Μία από τις δύο καλύτερες ελληνικές ταινίες της χρονιάς και μία μεσαιωνικής νοοτροπίας θρησκευτική υπερ-παραγωγή.

ΤΟ ΜΙΚΡΟ ΨΑΡΙ

Σκην.: Γιάννης Οικονομίδης

Πρωτ.: Βαγγέλης Μουρίκης, Πέτρος Ζερβός, Γιώργος Γιαννόπουλος, Γιάννης Αναστασάκης, Γιάννης Τσορτέκης, Βίκυ Παπαδοπούλου, Σόνια Θεοδωρίδου, Πόπη Τσαπανίδου, Μαρία Καλλιμάνη

Ο Στράτος είναι ένας βετεράνος πληρωμένος εκτελεστής, που πλέον έχει μια νόμιμη δουλειά σε εργαστήριο αρτοποιίας, ενώ τα βράδια εξακολουθεί να δολοφονεί για να εξοικονομήσει χρήματα και να βοηθήσει στην απόδραση ενός παλιού του συνεργάτη, ο οποίος του έσωσε τη ζωή- μέχρι που το σχέδιο στραβώνει.

Αυτή είναι η τέταρτη μεγάλου μήκους ταινία του σκηνοθέτη, μετά από τα «Σπιρτόκουτο» (2003), «Η ψυχή στο στόμα» (2006) και «Μαχαιροβγάλτης» (2010), και η οποία συμμετείχε με τον αγγλικό τίτλο «Stratos» στο διαγωνιστικό τμήμα του 64ου φεστιβάλ Βερολίνου τον περασμένο Φλεβάρη. Έχουμε επανειλημμένα εκφράσει τη γνώμη μας, ότι ο Οικονομίδης είναι ο πιο ολοκληρωμένος σκηνοθέτης στον σημερινό ελληνικό κινηματογράφο, κάτι που συνεχίζει ν’ αποδεικνύεται με αυτή την ταινία, έστω κι αν αρχίζει για πρώτη φορά να διαφαίνεται μια υποψία μανιερισμού στο κατά τ’ άλλα γνώριμο και αναμενόμενο ύφος του σκηνοθέτη.

Μέχρι τώρα, ο Οικονομίδης με κάθε νέα του ταινία εξέλισσε το ιδιόμορφο ύφος του, που έχει πολύ συγκεκριμένα θεματικά και υφολογικά χαρακτηριστικά, όπως η απαισιόδοξη οπτική για την Ελλάδα και τους ανθρώπους γενικότερα, η οργή, η βωμολοχία, η επαναληπτικότητα στην εκφορά του λόγου και άλλα πιο συγκεκριμένα λεπτομερειακά μοτίβα, τα οποία επαναφέρει εδώ, όπως ο συγγενής που αποτελεί οικογενειακό βάρος λόγω της αρρώστιας του. Το «Σπιρτόκουτο» ξεκίνησε σαν μια μικρή έκρηξη, η οποία έγινε πιο μαύρη και πιο στιβαρή στην «Ψυχή», ενώ ο «Μαχαιροβγάλτης» σηματοδότησε μια δεξιοτεχνική παραλλαγή των κανόνων του ‘οικονομιδικού’ σύμπαντος. Εδώ ο σκηνοθέτης δοκιμάζει ξανά καινούρια στοιχεία, όπως η φωτεινότερη από ποτέ φωτογραφία και η ειδολογική μετατόπιση από το κοινωνικο δράμα στην ταινία εγκλήματος.

Ξεκινώντας απ’ αυτά τα δύο, η φωτογραφία του Δημήτρη Κατσαΐτη, γίνεται φωτεινότερη και διαυγέστερη. Έπειτα από την ολιγοχρωμία των δύο πρώτων ταινιών και το σχεδόν καθολικό ασπρόμαυρο της τρίτης, εδώ επιχειρείται να αποδοθεί μια αίσθηση κανονικότητας μέσα από το ημερήσιο φως, μιας φυσιολογικότητας στην οποία επιχειρεί να βγει ο Στράτος έπειτα από χρόνια εγκληματικής δράσης, και η οποία σεναριακά αντανακλάται στην πρωινή δουλειά που έχει ξεκινήσει. Από ‘κει και πέρα, το στατικό καδράρισμα και το υπομονετικό, καίριο μοντάζ εξακολουθούν να μεταφέρουν την επίθεση που δέχεται ο ήρωας και τη στωικότητα με την οποία την υπομένει, επίσης εγκλωβισμένα στη λακωνικότητά του και στον εσωτερικό αναβρασμό που φορτίζει το βλέμμα του- όλα δοσμένα με οικονομία και πληρότητα στη δεξιοτεχνική ερμηνεία του εξαιρετικού Μουρίκη.

