Της Ειρήνης Σπαντιδάκη*

Η μονή του Αγίου Παντελεήμονα βρίσκεται στο 25ο χιλιόμετρο δυτικά του Ηρακλείου, μεταξύ των χωριών Δαμάστας, Μαράθου και Φόδελε. Στην πλαγιά ενός λόφου καταπράσινου από πλατάνια, σκίνους, κουμαριές και ελαιώνες, πάνω από τον ποταμό Μπεφάνη. Η μονή ιδρύθηκε στα μέσα του 17ου αιώνα, στα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας στην Κρήτη.

Η κτιτορική και χρονολογημένη επιγραφή στην κύρια είσοδο της μονής «ΣΤΕΝΗ Η ΠΥΛΗ ΚΑΙ ΤΕΘΛΙΜΜΕΝΗ Η ΟΔΟΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΖΩΗ 1677», τεκμηριώνει την ύπαρξη της μονής. Λίγα χρόνια πριν θα πρέπει να τοποθετήσουμε την ανέγερση της εκκλησίας του Αγίου Παντελεήμονα. Η σωζόμενη προφορική παράδοση μας δίδει πληροφορίες για τους ιδρυτές της μονής και την σχετική χρονολόγηση «Η Μονή ιδρύθη προ 250 περίπου ετών υπό των εκ του Μετοχίου Αγ. Γαλήνης (Σεισών) ελθόντων μοναχών Μακαρίου, Ιρεμίου και Κοσμά». Ακόμη η σωζόμενη παράδοση της μονής αναφέρει: «Τούρκοι επέδραμον κατά της παλαιάς Μονής του Αγίου Αντωνίου παρά την θέσιν Γαλήνους από θαλάσσης και επέφερον γενικήν καταστροφήν, κατέσφαξαν τους δυστυχείς μοναχούς πάντας πλην τριών οίτινες και διέφυγον, τις οίδε τινι τρόπω την αδυσώπητον και φρικτήν σπάθην του εξηγριωμένου και αιμοσταγούς επιδρομέως. Οι τρεις αυτοί γεραροί Μοναχοί Ιρεμίας, Μακάριος και Κοσμάς είναι οι πρώτοι κτίτορες και oικισταί της σωζόμενης μέχρι σήμερον ιεράς Μονής του Αγίου Παντελεήμονος».

Μαρτυρίες για τα χρόνια της Τουρκοκρατίας στην Κρήτη αποκαλύπτουν ένα οργανωμένο μοναστήρι με πλούσια βιβλιοθήκη. Το 1698 η μονή απέκτησε το χειρόγραφο βιβλίο με τίτλο «Νομοκάνων Ματθαίου Βλαστάρεως» που βρίσκεται σήμερα στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης. Το 1670 η μονή δεχόταν δωρεές και αφιερώματα «Η εκ του χωριού Φόδελε επαρχίας Μυλοποτάμου Καλή, το γένος Εμμανουήλ Χριστιανή κατέθεσε και ωμολόγησεν (...) Δι’ αιωνίου και διαρκώς αφιερώσεως, αφιέρωσα εις την ως ειρήται Μονήν του Αγίου Παντελεήμονος τα κατωτέρω ακίνητά μου: Μίαν οικίαν μου εν τω χωριώ Φόδελε … (…)».

Η μορφή του Μοναστηρίου είχε φρουριακό χαρακτήρα. Γύρω από το καθολικό παρατάσσονταν τα κελιά, τα μαγειρεία, ο ξενώνας, η αίθουσα υποδοχής, οι στάβλοι και το ελαιοτριβείο. Το καθολικό βρίσκεται στο κέντρο της αυλής. Το βόρειο κλίτος του είναι αφιερωμένο στον Άγιο Αντώνιο και το νότιο κλίτος στον Άγιο Παντελεήμονα.

Το 1972 κατεδαφίστηκε σχεδόν το σύνολο των κελιών της Μονής καθώς και οι κοινόχρηστοι χώροι και το ηγουμενείο.

Βιβλιογραφία: Περιοδικό «Μύσκυ», Αθήνα, 1938 «Μνημεία και Ιστορικές Αναφορές» Φόδελε, 2001 «Στο Μαλεβύζι», Μαλεβύζι, 1998.

*Η Ειρήνη Σπαντιδάκη είναι αρχαιολόγος