Φούντωσαν τον τελευταίο καιρό πάλι οι συζητήσεις για τον τόπο καταγωγής του Δομίνικου Θεοτοκόπουλου. Φόδελε ή Ηράκλειο; Ειπώθηκαν πολλά και καθ’ ένας προσπαθεί με διάφορα επιχειρήματα να θεμελιώσει την άποψή του.

Επίκαιρη νομίζω είναι και η γνώμη ενός μεγάλου λογοτέχνη του Ηλία Βενέζη όπως διατυπώνεται σ’ ένα ταξιδιωτικό διήγημά του με τίτλο “Φόδελε: ο Γκρέκο και ο θρύλος” από το βιβλίο του “Αρχιπέλαγος” (1969).

Σταχυολογώ αποσπάσματα από τις εντυπώσεις και τις σκέψεις του Βενέζη.

«Ξεκινήσαμε για το Αρκάδι. Αλλά είπαμε να λοξοδρομήσουμε για να πάμε πρώτα στο Φόδελε. Δε θα πάτε στο Φόδελε, την πατρίδα του Γκρέκο; μας λεγαν. Γίνεται να μην πάτε; Ο Γκρέκο και το Αρκάδι, να μια ενότητα εκπληκτική!

Έτσι αφήσαμε τον ασφαλτοστρωμένο δρόμο και πήραμε την κατηφοριά για το Φόδελε. Τι ήταν αυτό το κατέβασμα! Ο δρόμος για το Φόδελε, γεμάτος λακούβες, στριφογύριζε ακατάπαυστα, χαμηλώνοντας στο φαράγγι, και τίποτα γύρω δεν βρισκόταν να ανασάνη η ψυχή. Σίγουρα, συλλογιστήκαμε, επίτηδες δεν θα έχουν φτιάξει το δρόμο για το Φόδελε. Για την προετοιμασία της ψυχής στο ασκητικό ύφος του μεγάλου Κρητικού χρειάζεται η απόγνωση. Έτσι προετοιμασμένοι φτάσαμε, τέλος, στο βάθος του φαραγγιού, στο Φόδελε. Περιμέναμε να βρούμε την πατρίδα του Γκρέκο άξια της εισαγωγής της. Και βρεθήκαμε σ’ έναν παράδεισο.

Τι ειδυλλιακό, τι μαγευτικό που είναι αυτό το ολόδροσο, καταπράσινο μεσογειακό Φόδελε» και διερωτάται: «Γεννήθηκε λοιπόν, εδώ, σ’ αυτόν τον παράδεισο ο Γκρέκο; Και πώς το βάσταξε να τον αφήση για να αρχίση τον πλάνητα βίο του; Και τι έμεινε στο έργο του απ’ τα χρώματα και απ’την ατμόσφαιρα του φαραγγιού;».

Χωρίς κανείς να έχει ειδικές γνώσεις δίνει την πρώτη απάντηση. Ναι. Όλα τα χρώματα τα μετέφερε στους πίνακές του. Το σκούρο πράσινο από τα κυπαρίσια, το γλυκό πράσινο απο τα πλατάνια, το φωτεινό από τα γυαλιστερά φύλλα της πορτοκαλιάς, το ασημί από τα φύλλα της ελιάς, το κόκκινο από τις κουμαριές και το κίτρινο από τους ανθισμένους ασπάλαθους.

Στον πίνακα με το Τολέδο θα δούμε πόσο μοιάζει η εξοχή του μ’ αυτή του Φόδελε.

Και πάλι ερωτά «Αλήθεια γεννήθηκε ο Γκρέκο στο Φόδελε;».

Η πρώτη απάντηση είναι ισπανική. Ο επισκέπτης του Φόδελε σταματά, στην είσοδο της πολίχνης, σε πελώριο πλάτανο. Πλάι στον πλάτανο το ρυάκι. Και η αναθηματική στήλη. ‘Ενα χάλκινο πορτραίτο του Γκρέκο. Από κάτω μια δάφνη. Και η επιγραφή: «H σχολή της Ιστορίας του Πανεπιστημίου Βαλλιαδολίδ Παλμόου - Alma en-el Corazon de Castilla - μέσα στην καρδιά της Καστίλλιας, προσφέρει στο Φόδελε την πλάκα αυτή, βγαλμένη από τον βράχο του Τολέδο, ενθύμιον της αθανάτου δόξης του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, Ιούλιος 1934».

