Αν θεωρήσουμε την πόλη ως έργο των χεριών του ανθρώπου, όπως κάνουν οι αρχαιολόγοι, μπορούμε να αποδεχτούμε ότι όλα όσα συσσωρεύονται στο «σώμα» της, αποτελούν δείκτες προόδου. Όμως κάτι τέτοιο δεν αποκλείει την ύπαρξη διαφορετικών αξιολογήσεων αυτής της προόδου, αλλά και διαφορετικών αξιολογήσεων των πολικών επιλογών.
Έτσι, η πολιτική συνιστά το πρόβλημα των επιλογών και γίνεται σημαντικός παράγοντας στην εξέλιξή της.
Βέβαια η πόλη, εκτός των άλλων, αποτελεί και πεδίο κοινωνικών αγώνων στην εποχή της νεωτερικότητας, ενώ η διαμόρφωση και η λειτουργία του αστικού χώρου καθορίζεται από τον ταξικό και κοινωνικό ανταγωνισμό, στον αστικό χώρο.
Σύμφωνα με τον κοινωνιολόγο R. Park ,το «δικαίωμα» στην πόλη είναι : «η πιο συνεπής, η πιο συνολική και η πιο επιτυχημένη προσπάθεια του ανθρώπου να ανακατασκευάσει τον κόσμο στον οποίο ζει ώστε να συμφωνεί περισσότερο με τις επιθυμίες του».
Αν αποδεχτούμε αυτή την άποψη τότε θα πρέπει να επιλέξουμε ποιά πόλη θέλουμε, τι είδους κοινωνικές σχέσεις αναζητούμε, ποιες σχέσεις με τη φύση θέλουμε να έχουμε, τι τρόπο καθημερινής ζωής επιθυμούμε, και τι αισθητικές αξίες επιλέγουμε.
Άρα το δικαίωμα στην πόλη σημαίνει πολύ περισσότερα πράγματα από το δικαίωμα της πρόσβασης στους «πόρους» που αυτή ενσωματώνει. Είναι το δικαίωμα αλλαγής της πόλης σύμφωνα με τις επιθυμίες μας. Είναι επιπλέον, ένα συλλογικό δικαίωμα, αφού η αλλαγή της πόλης βασίζεται στην άσκηση συλλογικής εξουσίας επί των διαδικασιών της αστικοποίησης.
Η ριζοσπαστική διεκδίκηση του δικαιώματος στην πόλη εννοείται, ως διεκδίκηση διαμόρφωσης της αστικοποίησης και των τρόπων με τους οποίους οι πόλεις συσσωρεύονται σε διάφορες «στρώσεις».
Εξάλλου, οι πόλεις από την γέννησή τους, εμφανίστηκαν μέσω των γεωγραφικών κοινωνικών και υλικών συσσωρεύσεων. Άρα η αστικοποίηση υπήρξε πάντα ένα ταξικό φαινόμενο, δεδομένου ότι τα υλικά πλεονάσματα έχουν απαλλοτριωθεί από κάπου και από κάποιους και τυπικά ανήκουν σε λίγους.
Έτσι, δομείται μια εσωτερική σχέση ανάμεσα στην ανάπτυξη του καπιταλισμού και την αστικοποίηση, με τη διαρκή αναζήτηση υπεραξίας, που καθορίζει την καπιταλιστική δυναμική.
Όπως σε όλες τις προηγούμενες φάσεις, η πιο πρόσφατη ριζική επέκταση της αστικοποίησης επέφερε σημαντικούς μετασχηματισμούς στον τρόπο ζωής. Η ποιότητα της αστικής ζωής έχει γίνει εμπόρευμα για λίγους. Η ίδια η πόλη αποτελεί ένα «τόπο» όπου ο καταναλωτισμός, ο τουρισμός, οι βιομηχανίες που βασίζονται στην κουλτούρα και τη γνώση, έγιναν μείζονες όψεις της αστικής πολιτικής.
Η μετανεωτερική τάση ενθάρρυνσης των επιλογών ενός αστικού τρόπου ζωής με καταναλωτικές συνήθειες και με πολιτιστικές φόρμες «προσφέρει» μια δήθεν ελευθερία επιλογών της αγοράς.
Η πόλη κατά το μετασχηματισμό της από την βιομηχανική κοινωνία μετατράπηκε από έργο συλλογικό σε εμπόρευμα. Η ποσοτικοποίηση του αστικού χώρου οδήγησε σε μια επικράτηση της ανταλλακτικής αξίας σε βάρος της αξίας χρήσης του χώρου και της πόλης.
Έτσι, η πόλη μετατράπηκε σε τόπο κατανάλωσης αλλά και πεδίο κατανάλωσης του τόπου.
Τα εμπορικά κέντρα, οι μεγάλες αλυσίδες καταστημάτων και γενικά οι εμπορευματοποιημένες περιοχές, πολλαπλασιάζονται όπως και τα καταστήματα ταχυφαγίας, οι «μοδάτες κουλτούρες» και οι χώροι «ειρήνευσης μέσω ενός καφέ».
