Του Γιώργου Μαρταβαντζή*
Ας κλείσουμε τα μάτια και ας ταξιδέψουμε τον νου μας στα γεγονότα τα πριν ενενήντα και πλέον χρόνια, τότε που μετά το δράμα της μικρασιατικής εκστρατείας και καταστροφής παίχτηκε και το δράμα της ανταλλαγής των πληθυσμών μεταξύ των εμπολέμων κρατών.
Η πρώτη πράξη του δράματος, η απόφαση, ανταλλάσσουμε τους πληθυσμούς μας βάσει της θρησκευτικής πίστης. Είσαι χριστιανός δυτικά είσαι μουσουλμάνους ανατολικά. Η δεύτερη πράξη η εκτέλεση.
Για μας τους Έλληνες μία ιστορία 3000 και πλέον χρόνων στα πάτρια εδάφη της Ιωνίας, Λυδίας, του Πόντου, της Καππαδοκίας, όλων των τόπων της Μικρασίας με μια «κοντυλιά-μουτσαλιά» έσβησε. Ανταλλαγή «ανταλαή» όπως λέγανε οι δικοί μου πρόγονοι οι Καππαδόκες. Κυνηγημένοι νοικοκυραίοι, έπεφταν στη θάλασσα, για ένα ταξίδι σωσμού, καραβάνια χιλιομέτρων γερόντων, μανάδων, παιδιών από τα βάθη της αχανούς χώρας οδεύουν προς τα λιμάνια για ένα ταξίδι χωρίς γυρισμό.
Στοιβαγμένοι σαν σακιά στα καράβιά ταξιδεύουν προς την αντίπερα όχθη.
Σκορπίζονται σε όλους τους τόπους από Μακεδονία- Θράκη έως εδώ στην Κρήτη. Διαλύθηκαν οι οικογένειες ένας θεσμός πολύ ισχυρός στον μικρασιατικό ελληνισμό. Αδελφός στη Μακεδονία, αδελφή στην Κρήτη και μάνα που είχε το ένα μάτι στο γιο και το άλλο μάτι στην κόρη.
Όλοι εμείς οι απόγονοι τους δεύτερης, τρίτης και τέταρτης γενιάς των ανταλλαγέντων Μικρασιατών, ψάχναμε και αναφερόμαστε στους συγγενείς μας στη Μακεδονία, στην Ήπειρο, στη Θράκη προσπαθώντας να συνδέσουμε τις κομμένες ρίζες μας γιατί πιστεύουμε πως:
«καθήκον έχουμε ιερό σα θέμε κι α δε θέμε
‘πο που κρατεί η σκούφια μας πρέπει να το κατέμε»
Τη σκούφια μας που είναι όχι μονάχα το σόι μας-γονείς, συγγενείς-και οι τόποι καταγωγής μας, μα και όλα μαζί εκείνα που οι άνθρωποι μας ζούσαν στις πατρίδες τους.
Τα φαγητά τους, οι ενδυμασίες, οι χοροί και τα τραγούδια τους, οι δεσμοί μεταξύ τους, οι εργασίες τους και οι τρόποι επιβίωσης τους κάτω από την αλλοεθνή και αλλόθρησκη εξουσία.
Ακόμα η σκούφια μας είναι η λεγόμενη αποκατάσταση τους στις νέες πατρίδες τους, τι βρήκαν, πώς επιβίωσαν, πώς αντιμετωπίστηκαν από τους νέους γείτονες τους, πώς ανέθρεψαν τα παιδιά τους, πώς πρόκοψαν και πώς αντιστάθηκαν στις νέες επιβουλές που τους επιβλήθηκαν.
Γιατί πράγματι σε μια χώρα με συμμετοχή σε πολέμους δεκαετιών, με νίκες και ήττες, σε μια χώρα με την οδυνηρή καταστροφή της μικρασιατικής εκστρατείας , τι αποκατάσταση να περιμένει κανείς σε ενάμιση εκατομμύριο εκπατρισμένους, διωγμένους, ρακένδυτους και επιπλέον ποια αποκατάσταση να εννοήσει κανείς σε ανθρώπους που είχαν μια τελείως διαφορετική κουλτούρα απ’ αυτήν που τους επιβλήθηκε με την προσφυγοποίηση τους.
Εκεί στις πατρίδες τους
Από τα παράλια ως τα βάθη της Μικρασίας κρατούσαν στα χέρια τους το εμπόριο, τα γράμματα, τις τέχνες, είχαν έναν πολιτισμό ανεβασμένο σε υψηλά επίπεδα και εν πολλοίς έναν τρόπο ζωής αξιοζήλευτο.
Εκεί στις πατρίδες τους
Αν και μειοψηφίες ήταν το υπόδειγμα των κυρίαρχων για ευημερία και προκοπή.
