Για εμάς τους Ελληνες η αρχαία και η λόγια γλώσσα υπήρξαν ανέκαθεν πηγές πλουτισμού στο λεξιλόγιο, στη γραμματική, στο συντακτικό. Και για όσους επιδιώκουν τη γλωσσική αποστείρωση, φοβούμενοι τη μόλυνση της δημοτικής από λόγια στοιχεία, θυμίζω ότι χωρίς τη βοήθεια αυτών ούτε επιστημονικός ούτε ειδησεογραφικός ούτε γραφειοκρατικός λόγος μπορεί να υπάρξει. Αντιθέτως μερικές φορές και η καθημερινή ομιλία χρειάζεται τη βοήθειά τους. Η γλώσσα μας είναι διφυής αποτελούμενη από λόγια και από λαϊκά στοιχεία. Και το να προσπαθούμε να της βάλουμε τα δύο πόδια σε ένα παπούτσι είναι ανοησία.
Καθαρευουσιάνος δεν είμαι. Ομως, αντιπαθώ εκείνα που κάποιοι από λογιοφοβία λένε, όπως: προηγούμενα (αντί προηγουμένως), επανειλημμένα (αντί επανειλημμένως), άμεσα (αντί αμέσως. το άμεσα - αντίθετο που έμμεσα - σημαίνει χωρίς μεσολάβηση άλλου), επόμενα (αντί επομένως) και άλλα παρόμοια άχαρα (δες Γραμματική νεοελληνικής γλώσσας, εκδ. ΟΕΔΒ 2011, σελ. 101).
Επίσης άκομψο είναι π.χ. βουλευτής αγορεύοντας στη Βουλή σε γλώσσα επίσημη να λέει: τους υπάλληλους (αντί υπαλλήλους), του πρόεδρου (αντί προέδρου), των δήμαρχων (αντί δημάρχων) κ.λπ., εφόσον πρόκειται για λέξεις λόγιου λεξιλογίου (Γραμματική ΟΕΔΒ, σελ. 36).
Ακαλαίσθητο είναι επίσης να λέμε: τα δικαιώματα των εργαζόμενων (αντί εργαζομένων), φορολόγηση των πλούσιων (αντί πλουσίων), πορεία της υγείας του άρρωστου (αντί αρρώστου), δέκα θέσεις όρθιων (αντί ορθίων), οι ασφαλισμένοι του Δημόσιου (αντί Δημοσίου) κ.τ.λ. εφόσον πρόκειται για ουσιαστικοποιημένα επίθετα (Γραμματική ΟΕΔΒ, σελ. 50).
Αντιαισθητικό είναι - και μερικές φορές μπορεί να δημιουργήσει και ασάφεια - να γράφομε το άρθρο τον (αιτιατική ενικού, αρσενικού γένους) χωρίς το τελικό ν:
π.χ. το σοφό άνθρωπο (αντί τον σοφό). Καλύτερα να γράφομε τον (όχι το) πάντοτε, ακόμη και μπροστά από εξακολουθητικό σύμφωνο: τον δαιμονισμένο (όχι το δαιμονισμένο). Επίσης: έναν ζητιάνο (όχι ένα ζητιάνο) (Γραμματική ΟΕΔΒ, σελ. 21).
Το αρνητικό δεν καλύτερα να το γράφομε πάντοτε με τελικό -ν, όχι δε χωρίς τελικό ν γιατί τότε μπορεί να δημιουργήσει ασάφεια και να ληφθεί ως αντιθετικός σύνδεσμος: δε (μεν, δε) Π.χ. αυτό δε φαίνεται, όταν το παρατηρήσομε σε ηρεμία (δεν φαίνεται; όμως φαίνεται;)
Πάντοτε λοιπόν δεν με τελικό -ν, ακόμη και μπροστά από εξακολουθητικά σύμφωνα:
Επίσης το λόγιο λεξιλόγιο μας βοηθάει να γίνει σαφής η πρότασή μας ιδίως στην περίπτωση εμπρόθετου προσδιορισμού, διότι η δημοτική γενικώς είναι φτωχή σε προθέσεις π.χ. μεταφέρθηκε από την Υγειονομική Υπηρεσία (εκ της Υγειονομικής Υπηρεσίας; υπό της Υγειονομικής Υπηρεσίας;). Συνελήφθη ένας από τους αστυνομικούς (εκ των αστυνομικών; υπό των αστυνομικών;).
Ακόμη το λόγιο λεξιλόγιο μας βοηθά να σχηματίσομε γενική πληθυντικού σε ονόματα που δεν σχηματίζουν αυτή την πτώση: θύματα τροχών, πίνακας εργασιών, επίδομα θυγατέρων, πλήρης ύβρεων... διότι τα: ρόδα, δουλειά, κόρη, βρισιά... δεν σχηματίζουν αυτή την πτώση.
Επίσης στα επαγγελματικά θηλυκού γένους χρησιμοποιόυμε τη λόγια γενική ενικού: της συγγραφέως, της γυμνασιάρχου, της ταμίου, της εισπράκτορος...
Και στις αντωνυμίες: εξαιτίας υμών των δημοσιογράφων, μέσω εμού κ.τλ, διότι οι γενικές εμένα, εσένα, μας, εμάς, σας, εσάς - στην πραγματικότητα αιτικές - δεν εξυπηρετούν στις περιπτώσεις αυτές.
Εδώ θα ήθελα να σημειώσω ότι ακούγεται βάρβαρο να λέμε: επί κυβέρνησης Καραμανλή, Εκπαίδευση εξ απστασης, εκδόθηκε υπό της διοίκησης της περιφέρειας... συγκολλώντας βίαια λόγια πρόθεση (επί, εξ, υπό) με κατάληξη της δημοτικής (κυβέρνησης, εκπαίδευσης, απόστασης) αντί να πούμε επί κυβερνήσεως, εξ αποστάσεως, υπό της διοικήσεως (Γραμματική ΟΕΔΒ, σελ. 40).
Η λόγια γραμματική μάς βοηθά στην κλίση των χρόνων μερικών ρημάτων που στη δημοτική παρουσιάζονται ελλειπτικά: απήχθην (του απάγομαι), εκλάπη (παθητικό του κλέβω), διεστάλη (του διαστέλλομαι), προστίθεται, προσετίθετο (παθητικό του προσθέτω), συνελήφθη (του συλλαμβάνομαι) κ.τλ. Δίνει επίσης πολύ χρήσιμα στις επιστήμες ρήματα: προτίθεμαι, συντίθεμαι, παρίσταμαι, ενίσταμαι... (δες και Γραμματική ΟΕΔΒ, σελ. 83).
Γενικώς η λόγια γλώσσα δίνει διεξόδους. Και δεν είναι σωστό να εκβαρβαρώνομε τη δημοτική. Και δεν είναι επιχείρημα το προβαλλόμενο: Ο Τριανταφυλλίδης δεν το λέει έτσι. Διότι η γλώσσα εξελίσσεται. Παρουσιάζονται καινούργιες ανάγκες, που πρέπει να εξυπηρετούνται. Οχι όμως με βίαιες στρεβλωτικές αλλαγές και βαρβαρισμούς, εφόσον υπάρχει ο θησαυρός του λόγιου τμήματός της.
*Ο Αιμίλιος Ψαθάς είναι εκπαιδευτικός