Ακόμα και στη μονότονη ανάπτυξη των προαστιακών περιοχών, προωθείται ο ίδιος «μοδάτος» τρόπος ζωής εκπλήρωσης «των αστικών ονείρων της υπεράσπισης των αξιών της ιδιοκτησίας», που λειτουργεί ως κυρίαρχο πολιτικό ενδιαφέρον.
Δημιουργείται έτσι, ένας κόσμος και ένας τόπος όπου πρυτανεύει, η ηθική της ιδιοκτησίας και η πολιτική αποστροφή από συλλογικές μορφές δράσης, καθορίζοντας μια συγκεκριμένη κοινωνικοποίηση του καταναλωτισμού.
Ωστόσο, η πραγματική ένταση δημιουργείται, όταν αυτές οι εμπορευματοποιημένες περιοχές βρίσκονται στον αντίποδα άλλων πολιτιστικών μοντέλων, με αποτέλεσμα: η ποιότητα της αστικής ζωής να έχει γίνει εμπόρευμα και ο καταναλωτισμός, ο τουρισμός και ο «πολιτισμός» να αποτελούν μείζονες όψεις της αστικής πολιτικής και του οικονομικού τρόπου ζωής.
Το «δικαίωμα» στην πόλη έχει περάσει πλέον στα χέρια ιδιωτικών και ημι-ιδιωτικών συμφερόντων, που αναμορφώνουν την πόλη σύμφωνα με τις επιθυμίες τους: με «αναπλάσεις» και πεζοδρομήσεις, που ανατρέπουν την υπάρχουσα αξία γης και διαμορφώνουν νέες αξίες, ενώ ταυτόχρονα «θέλγουν» τους τουρίστες, χωρίς να επιτελούν καν τον πραγματικό τους ρόλο, ως χώροι ανασύνθεσης και ανάπλασης του αστικού ιστού, χωρίς όμως κοινωνικές και ταξικές ανασυνθέσεις και αλλοιώσεις.
Εύλογα προκύπτει το ερώτημα πώς ο φυσικός σχεδιασμός του δημόσιου χώρου, ευνοεί την συμμετοχή στα κοινά, την πολιτική κινητοποίηση ακόμα και τη δυνατότητα εξέγερσης;
Είναι πλέον σαφές ότι, η ιδέα του δημόσιου χώρου ως «δημόσια σφαίρα» και πεδίο πολιτικής συζήτησης και συμμετοχής και ως θεμέλιο μιας δημοκρατικής διακυβέρνησης, έχει χειραγωγηθεί από τις οικονομικές δυνάμεις.
Η αρχαιοελληνική αγορά, ως αρχέτυπο φυσικού χώρου όπου ενδεχομένως υλοποιείται η πολιτική συμμετοχή, δεν αποτελεί πλέον ούτε θεωρητικό μοντέλο.
Το αστικό περιβάλλον, αποτελούμενο από απομονωμένα προάστια, ιδιωτικοποιημένους και εμπορευματοποιημένους χώρους, δεν ενθαρρύνει καν την πολιτική συμμετοχή.
Άλλωστε, η καθημερινή ζωή στην πόλη, τα προάστια, η μονοτονία των μεγάλων εμπορικών κέντρων, οι «χλιδάτες» μορφές της αστικής αρχιτεκτονικής, οι επαίτες στα πεζοδρόμια και όσοι κοιμούνται στο ύπαιθρο, η « γαλήνη» ενός αστικού πάρκου, ασφαλώς και παθητικοποιούν την σκέψη και την πολιτική δράση στις πόλεις, που έχουν μεταβληθεί σε «ομοιογενή» μέρη ενός μοναδικού επιπέδου οικονομικών υπηρεσιών και αποτελούν ένα σύστημα συσσώρευσης οικονομικών δραστηριοτήτων στο έδαφος.
Τα προβλήματα μιας πόλης δεν θα πρέπει να ενδιαφέρουν τους κατοίκους της παρά μόνο ως προβλήματα πολιτικής του χώρου γενικά. Η πολιτική όμως: ως πρόβλημα των επιλογών, για τη λειτουργία και την εικόνα της πόλης, η οποία καθορίζεται πάντα και μόνο από τους πολιτικούς της θεσμούς.
Η πολιτική λοιπόν, ως επιλογή και ως θέληση της κοινότητας στο «δικαίωμα» στην πόλη και στον χώρο της, γίνεται σημαντικός πρωταγωνιστής στην μετατροπή του αστικού χώρου : σε συσσωρευτή προόδου, κοινωνικής εμπειρίας, συλλογικής μνήμης και κοινωνικής και ταξικής θέλησης.
* Ο Σήφης Φανουράκης είναι αρχιτέκτονας - μηχανικός
