Αγαπητέ κ. Παπαμαστοράκη,
Ευχαριστώ για την απάντησή σας στο άρθρο σας, στις 29/11/2013. Οφείλω να σας απαντήσω, αφενός, για να μην δημιουργούνται λανθασμένες εντυπώσεις στους αναγνώστες και αφετέρου επειδή γράφτηκαν -θα μου επιτρέψετε- αρκετές ιστορικές ανακρίβειες και παρερμηνεύτηκε το προηγούμενο άρθρο μου της 19/11/2013.
Με αυτό σας απαντούσα στο αρχικό κείμενο που δημοσιεύσατε, με το οποίο εκφράζατε τις αντιρρήσεις σας αναφορικά με τον τρόπο που οργανώθηκε η φωτογραφική έκθεση για την Ένωση, στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου, καθώς και για τον «υποβαθμισμένο» ρόλο των Σφακιανάκη και Παπαμαστοράκη, όπως, κατά τη δική σας γνώμη, φάνηκε και μέσα από το Επιστημονικό Συνέδριο που οργανώθηκε από τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη και το Δήμο Ηρακλείου. Επί των παραπάνω επισημαίνω τα εξής:
1) Καταρχάς, θα πρέπει να αναφέρω για πολλοστή φορά πως άλλη ήταν η Επιστημονική Επιτροπή του Συνεδρίου της Βικελαίας (της οποίας και ήμουν μέλος), άλλη η Οργανωτική Επιτροπή του Συνεδρίου και άλλη η Επιτροπή που ανέλαβε την Έκθεση στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου, για την οποία έκθεση και εκφράσατε τις αντιρρήσεις σας. Στο άρθρο σας, όμως, γράφετε επί λέξει: «[…] η αιτιολογία ότι υπάρχουν διακριτοί ρόλοι ευθύνης με τη μεγίστη να ανήκει αποκλειστικά στην Οργανωτική Επιτροπή δεν έχει πόδια να σταθεί. […]». Και όμως ουδέποτε έγραψα ως «αιτιολογία» ότι για την έκθεση στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου ευθύνεται η Οργανωτική Επιτροπή». Και σας παραθέτω αυτούσιο το απόσπασμα από το άρθρο μου της 19/11/2013: «[…] θα πρέπει να σας επισημάνω για λόγους τάξης πως άλλη ήταν η Επιστημονική Επιτροπή του εν λόγω συνεδρίου και διαφορετική η Επιτροπή που ανέλαβε την έκθεση στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου [...]». Άλλα έγραψα εγώ και άλλα με εμφανίζετε να έχω πει. Ο κάθε ενδιαφερόμενος αναγνώστης μπορεί να ανατρέξει στα κείμενα προς επιβεβαίωση των παραπάνω.
2) Στο άρθρο σας αναφέρεστε -και πολύ σωστά- στον Ιωάννη Σφακιανάκη και στο σημαντικό ρόλο του ως Προέδρου του Εκτελεστικού, της προσωρινής δηλαδή κυβέρνησης, μέχρι την άφιξη του Αρμοστή Γεωργίου. Ωστόσο, θα παρατηρήσω κάποιες ιστορικές ανακρίβειες στα όσα γράφετε: Το Εκτελεστικό δεν αποτελούνταν από «5 μέλη», όπως αναφέρετε στο άρθρο σας στις 29/11/2013, αλλά από έξι μέλη. Αναφέρεστε στους: «[…] Ιωάννη Σφακιανάκη, Εμμανουήλ Ζαχαράκη, Αντώνιο Χατζηδάκη, τον [Νικόλαο] Γιαμαλάκη» και εκεί βάζετε τελεία. Δεν αναφέρατε καθόλου στην εν λόγω κυβέρνηση τα ονόματα του Ελευθερίου Βενιζέλου και του Γεωργίου Μυλωνογιαννάκη [ή Μυλωνογιάννη] (Πρβλ. Θεοχάρη Δετοράκη, Ιστορία της Κρήτης, Ηράκλειο 1990, σ. 398.