Μέσα από μια συναρπαστική αφήγηση ξεδιπλώνει την ιστορία ενός αντιφατικού έρωτα, αλλά και την ιστορία μιας ολόκληρης κοινότητας ανθρώπων που τα έχει όλα: εκείνους που υποτάσσονται στην εξουσία, εκείνους που γίνονται γρανάζια της κρατικής και της παρακρατικής μηχανής, αλλά και εκείνους που αντιστέκονται.
Το σκηνικό: ένα χωριό. Μόνο που η δράση ξεπερνά τα όρια του «χωριού», επεκτείνεται στη Χώρα (την πόλη, την πρωτεύουσα) και πάει ακόμη μακρύτερα, στα κέντρα όπου λαμβάνονται οι μεγάλες αποφάσεις.
Ο χρόνος: Ιούλιος 1950 - Απρίλιος 1952. Ωστόσο, οι αναφορές στο «χθες» είναι τόσο πυκνές, που νομίζεις ότι ο συγγραφέας θέλει να συμπυκνώσει όλο τον ιστορικό χρόνο, όλο το πρόσφατο παρελθόν, σε είκοσι μήνες περίπου, όσο διαρκεί η δράση των ηρώων. Πιο σημαντικές, όμως, είναι οι αναφορές στο μέλλον. Οι ήρωες γνωρίζουν ότι οι πράξεις του ιστορικού παρόντος έχουν πάντα συνέπειες στο μέλλον.
Ο τόπος: ορεινή Κρήτη. Κι όμως, το χωριό, που συμβολικά το ονομάζει Ανέγνωρο, θα μπορούσε να είναι οπουδήποτε στη διχασμένη Ελλάδα.
Η αφήγηση: τριτοπρόσωπη και θελκτική. Είναι από τα βιβλία που δεν τα αφήνεις εύκολα.
Τις δυο τελευταίες δεκαετίες παρατηρήθηκε μια πολύ μεγάλη παραγωγή μυθιστορηματικών έργων στην Ελλάδα. Τα περισσότερα από αυτά είναι απλές ιστοριούλες που θα μπορούσαν να καλύψουν το μέγεθος ενός μέτριου σε έκταση διηγήματος. Από τα έργα αυτά (που συνήθως τεντώνονται και «τσιτώνονται» για να καλύψουν το μέγεθος ενός βιβλίου) λείπουν συνήθως οι αρετές που χαρακτηρίζουν το είδος, και κυρίως λείπει η πλοκή. Το βιβλίο του Ψιλάκη μένει σαν ένα καλό παράδειγμα γραφής. Όχι μόνο για το σκηνικό που έχει στήσει, ούτε για την πλοκή με τα συνεχή απρόοπτα που ξαφνιάζουν τον αναγνώστη, ούτε ακόμη για τα ευτράπελα περιστατικά που λειτουργούν λυτρωτικά και κάνουν πιο ευχάριστη την ανάγνωση. Μένει (και) για τον φιλοσοφικό στοχασμό του, (και) για τις προτάσεις που διατυπώνει, (και) για τον τρόπο με τον οποίο διασώζει το ήθος μιας κοινωνίας, δηλαδή το ήθος της αγροτικής Κρήτης.
Με την εμπειρία του στον γραπτό λόγο ο συγγραφέας ξέρει πώς θα κρατήσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη, σε ποιο σημείο χρειάζεται αποφόρτιση, πού πρέπει να βάλει λόγια στα στόματα των ηρώων, λόγια που συναρπάζουν και αποτελούν καλά διδάγματα για μια εποχή σαν τη δική μας. Δηλαδή, λόγια σαν και τα παρακάτω:
«Όσο σκύβεις το κεφάλι και λες “σφάξε με, Αγά μου, να αγιάσω”, τόσο θα ακονίζει ο Αγάς τη χατζάρα του».
Σε άλλο σημείο επαναφέρει το τεράστιο θέμα της σύγκρουσης ανάμεσα στο εθιμικό δίκαιο και το επίσημο θεσμικό πλαίσιο:
«Τους νόμους που κρατούν στα χέρια τους οι χωροφυλάκοι τους φτιάχνουν οι καλαμαράδες με τα μπαμπακένια χέρια· κόβουν και ράβουν κατά το συφέρο τους, δεν κατέχεις που λένε πως όπου θέλει ο τσικαλάς κολλά τ’ αυτί; Έτσι και τούτοι, όπου θέλουν το κολλούν τ’ αυτί του νόμου. Τους δικούς μας νόμους τους φτιάχνομε εμείς, πάππου προς πάππου».
Κι αλλού αναπτύσσει συγκλονιστικούς διαλόγους ανάμεσα στο θείο και το ανθρώπινο. Οι ήρωες του Ψιλάκη συνομιλούν με τους αγίους, όπως ακριβώς συνομιλούν μεταξύ τους. Ο συγγραφέας, όπως έχει δείξει με τις προηγούμενες μελέτες του, γνωρίζει καλά τον λαϊκό πολιτισμό και τον μεταφέρει με τρόπο που μοιάζει συγκινητικά αφελής. Κατά βάθος, όμως, είναι συγκινητικά βαθυστόχαστος:
«Συχώρα με, Άι Νούφρη, δεν φταις κι εσύ, φουκαρά, ασκητής είσαι, δεν κατέχεις από τέτοιες δουλειές, μ’ ένα σταυρό στο χέρι πορεύεσαι. Αλλά τούτη η δουλειά δεν θέλει παπάδες και θυμιατά, άντρες θέλει. Αν μπούμε εμείς μπροστά, θ’ ακολουθήσει κι ο παπάς με το θυμιατήρι του. Θα τον δεις κι εσύ, Άι Νούφρη μου, θα αφήσεις το σταυρό και θα πιάσεις τη χαχαλόβεργα, μαζί μας θα έρθεις. Θες δεν θες, μαζί μας θα έρθεις».
«Αλλά πες μου αν μπορείς εσύ να ξεχωρίσεις τον αλλοπαρμένο από τον άγιο. Και το Χριστό να δεις μπροστά σου για αλλοπαρμένο θα τον πάρεις. Τη μια να ευλογεί το κρασί και να αυγατίζει, την άλλη να καβαλικεύει γαϊδάρους και να μπαίνει στα Γεροσόλυμα. Άλλοι τον είχαν για αντάρτη και άλλοι για κουζουλό, δεν κατάλαβαν πως ήταν Θεός.»
Άφησα για τελευταίο αυτό που επισήμαναν και άλλοι αναγνώστες. Το σάλπισμα: να μην αφήσουμε τη σκλαβιά να γίνει συνήθεια!
«- Ποια είναι η χειρότερη σκλαβιά που μπορεί να γνωρίσει ο άνθρωπος;
Ακούστηκαν φωνές, σα να ρωτούσε ο ένας τον άλλον, πήρε θάρρος ο Αγριλός.
- Του Τούρκου η σκλαβιά είναι η χειρότερη, μπάρμπα Μηνά.
Πήρε το λόγο κι ο Γαλέτης, που οι Ναζί είχαν πέψει τον αδερφό του στο Νταχάου.
- Όχι του Τούρκου· του Γερμανού η σκλαβιά είναι αβάσταχτη. Ο Τούρκος δεν μας έκαμε σαπούνι. Ο Γερμανός μας έκαμε!
Πήρε βαθιά ανάσα ο Μηνάς.
- Όχι, μωρέ! Ούτε του Γερμανού ούτε του Τούρκου. Η χειρότερη σκλαβιά του κόσμου είναι η σκλαβιά που σου γίνεται συνήθεια!»
Χρ. Κ.
