Γράφει η Ελένη Πλαγιωτάκη-Σαατσάκη
Με την πιο αντιπροσωπευτική αλλά και πιο θελκτική εικόνα που θα μπορούσε να κοσμήσει το εξώφυλλο ενός μνημειακού αφιερώματος στη γυναίκα της Κρήτης, εκυκλοφόρησε το καινούργιο βιβλίο του γνωστού και διακεκριμένου ερευνητή και μελετητή-συγγραφέα κ. Γιώργου Παναγιωτάκη.
Η έκπαγλη ωραιότητα κι η ολάνθιστη νιότη της αείμνηστης αρχόντισσας του Μεγάλου Κάστρου Αννας Κατσουλογιώργη είναι ο καλύτερος πρεσβευτής γι’αυτό το βιβλίο, που φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο “Η γυναίκα της Κρήτης- στο χθες και στο σήμερα” και που σίγουρα διεκδικεί τη μοναδικότητα στο χώρο της κρητικής λογοτεχνίας.
Ο κ. Γιώργος Παναγιωτάκης από το 1974 δίδει δυναμικό το “παρών” στα Ελληνικά Γράμματα, με βιβλια μακράς πνοής και ιδιαιτέρως σημαντικά από ιστορικής, λαογραφικής και λογοτεχνικής άποψης. Ο πολυγραφότατος και καταξιωμένος συγγραφέας, έχει στο ενεργητικό του 16, μεγάλης σπουδαιότητας, βιβλία κι έχει τιμηθεί γι’αυτό το πολυδιάστατο έργο του με πολλά βραβεία. Ενδεικτικά αναφέρουμε:
1. Γλωσσάριο Ανατ. Κρήτης. Α’ βραβείο Γλωσ. Εταιρ. Ακαδημίας Αθηνών 1974
2. Κρήτη Ιστορία-Εικόνες. Επαινος Ακαδημίας Αθηνών 1992
3. Ντοκουμέντα από τη Μάχη της Κρήτης. Α’ βραβείο Διεθνούς Εταιρείας Γραμμάτων και Τεχνών- Αθήνα 2000
4. Η Κρήτη-Μια Ιστορία 40 αιώνων. Α’ βραβείο Μεσογειακής Πολιτιστικής Συνάντησης Δημιουργών Τέχνης και Τεχνολογίας.
Το συγγραφικό έργο του κ. Γιώργου Παναγιωτάκη έχει μεταφραστεί στα Γαλλικά, Αγγλικά και Γερμανικά και έχει τύχει ευμενέστατης κριτικής από κορυφαίους πνευματικούς ανθρώπους.
Με το ανά χείρας πόνημα, ο συγγραφέας πραγματοποιεί μια πρωτοποριακή προσέγγιση στο θέμα του, ανατέμνοντας την πολύμορφη προσωπικότητα της γυναίκας της Κρήτης, δια μέσου των αιώνων.
Με υπευθυνότητα και απόλυτο σεβασμό στις ιστορικές αλήθειες, ξετυλίγει άγνωστες πτυχές από την πολυκύμαντη διαδρομή της, φωτίζοντας τις με το ασίγαστο ερευνητικό του μεράκι, συνεπικουρούμενος από ένα πλήθος πληροφοριακών στοιχείων, ιστορικών πηγών και φωτογραφικών ντοκουμέντων, που αποτελούν προϊόν πολύμοχθης έρευνας.
Αξιοθαύμαστη είναι η μεθοδικότητα με την οποία ταξινομεί το πλούσιο υλικό που έχει συλλέξει, για να παρουσιάσει και να αναδείξει ολοκληρωμένη την εικόνα της γυναίκας της Κρήτης, από το χθες ως το σήμερα.
Ξεκινώντας από τη γυναίκα των μυθικών χρόνων, δίδει μιαν άλλη διάσταση στο μύθο, με τη γνωστή διεισδυτική ματιά του και την εύληπτη γραφή του, επεκτείνοντας μάλιστα τα μυθολογικά στοιχεία, όπως συμβαίνει στο μύθο της Ευρώπης, όπου επισημαίνεται η συσπειρωτική επίδραση του μαγικού της ονόματος στην ενότητα ολόκληρης ηπείρου, από την οποία γεννήθηκε η ιδέα της Ενωμένης Ευρώπης.