Ακόμα και σήμερα στα βάθη της Μικρασίας από απογόνους Τούρκων ακούγονται επαινετικοί λόγοι για την εργατικότητα, τον πολιτισμό και την ευημερία των Ελλήνων. Ήταν χαρακτηριστική η απάντηση Τούρκου από τα Φλοϊτά Καππαδοκίας στην ερώτηση:
Πού κατοικούσαν οι δικοί μας και πού οι δικοί σας;
«Να εκεί στα αρχοντικά εσείς»
«Εκεί στα χαλάσματα εμείς»
Εκεί στις πατρίδες τους
Τα τελευταία χρόνια πριν την καταστροφή είχαν συμβεί απερίγραπτα γεγονότα.
Τ’ Αμελέ ταμπουρού (τάγματα εργασίας-εξορίας), οι επιδρομές των ατάκτων ενόπλων ομάδων των Τσετών του Ατατούρκ στα χωριά και τις πόλεις του, οι αρπαγές των υπαρχόντων τους ακόμη και ανθρώπων. Ο φόβος για το αύριο είχε καταστεί η καθημερινότητα τους.
Εκεί στις πατρίδες τους
Δυστυχώς, τελικά παίχτηκε ο επίλογος πάνω στη ζωή τους, του μεγαλύτερου δράματος όχι μόνον του ελληνισμού αλλά και των παγκοσμίων γεγονότων. Το δράμα της αναγκαστικής φυγής από τις πανάρχαιες εστίες τους.
Της φυγής και του σκορπίσματος στους ανέμους των τεσσάρων σημείων της χώρας. Εδώ στην Κρήτη εγκαταστάθηκαν από τη μια άκρη της ως την άλλη και εδώ στο Ηράκλειο μετά την αποβίβαση τους ,εδώ σε αυτόν το τριγύρω χώρο, «τσαντίρωσαν». Εδώ στήθηκαν τα τσαντίρια τους. Οικογένειες 5,10,15 ατόμων εγκλωβίστηκαν μέσα σ’ ένα τεντωμένο πανί για αρκετό καιρό χωρίς να υπάρχει στοιχειώδης υποδομή για μία ανεκτή διαβίωση.
Έβγαιναν οι μανάδες στη διακονιά ακόμα και για ένα τάσι νερό για τα παιδιά τους, διηγούνταν μετά την οριστική τους εγκατάσταση είτε στην πόλη είτε στα χωριά.
Και κει κάνοντας τσάπες τα χέρια τους
ξεχέρσωσαν την χέρσα γη
έσπειραν σπόρους, φύτεψαν δέντρα και αμπέλια,
εξέθρεψαν ζώα
ξεπείνασαν
πήραν δυνάμεις και δημιούργησαν.
Και μεις οι απόγονοι τους παίρνοντας από εκείνους
αξίνες αντί πιστόλια
ευχές αντί κατάρες
σπόρους να σπέρνουμε στη γη μας
να ριζώνουν τα νέα φιντάνια πιο γερά
πρέπει ολόψυχα να θυμόμαστε
Να θυμόμαστε εκείνο το εικοσιδυό, όπως λέει ο ποιητής
Ω! πόσο σε θυμάμαι εικοσιδύο
Με πρόσφυγες ρημάδια στα αποβρόχια
Μεγάλα καραβάνια στο σφαγείο
Τσαντίρια απλωμένα στα μετόχια.
Ξυπόλυτα παιδιά κουρελιασμένα
μανάδες δίχως γάλα, στήθη στείρα
τα χέρια τους στον ήλιο απλωμένα
μα μήτε και κει να έχουν μοίρα.
Τ’ ανέμι τσουχτερό, δριμύ το κρύο
άρπαξαν απ’ τα πόδια τους το χώμα
την πίκρα τους γλυκαίνανε μ’ αστείο
γεμάτο με χωλή τ’ άδειο τους στόμα.
Μ’ ελπίδες πεταμένες σε μιαν άκρη
για τ’ αύριο χαμένο τ’ αναχτίρι,
οι στάλες ταιριασμένες με το δάκρυ
που πέφταν απ’ το τρύπιο τους τσαντίρι.
Μα σέρνουνε ποτάμια από το κλάμα
μουλιάζανε τους σπόρους στην πλημμύρα
φυτρώνουνε βλαστάρια τα πλοκάμια
αλλάξαν το στρατί στη μαύρη μοίρα.
Μην κλαίτε όλου του κόσμου οι διωγμένοι
οι ρίζες ξαναβρίσκουνε το χώμα
μια στάλα ξεδιψούν οι διψασμένοι
υπάρχουν μύρια αύριο ακόμα.
Γι αυτό το αύριο που σήμερα σε μας και στα παιδιά μας, διαγράφεται γκρίζο, ας φέρουμε στη μνήμη μας τους προγόνους μας, που οπωσδήποτε βρέθηκαν με ασυγκρίτως χειρότερο αύριο και όχι μόνο κατάφεραν να επιβιώσουν αλλά
«Φορτώθηκαν από χώμα ένα καντάρι
και σπείραν και θερίσαν προκοπή.»
(Οι στίχοι ανήκουν στον Καππαδόκη γεωπόνο- λογοτέχνη Απόστολο Παυλίδη)
*Ο Γιώργος Μαρταβαντζής είναι δικηγόρος Ηρακλείου και ειδικός Γραμματέας της Ομοσπονδίας προσφυγικών σωματείων Ελλάδος