Όσο για την ιστορία, αυτή επαναλαμβάνει το κεντρικό μοτίβο του Οικονομίδη, με τον βαλτωμένο κεντρικό ήρωα που βάλλεται από το περιβάλλον του ώσπου στο τέλος ξεσπάει, όμως αυτή τη φορά η πλοκή αφορά έναν στενότερο κύκλο εγκληματιών, με μόνο περιστασιακές ματιές στην κοινωνική πραγματικότητα, η οποία δεν παραγνωρίζεται, απλώς πλέον αποτελεί περισσότερο το φόντο παρά το ίδιο το θέμα της ιστορίας (π.χ. η σκηνή της βίαιης απόλυσης της εργάτριας στη βιοτεχνία, τα πλάνα του άτακτου και άσχημου αστικού περιβάλλοντος). Κατά τ’ άλλα η πλοκή ακολουθεί τον βίαιο κύκλο του αδιέξοδου εγκλήματος και προδοσίας (εξού και ο τίτλος του φιλμ), με τον πρώην κακοποιό που επιχειρεί να ξεφύγει αλλά δεν τα καταφέρνει, μοτίβο πολλών τίτλων του είδους της ταινίας εγκλήματος και του φιλμ νουάρ. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Οικονομίδης χαρακτήρισε την ταινία “μεσογειακό νουάρ”, εμμέσως δίνοντας έμφαση στη φωτεινότητα που διαχωρίζει αυτή την ταινία του από τις προηγούμενες και ειδικότερα από τον «Μαχαιροβγάλτη», που με τη σειρά του επίσης μπορεί να ενταχθεί στο είδος.

Ένα στοιχείο που μας ξένισε, είναι η χρήση του λόγου σε ορισμένα σημεία, τα οποία μας δημιούργησαν την εντύπωση περιστασιακής αρρυθμίας και επιτήδευσης, όπως οι μονόλογοι του Πετρόπουλου, της Μαρίας και του ιδιοκτήτη της βιοτεχνίας. Επίσης, ο ηλικιωμένος πατέρας της Βίκυς μοιάζει ξένο στοιχείο στην όλη ιστορία, αφού δε χρησιμεύει ιδιαιτέρως στην πλοκή και υπάρχει απλώς για να υπενθυμίζει την κινηματογραφική ταυτότητα του σκηνοθέτη, ως ένα από τα πολλά μοτίβα του.

Ωστόσο, το καστ είναι όπως πάντα επιλεγμένο με ιδανική ευστοχία, και δουλευμένο με σχολαστικότητα, επιμονή και ακρίβεια, με προεξάρχοντα φυσικά τον Μουρίκη, τους Τσορτέκη και Ζερβό απολαυστικά ποταπούς, τον Βουλγαράκη έναν αξιόπιστο συνδετικό κρίκο με το ξεκίνημα του σκηνοθέτη, την Τσαπανίδου επαρκή και τη Θεοδωρίδου λαϊκά απειλητική, ενώ η μουσική του Μπάμπη Παπαδόπουλου, μεταφέρει με διακριτική αιχμηρότητα τη λεπτή ισορροπία του Στράτου. Συνολικά, κατά τη γνώμη μας η καλύτερη ελληνική ταινία της χρονιάς, μαζί με το «Ο εχθρός μου» του Γιώργου Τσεμπερόπουλου, με την οποία πιστεύουμε ότι κατά κάποιο τρόπο ‘αλληλοσυμπληρώνονται’: το «Ψάρι» έχει τη σταθερή δεξιοτεχνία και ο «Εχθρός» το επίκαιρο, ιδανικό ‘οικονομιδικό’ θέμα, που μπορούμε μόνο να υποθέσουμε ότι θα έδινε μια ακόμη συναρπαστικότερη και παρεμβατική ταινία από την ειδολογικά συγκεκριμένη στροφή που προτίμησε εδώ ο Οικονομίδης.