Ο πρωταγωνιστικός ρόλος της γυναίκας στη μινωική εποχή, αποδίδεται με εξαιρετική πιστότητα, με δεδομένα τις ανασκαφικές μαρτυρίες. Η χειραφέτηση της γυναίκας αυτούς τους προϊστορικούς χρόνους είναι αδιαμφισβήτητη, καθώς προκύπτει από πολύτιμες πηγές πληροφόρησης (τοιχογραφίες, σφραγιδόλιθους, εγχάρακτες εικόνες σε λίθους). Απόδειξη της γυναικείας κυριαρχίας στους μινωικούς χρόνους αποτελεί η λατρεία της θηλυκής θεότητας της Μητέρας Δότειρας των πάντων. Η Μινωΐτισσα καταξιωμένη κοινωνικά, υπήρξε πρωτοπόρος του φεμινισμού. Υψηλά αξιώματα, όπως εκείνο της βασίλισσας, μπορούσαν απρόσκοπτα να κατακτηθούν, ενώ δεν υποβαθμιζόταν διόλου ο ρόλος της αιώνιας γυναίκας, που απολάμβανε τις χαρές της ζωής. Σπουδαία επίσης ήταν η θέση της Μινωΐτισσας στη θρησκευτική λατρεία. Οι ιερές τελετουργίες ήταν αποκλειστικά γυναικεία υπόθεση, πράγμα που επηρέασε και τον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο. Το δε ένδυμά της, η ποδήρης “θηλυστολία” επηρέασε ακόμη και τη σύγχρονη ιερατική αμφίεση.
Με την κάθοδο των Δωριέων η Κρήτη μπαίνει στην ιστορική περίοδο και η γυναίκα της Κρήτης εξακολουθεί να διατηρεί τη μινωική ακτινοβολία της. Επιγραφικά στοιχεία αποκαλύπτουν ότι η γυναίκα της Κρήτης, την περίοδο αυτή βρισκόταν σε πλεονεκτική θέση, σε σχέση με τις γυναίκες της Αθήνας και άλλων ελληνικών πόλεων.
Κατά την περίοδο των ρωμαϊκών και βυζαντινών χρόνων και ιδιαίτερα μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού, η θέση της Κρητικιάς αλλάζει μορφή. Ο ρόλος της δευτεροποιείται στη νέα κοινωνική δομή και αποψιλώνεται από ουσιαστικά δικαιώματα. Την γυναίκα της Κρήτης κρατούν δέσμια και υποχείρια οι αντιλήψεις της εποχής.
Περνάμε στη Βενετοκρατία η οποία πολλά δεινά επεφύλαξε στην Κρήτη. Μετά την άλωση, όμως, της Κωνσταντινουπόλεως η Κρήτη και ιδιαίτερα το Μεγάλο Κάστρο, δέχτηκε πρόσφυγες από τη βασιλεύουσα, ευγενείς και λογίους, που άνοιξαν μια φωτεινή παρένθεση στο νησί. Η γυναίκα στη βενετοκρατούμενη Κρήτη αναλαμβάνει την ανατροφή και διαπαιδαγώγηση των παιδιών, καλλιεργεί τις παραδόσεις, που αποτελούν το στήριγμα του υπόδουλου Κρητικού λαού και διατηρεί αναλλοίωτο το εθνικό και θρησκευτικό φρόνημα. Συμμετέχει στις θρησκευτικές και κοινωνικές εκδηλώσεις και η ζωή της αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον.
Φροντίζει για τον καλλωπισμό της, αλλά παρά την φιλαρέσκειά της η συμμετοχή της στις διάφορες εξεγέρσεις κατά των κατακτητών δεν είναι αμελητέα.
Την περίοδο της Βενετοκρατίας ανθίζει η κρητική λογοτεχνία. Το αριστουργηματικό έπςο του Βιτσέντζου Κορνάρου “Ερωτόκριτος” γεννά ένα νέο γυναικείο πρότυπο:
Την γυναίκα της Αναγέννησης, στην οποία συνυπάρχει η ευαισθησία, η σεμνότητα, η ψυχική ευγένεια, η πνευματική ωριμότητα, αλλά και η τόλμη και το συγκρατημένο ερωτικό πάθος. Μια δυνατή προσωπικότητα που αγωνίζεται να κατακτήσει βασικά γυναικεία δικαιώματα.
Μετά την τουρκική κατάκτηση τα φώτα της Αναγέννησης άρχισαν να σβήνουν στην Κρήτη. Ο πνευματικός σκοταδισμός που ακολούθησε κάλυψε ολοκληρη τη Μεγαλόνησο. Σ’αυτή τη μακρά σκοτεινή περίοδο της κρητικής ιστορίας, η γυναίκα της Κρήτης διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο. Ως παιδαγωγός και δασκάλα του σπιτιού, μεταλαμπαδεύει με πάθος στα παιδιά της την αγάπη στο Χριστό και τις πολιτισμικές αξίες. Με το ίδιο πάθος τους μεταδίδει τον πόθο για λευτεριά και το μίσος κατά των τυράννων. Φυλάει σαν τη λιονταρίνα τα κορίτσια της, για να τα προστατέψει από την ατίμωση των γενιτσάρων. Δυστυχώς παρά τις απεγνωσμένες της προσπάθειες, πολλές Κρητικοπούλες ατιμάστηκαν και υπέστησαν απάνθρωπα βασανιστήρια, στα χέρια των αλλοθρήσκων.
