Αναρωτιέμαι πόσο καιρό ακόμα μπορεί να συνεχιστεί αυτή η κατάσταση. Σε πρόσφατο άρθρο της η Wall Street Journalαναφέρει πως η ευρωζώνη των 17 χωρών παραμένει ο αδύναμος κρίκος της παγκόσμιας οικονομίας, έπειτα από χρόνια οικονομικής στασιμότητας, βυθισμένη σε υψηλά επίπεδα ανεργίας και πνιγμένη από παρακμάζουσες οικονομίες.
Στην ίδια κατεύθυνση, το περιοδικό The Economist κατακεραυνώνει τους ηγέτες της ΕΕ αναφέροντας πως «υπνοβατούν εντός οικονομικής ερήμου». Η ανθρώπινη δυστυχία που συνοδεύει αυτή την κατάσταση είναι αποκαρδιωτική. Δεκάδες εκατομμύρια ανέργων Ευρωπαίων δεν μπορούν να βρουν δουλειά, ενώ πολλοί από αυτούς αντιμετωπίζουν απελπιστικές καταστάσεις διαβίωσης.
Η παραπάνω πραγματικά τραγική κατάσταση έχει αυξήσει τις φωνές που αμφισβητούν ευθέως την ιδέα της ΕΕ, θέτοντας ξεκάθαρα πλέον το ζήτημα διάλυσής της και επιστροφής στο προηγούμενο μοντέλο των ανεξάρτητων εθνικών οικονομιών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το πρόσφατο βιβλίο του Πορτογάλου οικονομολόγου Joao Ferreira do Amaral, με τίτλο «Γιατί πρέπει να φύγουμε από το Ευρώ», το οποίο μέσα σε λίγες μέρες κυκλοφορίας έγινε το πρώτο σε πωλήσεις βιβλίο στη συγκεκριμένη χώρα. Παρακάτω, θα αναφέρω τα βασικά επιχειρήματα των υποστηρικτών αυτής της άποψης.
1. Το σχέδιο αντιμετώπισης της οικονομικής ύφεσης των χωρών-μελών της ΕΕ φαίνεται να αποτυγχάνει.
Για περισσότερα από τρία χρόνια τώρα, οι αξιωματούχοι της ΕΕ αντιμετωπίζουν την οικονομική ύφεση με αξιοσημείωτη ταύτιση απόψεων και μονοδιάστατη προσέγγιση. Συγκεκριμένα, επιβάλλουν αυστηρή λιτότητα (μειώνοντας τα δημόσια χρέη μέσω δραστικών περικοπών στις δαπάνες και αυξάνοντας τη φορολόγηση), ιδιαίτερα στις χώρες της λεγόμενης «περιφέρειας», οι οποίες έχουν τα μεγαλύτερα δημόσια χρέη. Πόσο καλά έχει δουλέψει αυτή η στρατηγική λιτότητας; Τι καρπούς απέφερε ως σήμερα; Είναι οι ευρωπαίοι πολίτες καλύτερα τώρα από ό,τι ήταν πριν από τέσσερα χρόνια;
Τα αποτελέσματα δείχνουν πως η ΕΕ έχει μόλις ολοκληρώσει το έκτο συνεχόμενο τρίμηνο ύφεσης. Η συνολική ανεργία αυξάνεται σταθερά τα δύο τελευταία χρόνια, φτάνοντας σήμερα στο 12%. Σε πολλές χώρες, τα ποσοστά ανεργίας είναι σε ακόμα πιο δραματικά επίπεδα (π.χ., 17% στην Πορτογαλία, 27% στην Ισπανία και στην Ελλάδα), ενώ η ανεργία στο τμήμα των νέων φτάνει σε ποσοστά διπλάσια των αντίστοιχων ποσοστών του συνολικού πληθυσμού. Είναι λοιπόν ξεκάθαρο πως οι πολίτες της Ισπανίας, Ιρλανδίας, Ιταλίας, Πορτογαλίας, Ελλάδας, αλλά και εκατομμύρια άνεργων πολιτών οπουδήποτε αλλού στην ΕΕ, βρίσκονται σε χειρότερη θέση σήμερα από ό,τι ήταν πριν από τέσσερα χρόνια.