- Γιώργη Μανουσάκη, Κρητικές Επαναστάσεις 1821 -1905, Χανιά 2001, σ. 41.). Κι αν αυτό ήταν ένα ακούσιο λάθος, τι μπορεί να ειπωθεί, όταν για δεύτερη φορά με εμφανίζετε να έχω γράψει -κι αυτά είναι ακριβώς τα λόγια σας- ότι ο Σφακιανάκης «δεν αναφέρθηκε από τους συνέδρους, γιατί ήταν βραχύβιο το πέρασμά του […]». Ουδέποτε έγραψα κάτι τέτοιο. Πώς θα μπορούσα, άλλωστε, να μειώσω με αυτόν τον τρόπο το ρόλο ενός πολιτικού του μεγέθους του Σφακιανάκη. Συγκεκριμένα, γράφω, στο άρθρο μου στις 19/11/2013, απαντώντας στις αιτιάσεις σας, γιατί δεν υπάρχει η φωτογραφία του στην εν λόγω έκθεση στην πρώτη υπό τον Πρίγκιπα κυβέρνηση του 1899, τα ακόλουθα επί λέξει: «[…] Πιθανότατα γι’ αυτό δεν αναφέρεται στην πρώτη κυβέρνηση του 1899, αφού στην πραγματικότητα διορίστηκε για τρεις μέρες και ουσιαστικά δεν ανέλαβε ποτέ ενεργό ρόλο», προσπαθώντας να σας εξηγήσω, γιατί, κατά τη γνώμη μου, η Επιτροπή της Έκθεσης -της οποίας δεν ήμουν μέλος- δεν τον περιέλαβε στην πρώτη υπό τον Πρίγκιπα κυβέρνηση του 1899. Και συνεχίζω στο ίδιο άρθρο αυτολεξεί: «[…] αυτό βέβαια δεν μειώνει καθόλου τον καθοριστικό του ρόλο στο ενωτικό αίτημα και το έργο του ως προέδρου του Εκτελεστικού το προηγούμενο έτος 1898 […]». Ως εκ τούτου, αυτό που έγραψα εγώ για την Έκθεση στη Βασιλική δεν έχει καμία σχέση με το Συνέδριο ούτε με το σχόλιό σας περί συνέδρων και τη δήθεν μη αναφορά τους στον Σφακιανάκη.
3) Στο ίδιο άρθρο σας, παραπέμπετε στη σ. 61 του βιβλίου σας για τον Γεώργιο Παπαμαστοράκη που είχα την τιμή να σας παρουσιάσω, λέγοντας αυτά ακριβώς τα λόγια: «[…] αυτός [ο Σφακιανάκης] ήταν ο Πρώτος πρόεδρος της πρώτης Πριγκιπικής Κυβέρνησης του 1899. Φωτογραφία, μάλιστα, υπάρχει στη σ. 61 του βιβλίου μου […]». Επειδή έχω το βιβλίο σας, στη σ. 61 υπάρχει φωτογραφία του Εκτελεστικού του 1898 και όχι της πρώτης πριγκιπικής κυβέρνησης του 1899, της οποίας ο Σφακιανάκης δεν υπήρξε πρόεδρος. Άλλο πρόεδρος του Εκτελεστικού του 1898 και άλλη η κυβέρνηση επί Γεωργίου, το 1899 (Πρβλ. (Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, Χανιά, 17 Απριλίου 1899, έτος Α΄, αρ. 25, «Διάταγμα διορισμού μελών Ηγεμονικού Συμβουλίου».- Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, Χανιά, 20 Απριλίου 1899, έτος Α΄, αρ. 26, «Διάταγμα αποδοχής παραιτήσεως ένεκα οικογενειακών λόγων»).
4) Σε άλλο σημείο εμφανίζετε να υφίσταται διαφωνία ανάμεσά μας πάνω στους λόγους της παραίτησης του Σφακιανάκη από το Ηγεμονικό Συμβούλιο. Και ιδού το κείμενό σας: «[…] Ως προς τους λόγους της παραίτησης […] επιτρέψτε μου να διατηρώ τα πιστεύω μου και τις επιφυλάξεις μου», ενώ στη συνέχεια, αφού πολύ εύστοχα αναφέρεστε στους λόγους της πολιτικής διαφωνίας του Σφακιανάκη με τον Γεώργιο, που οδήγησε στην παραίτησή του αναφέρετε: «[…] αυτή είναι η βασικότερη αιτία διαφωνίας ανάμεσά τους και όχι τα της ασθενείας αναφερόμενα». Μα απορώ που βρίσκετε το σημείο της διαφωνίας μας σε αυτό το ζήτημα. Το αντίθετο. Ο Σφακιανάκης υπέβαλε την παραίτησή του «ένεκα οικογενειακών λόγων» (Πρβλ. Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας, Χανιά, 20 Απριλίου 1899, έτος Α΄, αρ. 26, «Διάταγμα αποδοχής παραιτήσεως ένεκα οικογενειακών λόγων»), ενώ στην πραγματικότητα, όπως γράφω αυτολεξεί στις 19/11, «[…] είχε επιφυλάξεις για τα αποτελέσματα της διακυβέρνησης του Γεωργίου […]».