Και παρακάτω: «Στο εκκλησάκι του χωριού μας περίμενε πάλι η Ισπανία. Δύο λευκώματα με εικόνες του Γκρέκο, δεμένα ωραία με κόκκινο δέρμα, και με ελληνική την αφιέρωση: «Της Φιλοσοφίας και Γραμμάτων διδασκαλείον το εν Μαδρίδ, ταύτην την εικόνων συλλογήν έδωκε, ώς εντεύξεως υπόμνημα, εν Ηρακλείω πεποιημένης, εν τω θέρει του έτους 1933.»

Το γαλλικό κείμενο της ίδιας αφιέρωσης ερμηνεύει το ελληνικό: « Η Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου της Μαδρίτης προσφέρει στους Κρήτες του Φόδελε αυτό το ενθύμιον της επισκέψεως που έκαμε στο Ηράκλειο το καλοκαίρι του 1933».

Και αφού περπάτησε στα σοκάκια του χωριού, γεύτηκε «τα περίφημα πορτοκάλια» και του πρόσφερε μια νέα κοπέλα «όμορφη όσο δεν γίνεται» μίλησε με τις «σαν σπαθάτες φιγούρες της Κνωσσού» χαμογελαστές γυναίκες και τους άντρες που τον καλοσώριζαν, ήλθε η ώρα της αναχωρήσεως. Και τότε...

- Ξέρετε και κάτι άλλο; Είπε ο σύντροφος μου του ταξιδιού της Κρήτης καθώς ανηφορίζαμε φεύγοντας απ’ το Φόδελε. Ο Γκρέκο μπορεί να μην ήταν απ’ το Φόδελε.

- Και ποιος το λέει αυτό;

- Το λέει η έρευνα και η επιστήμη. Ο «μαΐστρο μένεγος Θεοτοκόπουλος, ζωγράφος», που βρίσκεται στα κατάστιχα του νοταρίου της Κρήτης Μιχαήλ Μάρα (1538 - 1578), τα αποκείμενα στα Αρχεία της Βενετίας , δεν ήταν απ’ το Φόδελε. Ήταν απ’ το Ηράκλειο.

Αλήθεια, μπορεί να είναι έτσι; Και τότε τι θα γίνει το Φόδελε χωρίς το Γκρέκο; Τι θα γίνει εκείνη η πλάκα της Σχολής της Ιστορίας του Πανεπιστημίου Βαλλιαδολίδ, κι εκείνος ο μπρούτζινος Θεοτοκόπουλος στο πλατάνι, στην είσοδο του χωριού, και το δώρον «του εν Μαδρίδ της φιλοσοφίας και Γραμμάτων διδασκελείου», και η καντηλανάφτισσά μας με τον «παλαιό της τον άνθρωπο», τον συγγενή του Θεοτοκάκη; Τι θα γίνει τώρα που όλα αυτά έχουν σχηματίσει θρύλο και μπήκαν και στους τουριστικούς οδηγούς, και τα καραβάνια φτάνουν στο Φόδελε αναζητώντας τα ίχνη του Γκρέκο; Ίσως άλλο δεν μένει: η αλήθεια θα μείνει προνόμιο της ιστορίας. Και ο θρύλος θα μείνει μοίρα καλή του Φόδελε. Ό,τι έγινε έγινε. Και αν ήξερε ο «μαΐστρος» Θεοτοκόπουλος τι παράδεισος είναι το Φόδελε, δε θα ‘λεγε όχι, να’ χει δυο πατρίδες: Το Ηράκλειο και το Φόδελε.

Ας κρατήσουμε αυτό από τον Βενέζη και ας σοβαρευτούμε! Γιατι ο Θεοτοκόπουλος ήταν Έλληνας - El Greco - και Κρητικός - Ο Κρης -.

Αντώνης Βαρκαράκης