Οι φωνές παγκοσμίως που διαπιστώνουν την αδιέξοδη πολιτική λιτότητας, αυξάνονται καθημερινά. Σε πρόσφατο άρθρο του, ο νομπελίστας οικονομολόγος Paul Krugman παραπέμπει στην έκθεση του Οκτωβρίου που συνέταξε το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, στην οποία ουσιαστικά απολογείται για τις προτάσεις λιτότητας των τελευταίων ετών. Η έκθεση δείχνει ότι οι χώρες που εξαναγκάστηκαν σε μέτρα λιτότητας από την ΕΕ, αντιμετώπισαν απότομη ύφεση στην οικονομία τους, αντίθετα με τις προβλέψεις. Επιπλέον, όσο πιο δραστικά ήταν τα μέτρα λιτότητας που εφαρμόστηκαν (υπολογιζόμενα σε περικοπές δαπανών και αυξήσεις φόρων ως ποσοστό του ΑΕΠ), τόσο μεγαλύτερη ήταν η οικονομική ύφεση. Την ίδια στιγμή, οι αξιωματούχοι της ΕΕ, προφανώς πεπεισμένοι για το αλάθητο της θεωρίας τους σχετικά με το πώς λειτουργούν οι οικονομίες, φαίνονται ασυγκίνητοι από τα στοιχεία αυτά, αλλά και από την ανθρώπινη δυστυχία που τα συνοδεύουν. Όπως αναφέρει ο Δρ. Krugman, στην ΕΕ «ο ξυλοδαρμός θα συνεχιστεί μέχρι να βελτιωθεί η ηθική των πολιτών».
2. Το παρόν σύστημα της ΕΕ δημιουργεί δημοκρατικές εκτροπές.
Σε αυτό το ζήτημα έχω αναφερθεί και σε παλαιότερο άρθρο μου με τίτλο «Μια ματιά στο Ευρωπαϊκό οικοδόμημα: Ευρωπαϊκή Ένωση ή Ηνωμένες Πολιτείες Ευρώπης;». Ας πάρουμε για παράδειγμα την Πορτογαλία. Με τα ποσοστά ανεργίας της σε επικίνδυνα επίπεδα και προβλέψεις για περαιτέρω συρρίκνωση της οικονομίας της κατά 2,3% φέτος (τρίτο συνεχόμενο έτος συρρίκνωσης στο πλαίσιο των πολιτικών λιτότητας), το Συνταγματικό Δικαστήριο της χώρας ακύρωσε ορισμένα μέτρα λιτότητας που έφερε η κυβέρνηση σε συμφωνία με τις απαιτήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Οι αξιωματούχοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, υπό την απειλή παγώματος της χρηματοδότησης, άσκησαν πίεση στην κυβέρνηση της χώρας να αγνοήσει την απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου. Ασφαλώς, μία τέτοια απαίτηση οδηγεί σε ξεκάθαρο συνταγματικό εκτροχιασμό.
Παραδείγματα σαν το παραπάνω ουσιαστικά αποδεικνύουν ξεκάθαρα την άμεση και ενεργή ανάμιξη των αξιωματούχων της ΕΕ στη διακυβέρνηση των χωρών-μελών. Ωστόσο, οι πολίτες των χωρών-μελών των οποίων οι ζωές πλήττονται από τα μέτρα αυτά, δεν έχουν ούτε λόγο στις αποφάσεις των αξιωματούχων της ΕΕ, ούτε μπορούν με την ψήφο τους να τους απομακρύνουν. Αυτή η έλλειψη δημοκρατικής ευθύνης από την πλευρά των Ευρωπαίων αξιωματούχων αποτελεί σοβαρό πρόβλημα στο σύστημα της ΕΕ ως σύνολο.
3. Η ΕΕ έχει ξεφύγει από τις βασικές αξίες για τις οποίες δημιουργήθηκε.
Το όραμα που η ΕΕ έθεσε με τη δημιουργία της ήταν α) να ενισχύσει την αμοιβαία ευημερία, β) να μειώσει τις πολιτικές εντάσεις έπειτα από αιώνες εχθρότητας και πολέμου και γ) να δώσει στους Ευρωπαίους την ευκολία ενός κοινού νομίσματος.
Ο στόχος της αμοιβαίας ευημερίας φαίνεται να μην έχει επιτευχθεί ως σήμερα. Όσον αφορά στις πολιτικές εντάσεις, ένα σύστημα, του οποίου τα όργανα είναι υπεύθυνα για τις παρακμάζουσες οικονομίες της περιοχής, αλλά που ταυτόχρονα δεν είναι υπόλογα για τις δεκάδες των εκατομμυρίων ανέργων, προφανώς επιδεινώνει παρά ανακουφίζει τις εντάσεις.
