Η σκληρή για τον ελληνικό λαό επικαιρότητα γίνεται-δυστυχώς-εφιαλτική, με όσα ακούμε και βλέπουμε ότι συμβαίνουν στο Ελληνικό Κοινοβούλιο αλλά και στην καθ’ ημέραν ζωή των πολιτών. Εξηγούμαι: Άκουσε το Πανελλήνιο όσα ακατονόμαστα ειπώθηκαν πρόσφατα από βουλευτές μιας συγκεκριμένης παράταξης προς βουλευτές άλλων παρατάξεων. Λόγια χαμαιτυπείων, λεξιλόγιο νταήδων, ανθρώπων που εννοούν να λύνουν τις διαφορές τους με τη βία, που θέλουν να αγνοούν την αξία του διαλόγου, που θεωρούν ότι το Κοινοβούλιο είναι χώρος επίδειξης«τσαμπουκά»και όχι δημοκρατικής (ακόμη και πολύ έντονης) αντιπαράθεσης πολιτικών απόψεων και επιχειρημάτων. Βέβαια, για να πράττει και να μιλεί κάποιος βάσει των δημοκρατικών κανόνων, θα πρέπει πρωτίστως να πιστεύει στη δημοκρατία. Διότι η ίδια η λειτουργία της δημοκρατίας απαιτεί τη χρήση δημοκρατικών μέσων ή, για να το πω ορθότερα, τα χρησιμοποιούμενα μέσα στην πολιτική αντιπαράθεση κρίνουν όχι μόνο την ίδια τη «δημοκρατικότητα» των κομμάτων και των εκπροσώπων τους αλλά και την ποιότητα της δημοκρατίας. Δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι πιστεύει στη δημοκρατία, αν τα μέσα που μετέρχεται είναι αντιδημοκρατικά, δεν συμβαδίζουν δηλαδή με το δημοκρατικό πολιτισμό. Και τούτο, επειδή ένας υψηλός σκοπός, όπως είναι η δημοκρατία, πρέπει να υπηρετείται με εξίσου υψηλά μέσα. Εξάλλου, πρέπει να το τονίσουμε: η δημοκρατία δεν υφίσταται απλώς ως ένα πολίτευμα καταγεγραμμένο στο Σύνταγμα και στους νόμους. Είναι, πάνω από όλα, τρόπος ζωής, ο τρόπος ζωής του πολιτισμένου ανθρώπου, αυτού που έχει ξεφύγει από τη βαρβαρότητα των ενστίκτων και το δίκαιο του ισχυρού και έχει εντάξει ως πρώτη αξία στο χώρο των αξιών της ζωής του την αξία του σεβασμού προς τον άλλο, ακόμη και τον αντίπαλό του.
Όμως, το εφιαλτικό στοιχείο που στοιχειώνει αργά αλλά σταθερά την πολιτική ζωή και κινδυνεύει να γίνει στοιχείο και της κοινωνικής ζωής είναι το γεγονός ότι το πολιτικό παιχνίδι αρχίζει να παίζεται με εμφυλιοπολεμική φρασεολογία. Ακούσαμε και ακούμε εντός και εκτός του Κοινοβουλίου, ένθεν και ένθεν (από τα άκρα δηλαδή του κομματικού φάσματος), λέξεις όπως «Γράμμος, Βίτσι, Μελιγαλάς», ονόματα δηλαδή που ανατρέχουν στις πιο εφιαλτικές στιγμές της σύγχρονης ιστορίας μας. Έρχεται έτσι στην επιφάνεια, με συνειδητές πράξεις και εμπρόθετες ενέργειες συγκεκριμένων πολιτικών χώρων, ένας εφιάλτης, από τον οποίο ο ελληνικός λαός προσπάθησε και πέτυχε σε πολύ μεγάλο βαθμό (με τη σύμπραξη όλων των κομμάτων) να απαλλαγεί, για να μπορέσει να ζήσει ειρηνικά και να χτίσει το μέλλον της η