Πρώτα απ’ όλα, θα ήθελα να γράψω ότι συμμερίζομαι απόλυτα τις ανησυχίες πολλών συμπατριωτών μας σ’ ό,τι αφορά την ευθύνη όλων μας, ως μεμονωμένων ατόμων και ως μελών ενός κοινωνικού συνόλου ή οργανωμένων φορέων της κοινωνίας μας, για την τύχη της πλούσιας πολιτιστικής μας κληρονομιάς.
Παρακολουθώντας, λοιπόν, από την αρχή έως και σήμερα τη δημοτική προσπάθεια – όπως τις εννοούν στη Λότζια – αναμόρφωσης και λειτουργικής αξιοποίησης του ιστορικού κτιρίου «Ακτάρικα» προκειμένου να στεγάσει τη «Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη» Ηρακλείου, το πνευματικό κόσμημα της πόλης, ως πολιτιστική ή πολιτισμική κληρονομιά, αφήστε με να θεωρώ ό,τι από το παρελθόν, δίχως να θεωρείται συντηρητική οπισθοδρόμηση, συμβάλλει, άμεσα ή μακροπρόθεσμα, στην ψυχική και πνευματική καλλιέργεια ενός ανθρώπου και στην εκλέπτυνση των κοινωνικών ηθών. Και αναφέρομαι, φυσικά, και στα υλικά (κειμήλια, βιβλία κ.α.) και στα πνευματικά (ιδέες κατεξοχήν) κληροδοτήματα των προηγούμενων γενεών προς τις επόμενες, τα οποία χρήζουν, όπως όλοι ξέρουμε, ξεχωριστής συντηρήσεως.
Και συμμετέχω, μ’ όλες μου τις πνευματικές και σωματικές δυνάμεις, στην αγωνία τούτη, γιατί, όπως έλεγε κι η αείμνηστη Μελίνα Μερκούρη, το Μάρτη του 1992, τα μνημεία, ως παράγοντες της ακτινοβολίας του πολιτισμού μας, είναι πηγή κύρους για τη χώρα μας και βασικό έρεισμα για το χειρισμό εθνικών μας υποθέσεων. Ας μην ξεχνάμε ότι το κύρος αυτό, η φιλοσοφία, οι πολιτικές ιδέες και η τέχνη μας πολύ βοήθησαν στην ανάπτυξη του φιλελληνισμού, ο οποίος με τη σειρά του πολύ συνέβαλε στην αποκατάσταση της εθνικής ανεξαρτησίας μας. Έτσι, πέρα από κάθε σκοπιμότητα, η πολιτιστική κληρονομιά μας παραμένει δάσκαλος και οδηγός, η εσωτερική μας δύναμη, η ευσυνειδησία και η περηφάνιά μας».
Και υπεισέρχομαι σιγά – σιγά στο θέμα που θέλω να σας παρουσιάσω. Θα μου επιτραπεί, πιστεύω, λόγω της φιλολογικής μου παιδείας, να σταθώ περισσότερο στην πολιτιστική κληρονομιά αυτή καθ’ εαυτή.
Το 2001, λοιπόν, στην αλλοτινή εφημερίδα της πόλης μας, «Τόλμη», είχα δημοσιεύσει μιαν επιφυλλίδα, υπό τον τίτλο «Ομιλώντα … Κτίσματα;». Αντικείμενό της είχα – πολύ νωρίτερα πριν, στα τέλη Ιούλη του 2003, οι μπουλντόζες ισοπεδώσουν στη Χαλκίδα την Οικία Σκαρίμπα ! – διαλέξει την ανάγκη κρατικής μέριμνας, φροντίδας και προστασίας, που έχουν τα σπίτια επιφανών λογοτεχνών ή πνευματικών εν γένει ανθρώπων της Ελλάδας ή κάποια παλαιά, παραδοσιακά, δημόσια εκπαιδευτήρια – διδακτήρια, ώστε να λειτουργήσουν ως πραγματικές εστίες πολιτισμού για τη νέα γενιά ως επί το πλείστον. Και θ’ αποδειχτούν ιδιαίτερα χρήσιμα για τη νεολαία, όταν αναζητά την κοινωνική και πολιτιστική της ταυτότητα στο παρελθόν, για να επαναπροσδιορίσει τους στόχους και τη θέση της μέσα στην κοινωνία, όπου ζει και πολιτεύεται.
