Της Ελευθερίας Παπαστεφανάκη*
Μετά το 1974 παύει επιτέλους στην ελληνική κοινωνία η ιστορική διγλωσσία, με την υιοθέτηση σε όλους τους τομείς της δημόσιας διοίκησης της δημοτικής γλώσσας, της γλώσσας που χρησιμοποιεί σήμερα ο ελληνικός λαός. Αν και το αίτημα του δημοτικισμού και οι εκπαιδευτικοί και κοινωνικοί αγώνες που τον συνόδευσαν, έχει βαθιές ρίζες στη νεοελληνική μας ιστορία, ωστόσο πολιτικοί λόγοι και αυταρχικές επιλογές πολιτικών δυνάμεων ακύρωσαν πολλές προσπάθειες για την ακύρωση του γλωσσικού ζητήματος και τον εκσυγχρονισμό του ελληνικού σχολείου (Σύνταγμα του 1911, εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις του 1917, 1929 κτλ). Το γλωσσικό ζήτημα στην Ελλάδα έγινε παντιέρα προοδευτισμού ή συντηρητισμού, εγκλωβίζοντας για μεγάλο χρονικό διάστημα την ελληνική κοινωνία στη δημόσια χρήση μιας ακαταλαβίστικής και «μαγικής» γλώσσας, της καθαρεύουσας, που συσκότιζε την κοινωνική πραγματικότητα και έδινε σε κάποιους την πρόφαση της εθνικοφροσύνης και της βαθυστόχαστης σκέψης, όπως βέβαια κατά την αντίθετη φορά, μετά το 1974 ο δημοτικισμός στον πολιτικό λόγο έδινε μια επίφαση προοδευτισμού, ανεξάρτητα από το πραγματικό πολιτικό περιεχόμενο.
Στην εποχή μας, αν κανείς παρατηρήσει το λόγο που αρθρώνεται, κυρίως από ακραίες πολιτικές δυνάμεις του δεξιού χώρου, θα δει να επανέρχονται στο δημόσιο λόγο κάποιες από τις καθαρευουσιάνικες πτώσεις που ακούγονταν από τους απριλιανούς δικτάτορες. Η ανιστορική αυτή επίκληση μιας υποτίθεται «καθαρής» ελληνικής γλώσσας, ασκεί ευρύτερες επιδράσεις με τις επικλήσεις σύγχρονων ακαδημαϊκών περί γλωσσικής πενίας και σωτηρίας της γλώσσας από τους ομιλητές της, λες και υπάρχει ζωντανή γλώσσα, χωρίς ζωντανούς ανθρώπους ή θα υπήρχαν τα νεότερα μνημεία της ελληνικής γλώσσας, όπως το έργο του Κορνάρου, του Σολωμού, του Καζαντζάκη κτλ, αν η γλώσσα έμενε προσκολλημένη σε μια ξεπερασμένη και προγενέστερη ιστορική περίοδο.
Αυτό που πρέπει να τονίσουμε από εκπαιδευτική σκοπιά, είναι το γεγονός ότι χωρίς την επιστημονική τεκμηρίωση, τα σύγχρονα πορίσματα της γλωσσολογίας και της φιλολογίας, υποβαθμίζεται η διδασκαλία της δημοτικής, αλλά και της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, ενώ συνακόλουθα δεν μπορεί να αναπτυχθεί στα νέα παιδιά η αγάπη για τη λογοτεχνία και την ιστορία, περιορίζοντας τον πατριωτισμό και τα ενδιαφέροντα της νέας γενιάς στη μισαλλοδοξία, το χουλιγκανισμό και τα φτηνά θεάματα.
Σήμερα τα προβλήματα της παιδείας και του σχολικού συστήματος είναι πάρα πολλά και φυσικά είναι διαφορετικά από τα όσα είχαν διατυπωθεί ως αιτήματα πριν είκοσι ή τριάντα χρόνια. Παρ’ όλα αυτά, αν και πιστεύουμε ότι το γλωσσικό, τουλάχιστον σε θεσμικό επίπεδο έχει λυθεί οριστικά, η διάδοση ανορθολογικών προτύπων και η νεκρανάσταση ξεπερασμένων γλωσσικών απόψεων, μόνο προβλήματα θα προσθέσει στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Αντίθετα, ως εκπαιδευτικοί δεν μπορούμε να παραβλέπουμε τον πλούτο και την περιπλοκή του γλωσσικού φαινομένου, ώστε να μην αναστέλλεται η φυσική γλωσσική δημιουργικότητα των μαθητών και η κατανόηση της ποικιλίας των κωδίκων, που εξυπηρετούν διαφορετικές επικοινωνιακές λειτουργίες. Θα θέλαμε τελειώνοντας να υπενθυμίσουμε τα λόγια της Άννας Φραγκουδάκη, από το βιβλίο της «Γλώσσα και Ιδεολογία», που πιστεύουμε συμπυκνώνουν υπέροχα τα όσα προσπαθήσαμε να θίξουμε στο μικρό αυτό κείμενο. «Η σωτηρία της γλώσσας, με την επιστροφή στις ρίζες της γλώσσας , η ανασύσταση των κομμένων δεσμών, η γέφυρα προς το ιδανικό παρελθόν είναι θέση επικίνδυνη. Στην πολιτική ιστορία, η γέφυρα αυτή που παρακάμπτει το παρόν, οδηγεί συνήθως, όχι βέβαια στο παρελθόν, αλλά σε βίαιο έλεγχο του παρόντος από κοσμοσωτήριες πολιτικές εξουσίες».2
1 Ερώτημα που έθεσε ο Ελισσαίος Γιαννίδης το 1908. Βλ.: Α. Φραγκουδάκη, Γλώσσα και ιδεολογία. Κοινωνιολογική προσέγγιση της ελληνικής γλώσσας, Οδυσσέας, Αθήνα 1987, 59.
2 Ό.π., 234.
* Η Ελευθερία Παπαστεφανάκη είναι φιλόλογος, υπ. διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Κρήτης