ελληνική κοινωνία. Τέτοιες ρεβανσιστικές τακτικές εντάσσονται σε μια επιδίωξη διχασμού της ελληνικής κοινωνίας, την ώρα μάλιστα που η έξοδος από την κρίση απαιτεί, παρά τις υπαρκτές ιδεολογικές και πολιτικές διαφορές, την κοινωνική ενότητα και συνοχή. Όποιος σπείρει το διχασμό, το μίσος και τη μισαλλοδοξία, όποιος καλλιεργεί διαλυτικές τάσεις στο κοινωνικό σώμα, όποιος ζωντανεύει και προβάλλει τους εφιάλτες και τα φαντάσματα του παρελθόντος, θέλοντας με τον τρόπο αυτό να επιτύχει πολιτικές νίκες, αυτός δεν μπορεί να θεωρείται αληθινός πατριώτης. Ο αληθινός πατριώτης κοιτάζει το μέλλον της πατρίδας του, χωρίς να ιδεολογικοποιεί την ιστορία της. Διότι μια ιδεολογικοποιημένη ιστορία, μια ιστορία που θεωρείται μέσα από τους παραμορφωτικούς φακούς οποιασδήποτε ιδεολογίας (αριστερής ή δεξιάς), δεν είναι ιστορία ούτε και μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά για το παρόν ή και διδακτικά για το μέλλον. Όταν μάλιστα αυτή η ιδεολογικοποιημένη ιστορία λειτουργεί και ως πολιτικό επιχείρημα, τότε μπορεί να γίνει και επικίνδυνη. Διότι η τέτοια θεώρηση είναι σαφώς λειψή, στρεβλή, μονοδιάστατη, άρα μη αληθής.
Σκέφτομαι τους λόγους που ωθούν σε μια τέτοια στροφή της πολιτικής αντιπαράθεσης. Καταλαβαίνω ότι σε εποχές κρίσης, σε εποχές δηλαδή δυσκολιών, οι άνθρωποι γίνονται εύκολοι δέκτες ακραίων απόψεων, διότι λείπει η ψυχραιμία και η νηφαλιότητα, με αποτέλεσμα να ενδίδουν εύκολα στα πολιτικά πάθη. Όταν μάλιστα τους δοθεί και ο «εχθρός», ο θεωρούμενος δηλαδή ως αίτιος της άσχημης κατάστασής τους, τότε ανάβει μέσα τους το μίσος και η επιθυμία για εκδίκηση. Πολλές φορές, σε τούτο τον αγώνα πολιτικής επικράτησης, οι πολιτικοί ανασύρουν από το παρελθόν τις στιγμές εκείνες από την ιστορία του λαού, που «σιγοντάρουν»τις επιδιώξεις τους, βυθίζοντάς τον ακόμη περισσότερο στο μίσος για τον «απέναντι». Σκοπός είναι ο διχασμός, η διάλυση. Διότι ένας διχασμένος λαός, μια κοινωνία δίχως ενότητα και συνοχή και άτομα παραδομένα στη δίνη του μίσους και του ενστίκτου αποτελούν τα πιο εύκολα θύματα της πολιτικής προπαγάνδας, του μεσσιανισμού αλλά και της εξωτερικής επιβολής. Τα παραδείγματα από την ελληνική ιστορία είναι πολλά. Αναφέρω την πολιτική των δημαγωγών της αρχαίας Αθήνας, τον εμφύλιο κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821, την αντιπαράθεση των βενιζελικών με τους φιλοβασιλικούς. Ιδιαίτερα αυτή η αντιπαράθεση ταλαιπώρησε για πολλά χρόνια την Ελλάδα, καθώς ωθούσε τους Έλληνες στο μίσος και στη διεξαγωγή του πολιτικού αγώνα όχι με συγχρονικά αλλά με παρελθοντικά κριτήρια.