Επιτρέψτε μου να σας θυμίσω ένα απόσπασμα από εκείνο το άρθρο μου. «Σε ποιο σπίτι γεννήθηκε και μεγάλωσε η Έλλη Αλεξίου; Σε ποιο σχολειό φοίτησε ο Νίκος Καζαντζάκης; Πού έμεναν, όσο ζούσανε στο Ηράκλειο, ο Άρης Δικταίος, ο Μηνάς Δημάκης, ο Ι. Κονδυλάκης, η Γαλάτεια Καζαντζάκη; Ποιο ήταν το πρώτο κτίριο που φιλοξένησε την Παιδαγωγική Ακαδημία Ηρακλείου; Σε τι κατάσταση βρίσκεται το σπίτι του Στέργιου Σπανάκη και του Νικολάου Σταυρινίδη;
Όλα τούτα τα … ομιλώντα κτίσματα αποτελούνε μέρος, και σημαντικό μάλιστα, της πνευματικής ιστορίας του Ηρακλείου. Και το δυσάρεστο είναι ότι, ίσως, έχουν αλλοιωθεί στο πέρασμα του χρόνου και βαθμιαία λησμονήθηκαν (ή θα ξεχαστούν πλήρως) από τις κατοπινές γενιές. Κάποιος, όμως, δεν πρέπει να σώσει και να προβάλει τα εναπομείναντα ως μουσεία π.χ., διαφορετικά … Ποιος όμως;»
Όπως καταλαβαίνετε εύκολα, ήταν έκδηλη η ανησυχία μου για τον τρόπο διάσωσης και χρησιμοποίησης με τον καλύτερο για την κοινωνία τρόπο των εναπομεινάντων σπιτιών των Κρητικών, που διέπρεψαν, με την παρουσία τους, στα Ελληνικά Γράμματα. Ακόμη και τώρα, ιδίως μετά τους Καλλικρατικούς (Ν. 3852/2010 – «Νέα Αρχιτεκτονική της Αυτοδιοίκησης και της Αποκεντρωμένης Διοίκησης – Πρόγραμμα Καλλικράτης» ) μεγάλους σ’ έκταση Δήμους, η ίδια αγωνία με κατέχει και την προεκτείνω ακόμη και για εγκαταλελειμμένα σχολικά κτίρια ή απομονωμένες εκκλησίες ή όχι τόσο ευπρόσιτους για τον πολύ κόσμο αρχαιολογικούς χώρους.
Όταν διάβασα, πριν από λίγα χρόνια, το καλοκαίρι του 2010, στις εφημερίδες πως η Εταιρεία Συγγραφέων πρότεινε και το Δημοτικό Συμβούλιο του Δήμου Αθηναίων έκανε δεκτό να τοποθετηθούν τιμητικές πινακίδες σε σπίτια όπου έζησαν λογοτέχνες (Νίκος Εγγονόπουλος, Ανδρέας Εμπειρίκος, Οδυσσέας Ελύτης, Γιάννης Ρίτσος, Γιώργος Σεφέρης, Διδώ Σωτηρίου, Κώστας Ταχτσής), αναλογίστηκα πόσο μεγάλο είναι το χρέος και σημαντική η ευθύνη όλων μας η συντήρηση, διαφύλαξη και αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Όλοι έχουμε μερίδιο ευθύνης για τη συμμετοχή και ευαισθητοποίηση του κοινού στον αγώνα να διασώσουμε την πολιτιστική κληρονομιά.
