Η έκδοση ‘’Αρχείο Σταύρου Καλλέργη: Ψηφίδες από τον σχεδιασμό της σοσιαλιστικής πολιτείας’’ ανασυγκροτεί τη διανοητική και πολιτική διαδρομή του πρωτοπόρου σοσιαλιστή, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα την πορεία των ιδεών της κοινωνικής χειραφέτησης στον ελλαδικό χώρο
Το αρχείο έγινε δωρεά από τον Λυκούργο Καλλέργη –με την συγκατάθεση των κληρονόμων του πατέρα -του στο μουσείο με την πεποίθηση οτι ανήκει στον ελληνικό λαό.
Επί τέσσερα χρόνια μια ομάδα ιστορικών και ερευνητών του μουσείου μελέτησε το αρχείο και μια άλλη ομάδα ειδικών εξειδικευμένων στην τεχνολογία το κατέγραψαν, το ψηφιοποίησαν και το κωδικοποίησαν για να το παραδώσουν με αυτή την εκδοση στους ελληνες αλλά και στους ιστορικούς του μέλλοντος.
Ο Σταύρος Καλλέργης πρωτοστάτησε στην οργανωμένη έκφραση των σοσιαλιστικών ιδεών στην ελληνική κοινωνία τη δεκαετία του 1890 διεκδικώντας για το «έθνος των πτωχών, πασχόντων εργατών […] την πλήρη ισότητα, αδελφότητα και πραγματικήν ελευθερίαν», δηλαδή την «απαλλαγήν παντός πάσχοντος εκ της περί της αύριον μερίμνης». Ο οργανωτής του πρώτου εορτασμού της Πρωτομαγιάς στην Αθήνα το 1893, διέθεσε απλόχερα την περιουσία του για τις ανάγκες του κινήματος, συνελήφθη και φυλακίστηκε, κατέφυγε στη Γαλλία, συγκρούστηκε με το οικογενειακό του περιβάλλον, αλλά και με τους συντρόφους του, γνώρισε διαδοχικές διαψεύσεις και εσωτερικούς διχασμούς. Στις αρχές του 20ού αιώνα επέστρεψε στη γενέτειρά του, την Κρήτη, επιδόθηκε στο εμπόριο, δημιούργησε οικογένεια και έζησε έως το 1926 μακριά από το σοσιαλιστικό κίνημα.
Η έκδοση του Καταλόγου του Αρχείου παρουσιάζει πολύτιμο αρχειακό υλικό από την πρώτη περίοδο του ελληνικού σοσιαλιστικού κινήματος, αναδεικνύοντας άγνωστες πληροφορίες και στοιχεία που τονίζουν τη δυναμική του και τις σχέσεις του με το διεθνές επαναστατικό κίνημα. Η εκτενής εισαγωγή του ιστορικού Κωστή Καρπόζηλου παρακολουθεί την πορεία του Σταύρου Καλλέργη, συνδέοντάς την με τις ευρύτερες αναζητήσεις του ελληνικού κοινωνικού ριζοσπαστισμού στα τέλη του 19ου αιώνα. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνεται στην εισαγωγή του επιμελητή, «οι πολυσχιδείς δραστηριότητες του Σταύρου Καλλέργη, οι προσωπικές περιπέτειες και η υπαγωγή των ατομικών επιλογών στις ανάγκες της Υπόθεσης παραπέμπουν στον τύπο των επαναστατών του 19ου αιώνα, εκείνες τις αντιφατικές προσωπικότητες που συχνά μετεωρίζονταν μεταξύ τυχοδιωκτισμού και εξεγερτικής έξαψης. Η διαδρομή του Σταύρου Καλλέργη υπενθυμίζει τις ανεπαίσθητες μεταβολές που οδηγούν σε μεγάλες αναθεωρήσεις, τις ταλαντώσεις ανάμεσα στις συλλογικές προσδοκίες και στους ατομικούς συμβιβασμούς, το καθοριστικό βάρος των καθημερινών υποχρεώσεων στις επιλογές του βίου, τη μικρή –εν τέλει– απόσταση μεταξύ της στράτευσης και της ιδιώτευσης».
Η έκδοση περιλαμβάνει εισαγωγικά κείμενα εκ μέρους του Μουσείου Μπενάκη και του Ιδρύματος Ιστορικών και Κοινωνικών Ερευνών «Σταύρος Καλλέργης», την εισαγωγή με τίτλο «Σταύρος Καλλέργης: “Βίος ελεύθερων βιωτικών φροντίδων”», αναλυτικό κατάλογο και ευρετήρια του Αρχείου Σταύρου Καλλέργη. Το πρωτότυπο εικονογραφικό υλικό που εμπλουτίζει την έκδοση, προερχόμενο από την αρχειακή συλλογή, προσφέρει ένα πανόραμα του ελληνικού σοσιαλιστικού κινήματος του 19ου αιώνα.
Ο συγγραφέας
Ο Κωστής Καρπόζηλος είναι ιστορικός και μεταδιδακτορικός ερευνητής του Columbia University. Η έρευνά του εστιάζει στους μετασχηματισμούς των επαναστατικών κινημάτων, στις εκφάνσεις του μεταναστευτικού ριζοσπαστισμού στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη διαδρομή του εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος στον 20ό αιώνα. Έχει διδάξει στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και στη Sciences Po στη Reims, ενώ είναι ο σεναριογράφος του ντοκιμαντέρ «Ταξισυνειδησία: η άγνωστη ιστορία του ελληνοαμερικανικού ριζοσπαστισμού». Την περίοδο αυτή ασχολείται με το ρόλο των «πρώην κομμουνιστών» στη διαμόρφωση του μεταπολεμικού κόσμου. .