Από την άλλη, όταν εκλείπουν τα πολιτικά επιχειρήματα, είναι επόμενο ο πολιτικός λόγος να παραδίδεται στην ευκολία των συνθημάτων (πράγμα που συνέβαινε πολύ συχνά κατά την περίοδο της Μεταπολίτευσης στη χώρα μας) και να μπαίνουν στο οπλοστάσιο του πολιτικού όπλα συναισθηματικού και όχι λογικού χαρακτήρα. Τέτοια όπλα είναι η σοβινιστική ρητορεία, η υποτιθέμενη αίγλη των ιστορικών ή κοινωνικών κατορθωμάτων ενός «μυθοποιημένου »έθνους ή λαού, η συνθηματολογία, οι ύβρεις, οι απειλές, ο διχαστικός λόγος του «άσπρου-μαύρου». Δεν αρνείται κανείς το ρόλο του συναισθήματος, όσον αφορά την παρώθηση του πολίτη στην πολιτική πράξη (καμιά επανάσταση, εξάλλου, δεν έγινε μόνο με τη λογική). Ωστόσο, στη δημοκρατία πάνω από όλα είναι ο λόγος, ως διάλογος και ως λογική. Ο Αριστοτέλης λέγει καθαρά ότι ουσία της πολιτικής είναι ο λόγος και γι’ αυτό δίχως τον ανθρώπινο λόγο (προφορικό και ενδιάθετο) δεν υφίσταται πολιτική κοινωνία. Η δημοκρατία, έτσι όπως τη διαμόρφωσαν και την κατανόησαν οι αρχαίοι μας πρόγονοι, είναι το πολίτευμα του μέτρου και του λόγου. Λησμονώντας αυτό το βασικό στοιχείο, λησμονούμε την ουσία της δημοκρατίας.
Όσοι, λοιπόν, θέλουν να βυθίσουν την πολιτική αντιπαράθεση στο βούρκο του μίσους, των κενών συνθημάτων, της χυδαιολογίας, της ατελέσφορης και οξείας σύγκρουσης, παραγνωρίζοντας κάθε έννοια λογικής, σεβασμού προς τον αντίπαλο (αλλά συμπατριώτη), ανθρωπισμού και νόμου, όσοι θεωρούν ότι το Κοινοβούλιο είναι πεζοδρόμιο ή χαμαιτυπείο, όπου μπορούν να επιδεικνύουν το νταηλίκι τους και μάλιστα εις επήκοον του Πανελληνίου, όσοι ξεχνούν ότι ο πολιτικός είναι και παιδαγωγός του λαού, όσοι βάζουν πάνω από την ενότητα του λαού και τη συνοχή της κοινωνίας το κομματικό συμφέρον, όσοι, τέλος, θυσιάζουν το ανθρώπινο πρόσωπο στις επιταγές της ιδεολογίας τους, αυτοί ας ομολογήσουν καθαρά και ξάστερα ότι η δημοκρατία δεν τους ενδιαφέρει. Δεν μπορείς να είσαι στο Κοινοβούλιο και να μη σέβεσαι τους δημοκρατικούς κανόνες ή να μη δείχνεις δημοκρατικό ήθος.
Καλό είναι πάντοτε να λέγεται η αλήθεια, για να τη γνωρίζει ο λαός, αν θέλουμε να επιλέγει με ορθά κριτήρια. Διότι μόνον η αλήθεια σώζει, μόνον αυτή ούτε εξευτελίζεται ούτε και εξευτελίζει εκείνον που την υπηρετεί. Και, επειδή η πικρή αλήθεια είναι ότι το μόνο που δεν λέγεται στην πολιτική είναι η αλήθεια, εμείς ως λαός ας έχουμε μνήμη και ας γρηγορούμε, κρατώντας «πάντα ανοιχτά και άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μας». Διότι εδώ πρόκειται για το μείζον, δηλαδή για την ίδια τη δημοκρατία. Κανείς δεν μπορεί να παίζει «εν ου παικτοίς». Ούτε πολίτης ούτε πολιτικός (προπάντων).
*Ο Γιάννης Γ. Τσερεβελάκης είναι Φιλόλογος-θεολόγος
