχανέδες μας (δηλ. οι πυριτιδαποθήκες) κι όλα τ’ αναγκαία του πολέμου, ότ’ ήταν παράμερον και μυστήριον από τους Τούρκους. Και θυσιάσαν οι καημένοι οι καλογέροι, και σκοτώθηκαν οι περισσότεροι εις τον αγώνα.».Ποια καλύτερη μαρτυρία χρειάζεται κανείς, για να πεισθεί για την προσφορά της Εκκλησίας στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα;
Ας σκεφτούμε όμως ακόμη τον άγιο Κοσμά τον Αιτωλό, το Κούγκι με τον καλόγερο Σαμουήλ, τον Αθανάσιο Διάκο, τον επίσκοπο Σαλώνων (Άμφισσας) Ησαΐα, τους εκατοντάδες πατριάρχες και επισκόπους που θανατώθηκαν βάρβαρα, τον Παπαφλέσσα, τους Νεομάρτυρες και όλους τους ανώνυμους απλούς μοναχούς και ιερείς που κράτησαν ζωντανή την ελληνική και χριστιανική παιδεία.
Στο σημείο αυτό θα παραθέσω και τη μαρτυρία της Κρήτης από τον «Κώδικα των Θυσιών», δηλαδή από τον τούρκικο κώδικα όπου καταγράφηκαν ανά χωριό τα πρόσωπα που είτε φονεύτηκαν είτε εξορίστηκαν και δημεύτηκαν οι περιουσίες τους κατά την Επανάσταση του 1821. Στην Εισαγωγή αυτού του πολύτιμου βιβλίου υπάρχει μια παράγραφος με τον τίτλο «Η προσφορά του κλήρου», από την οποία μεταφέρω το παρακάτω απόσπασμα: «Η μελέτη των στοιχείων που προκύπτουν από το κατάστιχο οδηγεί σε ένα ακόμη συμπέρασμα για το μέγεθος της προσφοράς του κλήρου στην επανάσταση. Η στάση των κληρικών σε κάθε εκδήλωση του ελληνικού λαού για την απελευθέρωσή του είναι γνωστή. Τα στοιχεία του κατάστιχου επιβεβαιώνουν για μια ακόμη φορά τη συμμετοχή τους και στην Κρήτη. Τα ονόματα των κληρικών στα χωριά της Ανατολικής Κρήτης που πήραν μέρος στο ξεσηκωμό του κρητικού λαού για την ελευθερία του γίνονται τώρα γνωστά. Οι ιερείς που υπέστησαν τις συνέπειες της επανάστασης με οποιονδήποτε τρόπο συμποσούνται σε 158 και τα μέλη των οικογενειών τους που είναι γνωστά σε 91.Από τους ιερείς, 67 σκοτώθηκαν πολεμώντας ή εκτελέστηκαν, 31 κατόρθωσαν να διαφύγουν και για 24 δεν υπάρχουν στοιχεία. Κανένας όμως δεν επέζησε αιχμάλωτος. Είναι γνωστό το μένος των οθωμανικών στρατιωτικών δυνάμεων απέναντι στους ιερείς. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι μεταξύ αυτών που αιχμαλωτίστηκαν τον Φεβρουάριο του 1823 στο σπήλαιο της Μιλάτου ήταν και δεκαοκτώ ιερείς, από τους οποίους, αφού πρώτα έκοψαν τα τρία πρώτα δάχτυλα του δεξιού χεριού, έκαψαν ζωντανούς τους δώδεκα και σκότωσαν τους υπόλοιπους έξι στο Καστέλλι Φουρνής» (σελ. μζ΄). Ας μην ξεχνάμε και τη θανάτωση του Μητροπολίτη Γερασίμου και όλων των επισκόπων της Κρήτης (εκτός του Αρκαδίας Νοεφύτου), καθώς και πολλών ηγουμένων των μονών του νησιού, τον Ιούνιο του 1821.
Η έρευνα και η προσπάθεια να ευρεθεί η ιστορική αλήθεια είναι ένα ζητούμενο. Γιατί, όπως με ενάργεια γράφει ο μεγάλος αρχαίος ιστορικός Θουκυδίδης, η «ζήτησις της αληθείας»δεν μπορεί ούτε πρέπει να είναι «αταλαίπωρος», δηλαδή εύκολη. Ο Θουκυδίδης δεν έγραψε «ως αυτώ εδόκει», αλλά «διεξελθών επιπόνως» τις πηγές του, επειδή η αλήθεια «δυσκόλως ευρίσκεται» (Βιβλ. 1,22). Αν λοιπόν είναι τόσο δύσκολη η ανεύρεση της ιστορικής αλήθειας κι αν για την εύρεσή της απαιτείται η επίπονη μελέτη των πηγών, φαντάζεται κανείς τι συμβαίνει, όταν κάποιος και τις πηγές αγνοεί και βλέπει τα γεγονότα με τους φακούς μιας προκατασκευασμένης ιδεολογίας. Το ιδεολογικό «κρεβάτι του Προκρούστη»το μόνο που κάνει είναι να διαστρεβλώνει την ιστορική πραγματικότητα. Όποιος δεν το καταλαβαίνει ας ψάξει μέσα του να βρει την αιτία. Αν την βρει.
* Ο Γιάννης Γ. Τσερεβελάκης είναι φιλολογος-θεολόγος