Έτσι, αν στο άρθρο μου του 2001, μ’ εκείνο το γεμάτο αδημονία «ποιος;» του επιλόγου, στρεφόμουν, κυρίες και κύριοι, προς τη Δημοτική Αρχή του Ηρακλείου, σήμερα απευθύνομαι, από τούτο το βήμα, σ’ όλους τους συμπολίτες μου και σ’ όλους τους σχετικούς εμπλεκόμενους καθ’ οιονδήποτε τρόπο φορείς της πόλης μας και της Πολιτείας, αλλά και κάθε πόλης γενέτειρας ενός σπουδαίου Νεοέλληνα πνευματικού ανθρώπου, λογοτέχνη ή καλλιτέχνη. Αναφέρομαι, επίσης, και στα χωριουδάκια, στα κεφαλοχώρια, τις κωμοπόλεις και πολίχνες ή και στα αστικά κέντρα, που διέθεταν, επί δεκαετίες, δημόσια εκπαιδευτήρια, δημοτικά σχολεία, ακόμη και μονοθέσια, π.χ. ή πολυπληθή γυμνάσια. Να σας θυμίσω, βέβαια, πως τα σχολεία βάσει του άρθρου 5 παρ.1 του 1894/90 το οποίο αντικαταστάθηκε με το άρθρο 31 του ν.2009/92 καθώς και την Κ.Υ.Α. με αριθμό ΣΤ/13/93 (ΦΕΚ 40Β΄/26.1.94) θεωρούνται περιουσία του Δήμου, ενώ σύμφωνα με την παρ.4 του άρθρου 94 του Ν.3852/2010 στοιχείο 24 ο καθορισμός κοινωφελούς χρήσης των σχολείων σε περίπτωση παύσης της λειτουργίας τους είναι πλέον αρμοδιότητα των Δήμων.
Σε μια σύντομη πλην αναγκαία παρέκβασή μου, θα σας αφηγηθώ δύο περιστατικά, τα οποία, και σήμερα που τα φέρω πάλι στο φως, πάλλουν την καρδιά μου με πόνο. Με λίγα λόγια, για να μην αργοπορώ, κυρίες και κύριοι, θυμάμαι πως, στην αρχή της δεκαετίας του 1990, στο χωριό Πλάτη του Οροπεδίου Λασιθίου Κρήτης, που κείται δίπλα στο χωριό του πατρός μου, Άγιος Χαράλαμπος, είχα, μέσα στο ερειπωμένο και, ελέω «Καποδίστρια» άραγε ή αστυφιλίας; , εγκαταλελειμμένο δημοτικό σχολείο του χωριού, βρει ένα Αναλυτικό Πρόγραμμα του 1910. Η δεύτερή μου ανάμνηση είναι πιο πρόσφατη, προέρχεται από τη μεταπτυχιακή διπλωματική μου εργασία, συγγραφείσα για το πανεπιστήμιο Κρήτης την περίοδο 1999 – 2001, στην οποία, με μεγάλη μου θλίψη, είχα αναφέρει ότι από τους 160 περίπου ναούς του Χάνδακα στα χρόνια της Ύστερης Ενετοκρατίας (16 – 17ος αιώνας), στο σημερινό Ηράκλειο όσοι βρίσκεις είναι μετρημένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού και μόλις μετά βίας!
Όταν ξεκίνησα να γράφω σήμερα, δεν είχα πρόθεση να καταδείξω και να ψέξω την αγνωμοσύνη κάποιων πόλεων της Ελλάδας προς τα πνευματικά τους παιδιά ή τα κτίρια που φιλοξένησαν τους αγώνες για μόρφωση και πνευματική καλλιέργεια γενεών και γενεών συμπατριωτών μας. Σκοπός μου ήταν η ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης για την προστασία του σημαντικού πλην ακατέργαστου πολιτιστικού μας πλούτου και συνάμα η πρόληψη καταστροφής πολιτιστικών συμβόλων.
