Του Σ. Ευσταθίου*

Για τον τόπο της γέννησης του κρητικού ζωγράφου έχουν δημοσιευθεί πολλές έρευνες. Παρατηρούμε όμως το φαινόμενο της ανακύκλωσης όλων των εργασιών από τους ερευνητές.

Ο πρώτος ερευνητής-ιστορικός που προσέγγισε το θέμα είναι ο Κ. Μέρτζιος, ο οποίος αναφέρει στο βιβλίο του «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο βίος και τα έργα του» στη σελίδα 9 τα εξής:

Επανέρχομαι εις την Κρήτην όπου εγεννήθη ο Θεοτοκόπουλος. Τόσον οι μνημονευθέντες Justi και Κοσσίο, όσον και άλλοι ξένοι είχον ερευνήσει τα αρχεία της Βενετίας, ίνα εύρουν ίχνη της διαβάσεως του Δομηνίκου, αλλά προ 30 περίπου ετών υπό του ομιλούντος και ήτο μια εγγραφή εις το παλαιόν Μητρώον της Ελληνικής Κοινότητος, ως εξής: «Μανούσος Θεοτοκόπουλος, 1571».

Τούτο εδήλωσεν ο ίδιος και μάλιστα ενόρκως τω 1582 ενώπιον του Συμβουλίου της Ιεράς Εξετάσεως εις το Τολέδον, όπου είχε μεταβή, ίνα χρησιμεύσει ως διερμηνεύς ενός Έλληνος, που κατηγορείτο ότι είναι «μορίσκο», τουτέστι Μαροκηνός εκχριστιανισθείς. Ερωτηθείς από τον Πρόεδρον που εγεννήθη; απήντησεν ότι είναι γεννημένος εις την πόλιν του Χάνδακος (natural de la cindad de Candia).

Ο δεύτερος ιστορικός και λογοτέχνης Παντελής Πρεβελάκης στο βιβλίο του «Θεοτοκόπουλος τα βιογραφικά» αντιγράφει την έρευνα του πρώτου (Κ. Μέρτζιου).

O Θ. παραστέκει ως διερμηνέας του πατριώτη του που κατηγορείται για μορίσκος, υπάρχει η ακόλουθη περικοπή, συνταγμένη βέβαια ύστερα απ΄τη συνηθισμένη σε τέτοιες περιστάσεις ένορκο δήλωση εκείνου που κλητεύεται: «Dominico Teotocopoli, natural de la ciudad de Candia/pintor residente en esta ciudad, el qual promentio de interpretar/bien y fielmente 1o que en esta audiencia pasare (…)» που σημαίνει: «Ο Δομηνικος Θεοτοκόπουλος, καταγόμενος από την πόλη του Χάνδακα ζωγράφος που διαμένει σ’ αυτήν την πόλη (το Τολέδο), που ανέλαβε να διερμηνεύσει καλά και πιστά ό,τι σ’ αυτή τη συνεδρίαση θα συμβεί…».

Η ανακοίνωση της μαρτυρίας αυτής, που αποτελεί ουσιαστικά μιαν ένορκη δήλωση του Θ. για τον τόπο καταγωγής του, θα 'πρεπε, αν όχι να τερματίσει τη συζήτηση για την ιδιαίτερη πατρίδα του Θ., να κόψει τουλάχιστο την όρεξη για καινούργιες υποθέσεις, που είναι ήδη περίσσιες.

Ο τρίτος ιστορικός αείμνηστος Ν. Παναγιωτάκης 621 Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτη 1999.

Τα νεανικά χρόνια του Θεοτοκόπουλου σελ. 193, αναπαράγει ότι έχει γράψει ο Μέρτζιος και Πρεβελάκης.

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος δεν γεννήθηκε στο Φόδελε, ούτε είναι δυνατό να έχει γεννηθεί στο Φόδελε. Είναι μάλιστα, όπως θα δούμε, εξαιρετικά αμφίβολο αν γνώριζε καν την ύπαρξη της υποτιθέμενης γενέτειράς του. Ο ίδιος, το 1582, σε δίκη μπροστά στην Ιερά Εξέταση του Τολέδο, όπου χρησιμοποιήθηκε ως διερμηνέας (κατηγορούμενος για κρυπτομωαμεθανισμό ήταν ένας δεκαεπτάχρονος Έλληνας), δήλωσε ότι είχε γεννηθεί «στην πόλη της Κρήτης» στην Candia, δηλαδή στον Χάνδακα, το σημερινό Ηράκλειο, πρωτεύουσα της Κρήτης, που το όνομά της δηλώνει στις δυτικές πηγές και ολόκληρο το νησί. Η κατηγορηματική αυτή δήλωση του μεγάλου ζωγράφου έγινε γνωστή το 1903, όταν δημοσιεύθηκε τα σχετικό έγγραφο.

Παρ΄όλα αυτά ο Παναγιωτάκης χαρακτηρίζει τον Μέρτζιο ως γνωστό Έλληνα ερασιτέχνη ιστορικό στο περιοδικό ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ 8-10-1995 της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ.

Μαΐστρος Θεοτοκόπουλος

Για να αποκατασταθεί η ιστορική ισορροπία, η έρευνα έπρεπε να στραφεί στην αναζήτηση πληροφοριών για το περιβάλλον, τη ζωή και τη δράση του Θεοτοκόπουλου στην Κρήτη, έπρεπε δηλαδή να εστιαστεί στην αναδίφηση των πλουσιοτάτων αρχείων της βενετοκρατούμενης Κρήτης που σώζονται στο Κρατικό Αρχείο της Βενετίας. Η πρώτη συγκεκριμένη αρχειακή ένδειξη για τη φυσική παρουσία του μεγάλου ζωγράφου στην Κρήτη βρέθηκε από έναν γνωστό Έλληνα ερασιτέχνη ιστορικό, τον Κωνσταντίνο Μέρτζιο, που την ανακοίνωσε το 1961 στο πρώτο Κρητολογικό Συνέδριο. Ήταν, μια, δυστυχώς όχι ιδιόχειρη, υπογραφή του ζωγράφου ως μάρτυρα σ΄ένα πωλητήριο-συμβόλαιο σπιτιού στις 6 Ιουνίου 1566: υπογράφει ως μαϊστρος Μένεγος Θεοτοκόπουλος σγουράφος.

