34 χρόνια χωρίς τον “Aρχάγγελο της Κρήτης”
Ιντα ‘χετε γύρου - γυρού
κι είναι βαριά η καρδιά σας
δεν τρώτε και δεν πίνετε
και δεν χαροκοπάτε
πρίν νά ‘ρθει ο χάρος να μας βρεί να μας εδιαγουμίσει
να διαγουμίσει τσι γεννιές
και να διαλέξει τσ’ άνδρες...
«Ήταν από τα ωραιότερα και τα πιο αγνά πλάσματα που έχω συναντήσει . Όσο καθάρια και όσο συγκλονιστική ήταν η φωνή του, άλλο τόσο ήταν και στη ζωή του γνήσιος και καθάριος. Ήταν σαν αρχάγγελος. Κι ίσως γι’ αυτό πέθανε τόσο νέος”.
Μ’ αυτά τα λόγια αποχαιρετούσε η Τζένη Καρέζη αλλά και όλοι οι Έλληνες μια από τις πιο σπουδαίες φωνές της σύγχρονης Ελλάδας,που άφηνε την τελευταία του πνοή στις 8 Φεβρουαρίου του 1980.
Το παληκάρι της Κρήτης, ο Νίκος Ξυλούρης που με τη φωνή και το ήθος του σημάδεψε τα χρόνια της χούντας, την αντίσταση σε αυτήν, αλλά και τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης,έφυγε στην ακμή της καριέρας του μετά από μεγάλο αγώνα ενάντια στον καρκίνο σε ηλικία μόλις 44 χρονών.
Ο θάνατος του τον έστειλε στη σφαίρα της αθανασίας και του μύθου, αφήνοντας ως πολύτιμη παρακαταθήκη όχι μόνο τα τραγούδια του, αλλά το ήθος και τον τρόπο που επέλεξε να ζήσει. Όσα χρόνια όμως και αν περάσουν η φωνή του δε θα πάψει να ηχεί στις καρδιές των Κρητικών . Δεν είναι τυχαίο που σήμερα όλο και πιό πολύ τα τραγούδια του ακούγονται παντού... από τα γλέντια στην Κρήτη, στα φοιτητικά στέκια από νέους που ήταν αγέννητοι όταν πέθανε, ακόμα και στα ραδιόφωνα.
“Γέννημα-θρέμμα μιας ιδιαίτερης πατρίδας- είπε γι’ αυτόν η Μαρίζα Κωχ - που του χάρισε όλον τον κόσμο μέσα απ' τη φυσική ομορφιά, μέσα απ' την ιστορία της και τους ήχους της μουσικής, μητρικής γλώσσας. Δέκτης και πομπός του ωραίου, ο Νίκος Ξυλούρης άφησε σ’ όλους όσοι τον γνώρισαν την μοναδικότητα της φωνής του, την αγνή αγωνιστικότητα που τον χαρακτήριζε και τη βαθιά μουσική του γνώση στο χώρο της μουσικής, όπως αυτή αναδυόταν μέσα από τους μοναδικούς αυτοσχεδιασμούς του στη λύρα”.
Ο Νίκος Ξυλούρης, υπήρξε όχι μόνο μια από τις σπουδαιότερες φωνές της σύγχρονης Ελλάδας αλλά και μια σημαντική προσωπικότητα που άφησε το θετικό της αποτύπωμα τόσο στα καλλιτεχνικά όσο και στα κοινωνικό-πολιτικά πράγματα του τόπου μας και ο οποίος εξέφρασε μοναδικά την ψυχή όχι μόνο των Κρητικών αλλά όλων των Ελλήνων σε μια δύσκολή για τον τόπο μας εποχή.
Κατά τη διάρκεια της χούντας η φωνή του θα γίνει σημαία αντίστασης.
