Του Μιχάλη Γ. Καβουλάκη*
Στην εκφορά του καθημερινού μας λόγου παρατηρούνται πολλές παρατυπίες και ασάφειες στον σχηματισμό των γυναικείων επαγγελματικών ονομάτων.
Έτσι, καθημερινά λέγεται ή ακούγεται: Η νομάρχης της νομάρχη, η γυμνασιάρχης της γυμνασιάρχη, η κοσμήτορας της κοσμήτορα και άλλα παρόμοια, που διασύρουν τον νεοελληνικό λόγο. Ακόμη λέγεται: Οι νομάρχες, οι γυμνασιάρχες, στον πληθυντικό αριθμό, χωρίς να είναι δυνατόν να γίνει διάκριση του γένους, αν δηλαδή πρόκειται για άντρες ή γυναίκες.
Παλαιότερα δεν υπήρχε πρόβλημα στον σχηματισμό των γυναικείων επαγγελματικών ονομάτων, γιατί η γυναίκα δεν διεκδικούσε την άσκηση κάποιου επαγγέλματος.
Στην εποχή μας όμως τα κοινωνικά δεδομένα έχουν άρδην αλλάξει. Διάφοροι λόγοι, οικονομικοί, κοινωνικοί, ψυχολογικοί, φεμινιστικοί, οδήγησαν τη γυναίκα να ασκήσει με μεγάλη επιτυχία και χωρίς καμία διάκριση από τους άντρες όλα τα επαγγέλματα.
Προκειμένου να τεκμηριώσουμε τις απόψεις μας ως προς τον ορθό σχηματισμό των θηλυκών επαγγελματικών ονομάτων, θα πρέπει να αναφέρομε ορισμένους απαράβατους γλωσσικούς κανόνες, οι οποίοι αβασάνιστα παραβιάζονται.
1) Τα αρσενικά ονόματα στη νεοελληνική γλώσσα λήγουν σε –ς στην ονομαστική ενικού (πολίτης, πατέρας, άγγελος) και χάνουν αυτό το –ς στις άλλες πτώσεις του ενικού. (Ο αγώνας, του αγώνα, τον αγώνα, ο πατέρας, του πατέρα, τον πατέρα).
2) Αντίθετα, τα θηλυκά ονόματα της νεοελληνικής γλώσσας δεν παρουσιάζουν –ς στην ονομαστική του ενικού (η μητέρα, η τιμή, η αυγή). Το αποκτούν όμως στην γενική του ενικού (της μητέρας, της αυγής, της τιμής).
Αυτή είναι η βασική αρχή ανάμεσα στα αρσενικά και στα θηλυκά. Όταν επομένως λέμε καθημερινά: η νομάρχης, η λυκειάρχης, η πρύτανης κατά το αρσενικό και στη γενική της νομάρχη, της λυκειάρχη, της πρύτανη παραβιάζεται η παραπάνω βασική γλωσσική αρχή.
3) Μεγάλη ακόμη ασάφεια παρατηρείται στην ονομαστική και γενική του πληθυντικού (οι νομάρχες, οι κοσμήτορες, οι λυκειάρχες, των νομαρχών, των κοσμητόρων, των λυκειαρχών), όπου το άρθρο είναι κοινό και για το αρσενικό και για το θηλυκό γένος και δεν μπορούμε επομένως να διακρίνομε αν πρόκειται για άνδρες ή γυναίκες. Όταν δηλαδή πούμε τη φράση: «Στη σύσκεψη παρευρέθηκαν νομάρχες», δεν ξεκαθαρίζομε αν οι παρευρισκόμενοι ήταν άνδρες ή γυναίκες.
4) Η νεοελληνική γλώσσα για να σχηματίσει τα θηλυκά ονόματα χρησιμοποιεί τις ακόλουθες καταλήξεις: -ισσα (γειτόνισσα), -τρα (μοδίστρα), -τρια (μαθήτρια), -αινα (δράκαινα), -ινα (αραπίνα),
-ου μυλωνού, -α (θεία), -η (αδελφή), και τη λόγια κατάληξη –ος (διαγώνιος, διχοτόμος).
Είναι επομένως βάρβαρο στον νεοελληνικό λόγο η συνεκφορά του θηλυκού άρθρου με το αρσενικό γένος: η νομάρχης, η γυμνασιάρχης, κ.λπ.
Ο Μαν. Τριανταφυλλίδης σε άρθρο του με τον τίτλο «Η βουλευτίνα και ο σχηματισμός των θηλυκών ουσιαστικών», που έγραψε το 1953 και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Νέα Εστία», μεταξύ των άλλων έγραφε: «Η μητρική μας γλώσσα απαιτεί για τα θηλυκά επαγγελματικά στον ενικό ιδίως αριθμό ξεχωριστό γραμματικό τύπο».