Ευτυχώς, εξ όσων γνωρίζω, εμείς στο Ηράκλειο δεν είχαμε περιπτώσεις σαν της οικίας Σκαρίμπα που θυσιάστηκε για να γίνει το οικόπεδο πολυκατοικία, ώστε να μην ακουστεί ποτέ ξανά εκ των υστέρων υπουργός Πολιτισμού (στην περίπτωση Σκαρίμπα ήταν ο νυν πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, κ. Ευάγγελος Βενιζέλος) να δηλώνει ότι – όπως έγραψαν οι εφημερίδες του 2003 – «πρόκειται για μία κραυγαλέα παραβίαση του νόμου που συνεπάγεται αυστηρές διοικητικές και ποινικές κυρώσεις» και να καλεί «τις αρμόδιες υπηρεσίες να κινήσουν όλες τις διαδικασίες και να αναφέρουν την τέλεση της πράξης στην αρμόδια εισαγγελική αρχή». Στην Πάτρα, όπου ζούσα την περίοδο 2001 – ’08, είχα λάβει μέρος σε ημερίδα, όπου έγινε εκτενούς συζήτησης αντικείμενο και το θέμα της ανάδειξης του σπιτιού που γεννήθηκε ο Κωστής Παλαμάς. Τη δυνατότητα να γνωρίσουν τη Θεσσαλονίκη με μια άλλη ματιά, με μια βόλτα σε κλασικά στέκια, σπίτια και σημεία, όπου έζησαν κι έδρασαν διάφοροι λογοτέχνες, έδωσαν, το Μάιο του 2011, πνευματικοί φορείς της πόλης, ενόψει της 8ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου. Ακόμα, ας γραφεί και ότι τον Απρίλιο του 2013, στην Καστοριά, το Λαϊκό Πανεπιστήμιο της πόλης διοργάνωσε, για να γνωρίσει το ιστορικό παρελθόν της περιοχής η νέα γενιά, εισήγηση με θέμα: «Τα Παλιά Σχολικά Κτίρια της Καστοριάς».
Με πολλούς τρόπους θαρρώ ότι μπορούν να αξιοποιηθούν και να λειτουργήσουν ως πνευματικές εστίες και πολιτιστικά ακατάλυτα στο χρόνο σύμβολα τα σπίτια λογοτεχνών ή καλλιτεχνών πανελληνίου εμβέλειας ή τα πάλαι ποτέ σχολικά κτίρια. Όχι μόνο να μετατραπούν σε μουσεία ιστορικά ή λαογραφικά και χώρους φύλαξης και προβολής όσων υλικών αντικειμένων συνδέονται με τους πνευματικούς ανθρώπους του τόπου οι οποίοι σχετίστηκαν, άμεσα και έμμεσα, με τα κειμήλια αυτά. Όλοι θα τα αποδέχονταν και ως βιβλιοθήκες προσιτές σ’ όλες τις ηλικίες ή εξειδικευμένες, ως κέντρα νεότητας πολλαπλών χρήσεων (σχολές εκμάθησης βυζαντινής αγιογραφίας ή ξυλογλυπτικής ή πνευματικών παιχνιδιών κ.α.) ή εκθεσιακούς χώρους ζωγραφικής και άλλων παραδοσιακών ( γλυπτική, κεραμική κ.α.) και μοντέρνων τεχνών (βιντεολέσχες π.χ.) και ως αίθουσες διαλέξεων ή μουσικών εκδηλώσεων. Μ’ άλλα λόγια, προτείνω, με ταυτόχρονη προβολή του παιδευτικού τους παρελθόντος και, μονάχα, εφόσον συντηρηθούν από εξειδικευμένα μεικτά (φιλόλογοι – δήμος – μηχανικοί – συντηρητές) συνεργεία, ν’ αξιοποιούνται, με σεβασμό στην πολύχρονη ιστορική τους πορεία, από τις κατά τόπους δημοτικές αρχές κατά τον ιδανικότερο τρόπο προβολής πολιτιστικών αγαθών απευθυνόμενων στο σύνολο των πολιτών και των επισκεπτών της πόλης ανεξαρτήτως ηλικίας και φύλου και όχι σ’ ένα στενά περιορισμένο αριθμό ειδημόνων τάχα φιλότεχνων/ φιλομαθών.