Και, ξαφνικά, τον Οκτώβριο του 1900 ανακαλύπτεται το ζητούμενο ή περίπου: Θεοτοκόπουλος δεν βρέθηκε, βρέθηκε όμως στο χωριό Φόδελε κάποιος Λεωνίδας Θεοτόκης, γιος του Εμμανουήλ. Εδώ υποκρύπτεται ίσως κάποια λαθροχειρία. Ο ευρεθείς πιθανότατα δεν ονομαζόταν Θεοτόκης, αλλά Θεοτοκάκης (ή Φετοκάκης), όπως οι απόγονοι του λίγα χρόνια αργότερα. Φαίνεται όμως ότι το επώνυμο Θεοτόκης, επώνυμο πρωθυπουργών της Ελλάδας, ηχούσε βυζαντινότερο και αριστοκρατικότερο στις ακοές των συγχρόνων, και γι΄αυτό προτιμήθηκε. Η ενδεχόμενη αυτή λαθροχειρία δεν είναι ίσως άσχετη με τη δημοσίευση έμμετρης βυζαντινής σφραγίδας από τον διευθυντή του Νομισματικού Μουσείου Κ.Μ. Κωνσταντόπουλο λίγους μήνες νωρίτερα, τον Μάρτιο του 1900.

Στη συνέχεια ο ίδιος αμφισβητεί την ύπαρξη ονόματος Λεωνίδα Θεοτόκη.

Ενώ σε πρόγραμμα πλειστηριασμών που εκδόθηκε στην «ΝΕΑ ΕΦΗΜΕΡΙΣ» 10-1-1914 στο Ηράκλειο αναφέρεται η ύπαρξη του ονόματος Θεοτόκη.

Πρόγραμμα πλειστηριασμού

Αποστόλου Θ. Ξενουδάκη, δικηγόρου, κατ. Ηρακλείου Κατά 1) Λεωνίδα Θεοτόκη γεωργού, κατ. Φόδελε Μαλεβυζίου, ως πρωτοφειλέτου, και 2) Γεωργίου Ι. Αλμπαντάκη, εμπόρου, κατ. Ηρακλείου ως εγγυητού.

Ο κ. Νίκος Χατζηνικολάου καθηγητής στο περιοδικό ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ 8-10-1995 σε συνέντευξη που παραχώρησε στην Πέγκυ Κουνενάκη δεν αναφέρει πουθενά ξεκάθαρα τον τόπο γέννησης του Δ. Θεοτοκόπουλου. Όπως επίσης στο βιβλίο που επιμελήθηκε ο ίδιος «Ο Γκρέκο και το εργαστηριό του» δεν αναφέρεται στον τόπο γέννησης του Κρητικού ζωγράφου.

Χάνδακας

Ετούτο ήταν στην πραγματικότητα το αντικείμενο της μελέτης του Νίκου Παναγιωτάκη: η συγκέντρωση όλων των στοιχείων που σχετίζονταν με την πνευματική και καλλιτεχνική διαμόρφωση του Γκρέκο κατά τα πρώτα 25-26 χρόνια της ζωής του στον Χάνδακα, όπου μεγάλωσε και διέπρεψε ως ζωγράφος.

Και φτάνουμε ξαφνικά στο σημερα όπου ο κ. Χατζηνικολάου με αποδεικτικό στοιχείο έγγραφο φάντασμα παίρνει την ίδια θέση με τους Μέρτζιο, Πρεβελάκη, Παναγιωτάκη, δηλαδή ότι ο τόπος γέννησης του Γκρέκο, είναι το σημερινό Ηράκλειο Κρήτης.

Στην εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ 12-9-2013, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, Νίκος Χατζηνικολάου αναφέρει μεταξύ άλλων «έχει τεκμηριωθεί ιστορικά και επιστημονικά ότι ο Ελ Γκρέκο γεννήθηκε στο Ηράκλειο»

«Υπάρχει δήλωση του ίδιου του ζωγράφου στην ιερά εξέταση που ήταν ως μεταφραστής εκεί για να βοηθήσει έναν Έλληνα, ότι γεννήθηκε στην πόλη του Ηρακλείου. Κι ‘ έχουμε και την έρευνα του Παναγιωτάκη που έψαξε για Θεοτοκόπουλο, δεν βρήκε. Τι ψάχνουμε τώρα;

Κύριε Χατζηνικολάου να δημοσιεύσετε το έγγραφο που αποδεικνύει τον τόπο γέννησης του Δ. Θεοτοκόπουλου διότι όλοι οι ερευνητές το μεταφράζουν αλλά δεν το εμφανίζουν. Ποιος γνωρίζει τη βενετσιάνικη γλώσσα για να μεταφράσει ένα έγγραφο αυτής της εποχής;

Γιατί η μετάφραση αυτή δεν είναι επικυρωμένη από τα επίσημα βενετσιάνικα αρχεία όπου φυλάσσεται;

Ο Θεοτοκόπουλος κατάγεται από την Candia δηλαδή από την ΚΡΗΤΗ ή από την CITTA CANDIA η πόλις του Ηρακλείου.

*Ο Σ. Ευσταθίου είναι ιστορικός ερευνητής