Χρειάζεται επομένως τα θηλυκά επαγγελματικά ονόματα να σχηματιστούν με τις δικές τους καταλήξεις και να απαλλαγούν από την εξουσία του αρσενικού.
Ούτε αποτελεί πάλι λύση η άποψη ότι το αρσενικό όνομα θα μπορεί να δηλώσει και το θηλυκό επαγγελματικό, όταν συνοδεύεται από ένα όνομα θηλυκού γένους. Π. χ. Η δεσποινίς γυμνασιάρχης, η κυρία νομάρχης.
Όπως υποστηρίζουν διαπρεπείς επιστήμονες (Μαν. Τριανταφυλλίδης. Χρ. Τσολάκης, Εμμ. Κριαράς) μπορούμε άνετα να σχηματίσομε ένα πλήθος επαγγελματικά ονόματα σε –ισσα και όχι μόνο καθαρά επαγγελματικά (βαρκάρισσα, περβολάρισσα), αλλά και άλλα που δηλώνουν τίτλους και αξιώματα: Η γυμνασιάρχισσα, η νομάρχισσα, πρυτάνισσα, κ.λπ.
Το επίθημα αυτό –ισσα βρίσκεται σε λειτουργία τόσο στον αρχαιοελληνικό, όσο και στον νεοελληνικό λόγο. Αρχικά έκανε την εμφάνισή του σε θηλυκά εθνωνύμια: Ο Φοίνικας ( ο κάτοικος της Φοινίκης) > η Φοίνισσα (η γυναίκα από τη Φοινίκη), ο Γαλάτης > η Γαλάτισσα κ.τ.λ. Ύστερα απλώθηκε στο επαγγελματικό (ο μάγειρας > μαγείρισσα) και στα ονόματα που δηλώνουν κοινωνική θέση (βασίλισσα, αρχόντισσα κ.τ.λ.) για να καλύψει έπειτα και άλλες περιοχές της γλώσσας μας.
Η κατάληξη –ισσα, που τόσο επιμελώς αποφεύγεται, κινείται άνετα διαχρονικά, αφού φτάνει από την αρχαία Ελλάδα έως σήμερα από το ουσιαστικό φουρνάρισσα έως το ουσιαστικό αρχόντισσα και βασίλισσα.
Χρησιμοποιήθηκε στην παλαιά ιωνική διάλεκτο και ήρθε στην κοινή ελληνική των ελληνιστικών χρόνων, δηλαδή των τριών προ Χριστού αιώνων και κατόπιν χρησιμοποιήθηκε ευρύτερα στα βυζαντινά χρόνια.
Η κατάληξη αυτή πέρασε στα μεσαιωνικά λατινικά και τελικά έδωσε στις σημερινές νεολατινικές γλώσσες τις καταλήξεις –esse στα γαλλικά: (duchesse), -essa στα ιταλικά professoressa κ.τ.λ.
Πολύ συνηθισμένη είναι η κατάληξη αυτή και στα νεότερα ελληνικά χρόνια. Έτσι έχομε: μαστόρισσα, πελάτισσα, ενορίτισσα, κ.τ.λ.
Τέλος, το όνομα βουλευτίνα δεν μπορεί να αντικατασταθεί με το βουλευτής, γιατί το βουλευτής είναι μόνο αρσενικού γένους και λήγει σε –ης.
Το ίδιο δεν μπορούμε να λέμε ή να γράφομε: η ευρωβουλευτής. Είναι ανάγκη να συνηθίσομε να το λέμε: ευρωβουλευτίνα.
Βιβλιογραφία
1) Μ. Τριανναφυλλίδη: «Η βουλευτίνα και ο σχηματισμός των θηλυκών ουσιαστικών». Περιοδικό «Νέα Εστία», τευχ. 65 (1959).
2) Δ. Δημητράκου: «Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης». Ελληνική Παιδεία, Αθήνα 1964.
3) «Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής». Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Θεσσαλονίκη 1998.
4) Γ. Μπαμπινιώτη: «Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσας». Κέντρο Λεξιλογίας, Αθήνα 1998.
5) Εμμ. Κριαρά: «Τα πεντάλεπτά μου και άλλα γλωσσικά», Θεσσαλονίκη, 1987.
6) Χρ. Τσολάκη: «Τη γλώσσα μου έδωσαν Ελληνική», τόμος τρίτος, έκδοση Νησίδες, 2004.
* Ο Μιχάλης Γ. Καβουλάκης είναι φιλόλογος, πρ. λυκειάρχης