Κάποια από τα σπίτια αυτά ή τα κτίρια γενικότερα ίσως είναι παραμελημένα ή και κατεστραμμένα από το χρόνο ή το ανθρώπινο φιλάργυρο και ασεβές προς το πολιτιστικό παρελθόν χέρι. Έτσι, έφερα στο νου μου το Νόμο 3028/2002 για την προστασία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Και σκέφτηκα πως θα αρκούσε η πραγματική και δυναμική ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης, για να τους δοθεί από τα αρμόδια κρατικά όργανα η δέουσα περαιτέρω σημασία. Και η κρατική μέριμνα είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί μέσα από μια σειρά ενέργειες, για τις οποίες, επειδή πρόκειται, θαρρώ, για απόδοση ευγνωμοσύνης, δεν πρέπει η Πολιτεία και οι επιφορτισμένοι λειτουργοί και φορείς της να φείδονται χρόνου και εξόδων ή να περιορίζονται στη θέσπιση νόμων, που, όμως, συχνότατα κινδυνεύουν να μείνουν «κενά γράμματα άνευ ουσίας και περιεχομένου»! Κι οι ενέργειες αυτές, που βαθμηδόν θα φέρουν τα επιθυμητά αποτελέσματα, ας συνοψιστούν στα εξής, τα οποία γίνονται, χωρίς δυσκολία, κατανοητά από τους συντηρητές, τους μηχανικούς, τους αρχιτέκτονες και τους αρχαιολόγους, που θα εμπλακούν στις σχετικές διαδικασίες: καταγραφή, φωτογράφηση, αποτύπωση, ηλεκτρονική τεκμηρίωση, τοπογράφηση των μνημείων, κατάρτιση των σχετικών αρχιτεκτονικών, δομοστατικών και διαγνωστικών μελετών, μελέτες συντήρησης, προστασίας, αναστήλωσης, ανάδειξης, διαχείρισης και ολοκληρωμένης χρήσης των μνημείων.
Και με το κτίριο «Ακτάρικα» του Ηρακλείου πάντα στο νου μου επανερχόμενος, στον επίλογό μου, στην πρότασή μου, που ευχής έργον θα ‘ταν εάν έβρισκε σύμφωνους τους τωρινούς διαχειριστές των οικιών ή των αλλοτινών διδακτηρίων και την Πολιτεία ή τους πνευματικούς και κοινωνικούς φορείς που αναλάμβαναν την εφεξής «εκμετάλλευσή» τους, θα σας αφήσω όπως ακριβώς ξεκίνησα. Με λόγια της Μελίνας Μερκούρη και προτρέπω όλους μας, απ’ όποιαν «έπαλξη» κι αν βρισκόμαστε, να αγωνιζόμαστε καθημερινά να μετουσιωθούν σε πράξη, μ’ οποιοδήποτε τίμημα και κόστος για εμάς εάν θέλουμε καλύτερο μέλλον για τα παιδιά μας: «Αυτό που κράτησε τον Ελληνισμό όρθιο μέσα στους αιώνες είναι η δύναμη της παράδοσής του, που τροφοδοτείται από την παρουσία των μνημείων της στο περιβάλλον του καθημερινού ανθρώπου. Όμως, η παρουσία αυτή εξασφαλίζεται μόνον με κατάλληλους θεσμούς, με κατάλληλα τεχνικά έργα, με δημιουργία μουσείων και πολλά άλλα συναφή. Βεβαίως, για όλα αυτά χρειάζονται άνθρωποι, χρήματα και μέσα, πολύ περισσότερα από όσα διαθέτουμε σήμερα.
Βεβαίως – και αυτό είναι το σπουδαιότερο – χρειάζεται μια άλλου τύπου βίωση της κληρονομιάς μας, που δεν θα υπάρξει αν δεν αλλάξει εκ βάθρων το ακατάλληλο εκπαιδευτικό μας σύστημα. Γιατί δεν θα διαθέτουμε δραστική προστασία της κληρονομιάς μας όσο κάθε Έλληνας πολίτης δεν θα είναι ένας συνειδητός, ευαίσθητος και παθιασμένος φρουρός της».
1. Το παρόν σημείωμα είναι επικαιροποιημένη διασκευή από ομιλία του με θέμα, «Εστίες πολιτισμού τα συντηρημένα σπίτια γνωστών λογοτεχνών», στο «ITECOM - Ευρωπαϊκό Συνέδριο με θέμα: Καινοτόμες Τεχνολογίες και Υλικά για την Προστασία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς» του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας και Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (Αθήνα, 16 – 17.12.2003).