5) Αναφέρετε, επίσης, επί λέξει: «από τους εμπλεκόμενους στο τετραήμερο συνέδριο δεν ακούσαμε τίποτε [για τον Σφακιανάκη] ούτε στην έκθεση τον συναντήσαμε. Επειδή μετείχα ενεργά στο εν λόγω συνέδριο, σας επισημαίνω ότι είχα ανακοίνωση με τίτλο «Οι σχέσεις του Μητροπολίτη Κρήτης Ευμενίου Ξηρουδάκη με τον Ιωάννη Σφακιανάκη και τον Ελευθέριο Βενιζέλο στο πλαίσιο του Κρητικού Ζητήματος». Στην εισήγησή μου αναφέρθηκα τόσο στον Σφακιανάκη όσο και στον Παπαμαστοράκη και δεν ήμουν ο μόνος που μίλησα για τους προαναφερθέντες. Επιπλέον, όποιος ερευνητής επιθυμούσε, μπορούσε να αναπτύξει ένα πρωτότυπο θέμα γι’ αυτούς. Δεν επέβαλε η Επιστημονική Επιτροπή του Συνεδρίου τους τίτλους των εισηγήσεων. Και εσείς μπορούσατε, αν θέλατε, να κάνατε μία πρωτότυπη ανακοίνωση πάνω σε αυτούς. Η πρόσκληση ενδιαφέροντος προς τους εισηγητές ήταν δημοσιευμένη για μεγάλο διάστημα στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο.
6) Τέλος, επιτρέψτε μου να διαφωνήσω με την άποψή σας για την Έκθεση, χωρίς να θέλω να υποτιμήσω τη σημασία της. Οι φωτογραφίες και οι εικόνες δεν έχουν την ίδια επιστημονική βαρύτητα με την έρευνα, το κείμενο, την ανάλυση, το εν λόγω συνέδριο. Απλά το συμπληρώνουν. Δεν το υποκαθιστούν.
Αγαπητέ κ. Παπαμαστοράκη, μου προτείνετε στο άρθρο σας, στις 29/11, ότι θα έπρεπε, αν και ανήκα στην Επιστημονική Επιτροπή του Συνεδρίου και όχι στην Επιτροπή της Έκθεσης, να αποχωρούσα, επειδή δεν συμπεριελήφθησαν στην Έκθεση οι φωτογραφίες των προαναφερθέντων, δηλώνοντας, όπως χαρακτηριστικά γράφετε, «Παραχάραξη της Ιστορίας, Ιεροσυλία, Προδοσία». Με συγχωρείτε, αλλά δεν θα μπορούσα στο μεγαλύτερο συνέδριο που έγινε στην Κρήτη για τα 100 χρόνια από την Ένωση, να δημιουργήσω θέμα για την έκθεση που έγινε στον ίδιο χώρο. Ένας από τους στόχους του Συνεδρίου ήταν να επισημανθούν αυτά που μας ενώνουν για την επίτευξη του ενωτικού στόχου και όχι όσα μας χωρίζουν. Από τη στιγμή που στο εν λόγω συνέδριο έγινε αναφορά στο ρόλο των προαναφερθέντων, από τη στιγμή που κανείς από τους συνέδρους δεν αμφισβήτησε την ιστορική τους πορεία, από τη στιγμή που οι σύνεδροι επέλεγαν ελεύθερα το θέμα των εισηγήσεών τους, δεν υπάρχει λόγος να δημιουργούνται λανθασμένες εντυπώσεις σε βάρος ενός επιτυχημένου συνεδρίου και να υποβαθμίζεται έμμεσα ο πνευματικός μόχθος δεκάδων συνέδρων. Νομίζω πως θα μπορούσατε να εκφράσετε γραπτώς την όποια διαφωνία σας προς την Επιτροπή της Έκθεσης και όχι να κατηγορείτε δημόσια την αναρμόδια, όπως αποδεικνύεται, Οργανωτική και Επιστημονική Επιτροπή του Συνεδρίου.
Λυπάμαι, αλλά έπρεπε να γράψω τα παραπάνω για την αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας και για την αποφυγή παρερμηνειών. Επειδή, όμως, δεν θεωρώ συνετό να συνεχιστεί ο διάλογος στον τύπο - είμαστε συμπολίτες και φίλοι- είμαι στη διάθεσή σας να επικοινωνήσουμε και να έχουμε μία εποικοδομητική συζήτηση, καθώς και να συνεργαστούμε, για να υπογραμμίσουμε εκ νέου το ρόλο των Σφακιανάκη και Παπαμαστοράκη στο Κρητικό Ζήτημα. Σας ευχαριστώ για το χρόνο σας.
* Ο Εμμανουήλ Γ. Χαλκιαδάκης είναι μεταδιδάκτωρ Ιστορίας Πανεπιστημίου Οξφόρδης