Στη μακρόχρονη τουρκική δουλεία, η συμβολή της γυναίκας της Κρήτης στους απελευθερωτικούς αγώνες και στην διατήρηση της πατρογονικής κληρονομιάς, υπηρξε ουσιαστική.
Στο πιο συγκλονιστικό γεγονός του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, την παραδοξότερη μάχη της Ιστορίας, την Μάχη της Κρήτης καθώς και στην Αντίστασή της, η παρουσία της Κρητικιάς είναι εκθαμβωτική!
Παίρνει ενεργό μέρος στην Μεγάλη Μάχη κι αργότερα οργανώνεται και προσφέρει πολύτιμες υπηρεσίες στην Εθνική μας Αντίσταση. Μέσα από τη φοβερή δίνη του πολέμου και τη μαυρίλα της Κατοχής, αναδύεται ορθόκορμη, απροσκύνητη και ψυχωμένη η γυναίκα της Κρήτης.
Βιώνει απερίγραπτες τραγωδίες σα σύζυγος, σα μάνα, σα θυγατέρα, σαν αδερφή. Ξεσκίζει τις σάρκες της όταν τα φονικά βόλια του εχθρού θερίζουν σαν τα στάχυα τους αγαπημένους της κι όμως δε λυγίζει. Παλεύει απεγνωσμένα να κρατήσει στη ζωή ορφανά και υπερήλικες, ενώ συνεχίζει την ολόψυχη προσφορά της στην Αντίσταση. Η ίδια κακοποιείται, φυλακίζεται, εξορίζεται στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Θυσιάζεται για το χρέος, γράφοντας με το αίμα της μιαν ιστορία απαράμιλλου ηρωισμού και αυτοθυσίας.
Χίλιες εκατό δέκα τρεις (1113) Κρητικές ήσαν τα θύματα της Εθνικής τραγωδίας! Από το Πάνθεο αυτό ο συγγραφέας αναφέρει ενδεικτικά μερικές ηρωικές μορφές. Η αφήγησή του είναι συνταρακτική και τραγικές οι εικόνες του μαρτυρίου τους.
Στη συνέχεια, γίνεται αναφορά σε ενδεικτικές και πάλι περιπτώσεις γυναικών της Κρήτης που πρωτοστάτησαν και σ’αλλους τομείς και τίμησαν, το φύλο και τη γενέτειρά τους, με τις εξαιρετικές επιδόσεις τους.
Το πολυσήμαντο αφιέρωμα του κ. Γιώργου Παναγιωτάκη κλείνει με άλλες ασχολίες της γυναίκας της Κρήτης και μ’ένα πλήθος χαρακτηριστικές εικόνες από τους νεώτερους χρόνους και τη σύγχρονη εποχή.
Τα θαυμάσια φωτογραφικά στιγμιότυπα, απεικονίζουν με εκπληκτική παραστατικότητα τη γυναίκα της Κρήτης σε αγροτικές και οικιακές ασχολίες, στους φαντασμαγορικούς κρητικούς χορούς και σε προσωπογραφίες αφθάστου κάλλους, που συνοδεύονται από επιτυχημένες λεζάντες και στίχους. Τα έξοχα κεντήματα και οι εντυπωσιακές κρητικές φορεσιές, συμπληρώνουν το τόσο ενδιαφέρον αυτό κεφάλαιο.
Ολόκληρο το διαχρονικό δημιούργημα “Η γυναίκα της Κρήτης-στο χθες και στο σήμερα” προκαλεί όχι μόνο τον ανυπόκριτο θαυμασμό, αλλά κι ένα πραγματικό δέος, γι’αυτήν την τόσο εμπεριστατωμένη, υπεύθυνη και τεκμηριωμένη εργασία, τη δοσμένη σε λόγο άψογο και περιγραφική δεινότητα.
Μονο οι άνθρωποι που διακατέχονται από αληθινό ερευνητικό πάθος και έχουν τις ικανότητες του κ. Παναγιωτάκη θα μπορούσαν να επιτελέσουν ένα τέτοιο συγγραφικό άθλο.
Γιατί, βέβαια, δεν είναι τόσο απλό να ανατρέξει κανείς σε αμέτρητες πηγές πληροφόρησης, να συλλέξει και να αξιολογήσει αναρίθμητα στοιχεία και να ταξινομήσει τόσο πλούσιο φωτογραφικό και εικονογραφικό υλικό.
Απαιτείται επίπονη και χρονοβόρα προσπάθεια.
Πρόκειται για μια εργασία που είναι δύσκολο να εκτιμηθεί, αλλά εκείνο που είναι γεγονός, είναι το καταπληκτικό αποτέλεσμα, το οποίο δικαιώνει απόλυτα τον δημιουργό και τον αποζημιώνει για τον μόχθο του.
Ενα αποτέλεσμα εξόχως σημαντικό για τον πολιτισμό του τόπου.