ΝΩΕ

NOAH

Σκην.: Ντάρεν Αρονόφσκι

Πρωτ.: Ράσελ Κρόου, Τζένιφερ Κόνελι, Έμμα Γουότσον, Λόγκαν Λέρμαν, Άντονι Χόπκινς

Ο Νώε βλέπει όνειρα που τα εκλαμβάνει ως μήνυμα από τον Δημιουργό, ότι η Γη θα καταστραφεί από μια παγκόσμιας έκτασης πλημμύρα, κι ότι εκείνος πρέπει να χτίσει μια κιβωτό για να βάλει μέσα όλα τα ζώα του πλανήτη και να διασώσει τα είδη τους, μαζί με τη δική του οικογένεια, που θα είναι οι μόνοι οι οποίοι θα επιζήσουν, ώστε να διαιωνίσουν το ανθρώπινο είδος.

Έχοντας φτιάξει μια σκηνοθετική καριέρα που περιλαμβάνει τα «π» (1998), «Ρέκβιεμ για ένα όνειρο» («Requiem for a dream», 2000), «The fountain» (2006), «Ο παλαιστής» («The wrestler», 2008) και «Μαύρος κύκνος» («Black swan», 2010), ο Αρονόφσκι πήρε την απόφαση να γυρίσει μια χριστιανική ταινία, μεταφέροντας στο σινεμά τη γνωστή ιστορία του Νώε από την Παλαιά Διαθήκη. Αυτό που κάνει την επιλογή του ακόμη πιο παράξενη, είναι ότι δε δείχνει να έχει καμία διάθεση ‘αιρετικότητας’, και αποδίδει την ιστορία με τέτοια προσήλωση στη βιβλική εκδοχή, ώστε προδίδει όλο τον παραλογισμό και την ανοησία του θρησκευτικού κανόνα. Μια ιστορία τυπικά χριστιανική, γεμάτη με μίσος, θάνατο και αιμομιξία, απ’ αυτές που γεμίζουν τις σελίδες της Βίβλου και χρησιμοποιούνται για να πείσουν το θρησκευόμενο κοινό για την αξία της πίστης και τη δόξα του θεού. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.

Το σκοτεινό ύφος στη μέχρι τώρα φιλμογραφία του σκηνοθέτη, δημιουργούσε την προσδοκία ότι η εκδοχή του της ιστορίας του Κατακλυσμού θα διασκέδαζε τον παραλογισμό του χριστιανικού συλλογισμού, ότι θα ήταν με κάποιον τρόπο ‘πειραγμένη’, αιχμηρά παραλλαγμένη, εκμοντερνισμένη και προσαρμοσμένη στον σημερινό κόσμο όπου η θρησκεία δεν έχει πια τη μυθοποιημένη θέση που κατείχε ακόμη και μερικές δεκαετίες πριν.

Η ταινία επιδεικνύει τα θρησκευτικά διαπιστευτήριά της από τα πρώτα πλάνα, όπου εμφανίζονται αποσπάσματα από τη Βίβλο, επιβεβαιώνοντας ότι δεν πρόκειται για μια ιστορία που ‘μοιάζει’ με εκείνη του Νώε (ένα εύκολο κόλπο όταν κανείς θέλει να παραλλάξει μια ιστορία), αλλά πρόκειται ακριβώς γι’ αυτή, φανερώνοντας έτσι την πρόθεσή του να μην αποξενώσει το, πολύτιμο για τις εισπράξεις του φιλμ, (φανατικό) χριστιανικό κοινό. Στιγμιαία, αυτά τα αποσπάσματα μοιάζουν απλώς μ’ ένα θρησκευτικό πρόσχημα σε μια ιστορία που φαίνεται να ξεκινά ως μια οικολογική παραβολή, ικανοποιώντας την προσδοκία για μια εκμοντερνισμένη προσαρμογή στην οποία αναφερθήκαμε παραπάνω. Αυτή η ελπίδα γρήγορα διαλύεται καθώς ο Νώε αρχίζει να μετατρέπεται σ’ έναν παράφρονα μπερδεμένο από την πίστη του, ο οποίος συμβάλλει στον θάνατο χιλιάδων αβοήθητων ανθρώπων και είναι προετοιμασμένος για μια ακόμη χειρότερη θηριωδία, στο όνομα του Δημιουργού (λέξη την οποία, παρεμπιπτόντως, το σενάριο χρησιμοποιεί αντί της λέξης Θεός). Μέσα από την παρανοϊκή συμπεριφορά του, η πλοκή αρχίζει να ξεδιπλώνει τη ρητορική της για τη φιλευσπλαχνία του Θεού και το νέο ξεκίνημα που προσφέρει στους ανθρώπους, μέσα από έναν θρησκευτικό συλλογισμό, που όπως πολλοί απ’ αυτούς οι οποίοι συνθέτουν τις οργανωμένες θρησκείες, δεν αποτελεί παρά ένα παραλήρημα, παραπλανητικό και ζημιογόνο για όσους πείθονται απ’ αυτό.