Η εκρηκτική κατάσταση που επικρατεί εκείνες τις μέρες στην Αθήνα δεν τον φοβίζει καθόλου. Απεναντίας, πρωτοστατεί στον αγώνα για τη δημοκρατία και γίνεται ένας από τους ελάχιστους επώνυμους της εποχής που βλέπουν το όνομά τους στις εφημερίδες των ιστορικών εκείνων ημερών. «Ο Νίκος Ξυλούρης ήταν χθες στο Πολυτεχνείο» γράφουν και ο ήδη φορτισμένος πολιτικά τραγουδιστής γίνεται... κόκκινο πανί για τη μεταλλαγμένη δικτατορική κυβέρνηση που ακολουθεί.
«Πότε θα κάνει ξαστεριά», «Αγρίμια κι αγριμάκια μου»... ο λαός ακουμπούσε στη φωνή του τις κρυφές του ελπίδες. Βρέθηκε στο Πολυτεχνείο μαζί με τον εξεγερμένο λαό, στάση που του κόστισε διωγμούς από τη χούντα και την απαγόρευση των τραγουδιών του, που μετατράπηκαν σε σύμβολα αντίστασης.
Συγκλονιστική επίσης στιγμή, ήταν η συμμετοχή του Νίκου Ξυλούρη το καλοκαίρι του 1973 στο Μεγάλο μας Τσίρκο, του Ιάκωβου Καμπανέλλη που ανέβασαν στο θέατρο «Αθήναιον», η Τζένη Καρέζη και ο Κώστας Καζάκος, με αντικείμενο την ιστορική διαδρομή της Ελλάδας στα νεότερα χρόνια στην οποία κρατούσε τον καθοριστικό ρόλο του τραγουδιστή.
Ο Ξυλούρης, ντυμένος με την Κρητική φορεσιά έβγαινε σαν σηματωρός και κήρυκας, μετατρέποντας τη νύχτα σε λάμψη:
«Φίλοι κι αδέρφια, μανάδες, γέροι και παιδιά στα παραθύρια βγείτε και θωρείτε ποιοι περπατούν στα σκοτεινά και σεργιανούνε στα στενά…».
«Λαέ μη σφίξεις άλλο το ζωνάρι
μην έχεις πια την πείνα για καμάρι.
Η πείνα το καμάρι είναι του κιοτί του σκλάβου που του μέλλει να θαφτεί».
Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος θα πει γι’ αυτόν ίσως τα πιό χαρακτηριστικά λόγια: “… Ο λυράρης Νίκος Ξυλούρης θαρρείς και είχε ξεκορμίσει από τις βυζαντινές τοιχογραφίες, όπου οι άγγελοι παίζουν λύρα, τουμπελέκι και ταμπουρά. Ο τραγουδιστής Ξυλούρης ερχόταν από το βαθύ Βυζάντιο, από τις κατανυκτικές ολονυχτίες της Βασιλεύουσας, όταν ο Δαμασκηνός δημιουργούσε και ο Ρωμανός ο Μελωδός απογειωνόταν. Μέσα στην φωνή του Ξυλούρη κατοικούσαν οι αρχαίοι μουσικοί τρόποι, οι βυζαντινές κλίμακες και οι δρόμοι της Ανατολής. Ο Ξυλούρης ήταν ο χαρισματικός αγγελιαφόρος που έφερνε στην εποχή μας το μήνυμα της μουσικής ελληνικής συνέχειας. Τραγουδούσε και αγάλλονταν η Σαπφώ, η Κασσιανή και η κυρά-Φροσύνη. Η φωνή του Ξυλούρη δεν ήταν ένα μουσικό εργαλείο απλώς. Ήταν ένα πολιτισμικό ήθος και ένα υψηλόφρον ύφος. Ήθος και ύφος συγκροτούσαν το υψηλών της παρουσίας του Ξυλούρη. Ο Ξυλούρης μας έφυγε, αλλά μας άφησε το ίχνος του πάνω στα πράγματα και στις ιδέες μας. Ίχνος γνησιότητας, σφραγίδα αυθεντικότητας και Λυδία λίθο αλήθειας».