Ο εξωφρενικός παραλογισμός ξεκινάει από την ίδια την κεντρική ιδέα της ιστορίας, κατά την οποία ο Δημιουργός βρίσκει έναν ανελέητα εκδικητικό τρόπο να παράσχει στους ανθρώπους μια δεύτερη ευκαιρία, η οποία υποκινείται από την αποστροφή του προς αυτούς, προκαλεί τον μαζικό θάνατο αθώων ανθρώπων και αφήνει στο ανθρώπινο είδος μία αιμομικτική εναλλακτική αναπαραγωγής του.

Αν έλειπαν οι βιβλικές παραπομπές στην αρχή και οι θαυματουργές υπερφυσικές παρεμβάσεις (π.χ. το δάσος που ξεφυτρώνει εν ριπή οφθαλμού), και αν τα οράματα του Νώε είχαν αμφιλεγόμενη προέλευση, το φιλμ θ’ αντιμετώπιζε το πρωτότυπο υλικό περισσότερο κριτικά και συνεπώς παρέχοντας πλουσιότερες αφορμές για συζήτηση. Όμως δεν αφήνεται καμία αμφιβολία για το ότι στην πλοκή υπάρχει θεός και ότι καθοδηγεί τον Νώε. Τουλάχιστον μέχρι τη στιγμή που ο εκλεκτός αρχίζει να ερμηνεύει όλο και πιο ελεύθερα την αποστολή του, χωρίς επιπλέον καθοδήγηση από τους ουρανούς. Έτσι, ο Νώε μετατρέπεται σ’ έναν ασυγκράτητο φανατικό, μέχρι τελικά ν’ αποδειχτεί ότι η εκτροπή του αποτελούσε δοκιμασία του Δημιουργού.

Στο μεταξύ, ενώ η περιβαλλοντική καταστροφή του πλανήτη είναι η ισχυρότερη ένδειξη για την παρακμή του ανθρώπινου είδους, ποιά είναι η λύση που δίνει ο Δημιουργός στον Νώε για την κατασκευή της κιβωτού; Ένα ολόκληρο δάσος για αποψίλωση! Επιπλέον, στη διάρκεια του κατακλυσμού, η οικογένεια του Νώε τον εκλιπαρεί να σώσουν μερικούς από τους ετοιμοθάνατους, αλλά εκείνος επιμένει ότι πρέπει όλοι να πεθάνουν ώστε να εξαγνιστεί η πλάση, ενώ δεν αργεί να προσθέσει στη λίστα των υποψηφίων θυμάτων ακόμη και την ίδια του την οικογένεια, συμπεριλαμβανομένων των νεογέννητων δίδυμων κοριτσιών του γιου του. Από την πλευρά της, η σύζυγος του Νώε, ελπίζει ότι η βρεφοκτονία θα αποτραπεί αν ο άντρας της προτάξει τη ‘λογική’ και συνειδητοποιήσει ότι ο θεός τους έστειλε “ακριβώς αυτό που χρειάζονταν” όπως λέει χαρακτηριστικά, δηλαδή δύο κορίτσια για να ταιριάξουν με τους ισάριθμους αζευγάρωτους γιους τους (και θείους των βρεφών) ώστε να προχωρήσει η αναπαραγωγή του είδους. Εν τέλει, η νύφη του Νώε τον ευχαριστεί που δε σκότωσε τα νεογέννητά της, και τον παρηγορεί εξηγώντας του ότι έτσι απέδειξε την καλοσύνη του, επιλέγοντας τη φιλευσπλαχνία αντί της σκληρότητας, άσχετα αν προηγουμένως έχει αφήσει αβοήθητες μάζες αθώων ανθρώπων να πεθάνουν.