Επιπλέον, εγκαταλείποντας τα εθνικά τους νομίσματα, οι χώρες-μέλη που βιώνουν έντονο πληθωρισμό δεν μπορούν πλέον να υποτιμούν τα νομίσματά τους, ώστε να κάνουν τις εξαγωγές πιο ελκυστικές. Ταυτόχρονα, οι χώρες-μέλη που πέφτουν σε οικονομική ύφεση δεν μπορούν να τυπώσουν χρήμα, ώστε να χρηματοδοτήσουν το δίκτυ ασφαλείας για τους άνεργους ή τους οικονομικά εξαθλιωμένους.
Είναι πλέον καιρός να επανεξετάσουμε τον τρόπο λειτουργίας της ΕΕ.
Το παρόν σύστημα λειτουργίας της ΕΕ είναι υψηλού κόστους και κινδύνου. Για παράδειγμα, έχουμε δει πως το δημοσιονομικό χρέος ή τα τραπεζικά προβλήματα μικρών χωρών, όπως της Ελλάδας και της Κύπρου, μπορούν να εξελιχθούν σε μεγάλες κρίσεις για ολόκληρη την ΕΕ. Αυτό άλλωστε εξηγεί και το μεγάλο ενδιαφέρον των Ευρωπαίων αξιωματούχων για την πορεία των μεταρρυθμίσεων στην Ελλάδα. Ανάλογη κατάσταση στις ΗΠΑ θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί και να περιοριστεί τοπικά. Ωστόσο, για να γίνει κάτι τέτοιο απαιτείται μεταφορά εξουσίας (και της ανάλογης ευθύνης) στο κέντρο.
Και οι πιο δύσπιστοι δείχνουν να αναγνωρίζουν πλέον πως ήρθε ο καιρός να επανεξεταστεί ο τρόπος λειτουργίας και οι στρατηγικές αντιμετώπισης της κρίσης στην ΕΕ. Θα ήταν ωφέλιμο να υπάρξει μία ουσιαστική πολιτική ολοκλήρωση μεταξύ των χωρών-μελών κατά την οποία θα δοθεί έμφαση στη μεταφορά πολιτικών εξουσιών στο κέντρο. Η κεντρική εξουσία θα μπορεί να φορολογεί, να ελέγχει τη δημοσιονομική πολιτική των χωρών-μελών, και να δημιουργεί δίκτυ ασφαλείας για ολόκληρη την περιοχή της ΕΕ. Την ίδια όμως στιγμή, αυτή η κεντρική εξουσία θα είναι δημοκρατικά εκλεγμένη, όχι διορισμένη, ενώ θα λογοδοτεί και θα φέρει την απόλυτη ευθύνη των αποφάσεών της.
Λίγοι Ευρωπαίοι φαίνεται πραγματικά να πιστεύουν ότι μία τέτοια ολοκλήρωση είναι πραγματικά δυνατή και ,ακόμα περισσότερο, είναι σκεπτικοί σε μία πρόταση «Ηνωμένων Πολιτειών Ευρώπης», όπως την είχα ονομάσει και σε προηγούμενο άρθρο. Δεδομένης της πολυγνωμίας για το πώς μια μεταρρυθμισμένη ΕΕ θα έπρεπε να είναι, οι προοπτικές για ουσιαστική ολοκλήρωση φαίνονται δυσοίωνες. Χωρίς να θέλω να γίνω μάντης κακών, φοβάμαι πως η Ευρώπη θα συνεχίσει να υποφέρει ακόμα περισσότερο μέσα στον φαύλο κύκλο λιτότητας, ύφεσης και ανεργίας. Οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι θα παραμείνουν ακλόνητοι στην πεποίθησή τους ότι οι πολιτικές τους είναι σωστές, ότι απλά χρειάζονται ακόμα περισσότερο χρόνο και ότι οι πραγματικοί υπαίτιοι για αυτό που συμβαίνει είναι οι ηθικά «ελαττωματικοί» πολίτες που ζουν στα κράτη της περιφέρειας και οι οποίοι πρέπει να υποχρεωθούν να κάνουν αυτό που είναι καλό για τους ίδιους και για την ΕΕ ως σύνολο.
Προσωπικά είμαι ένθερμος υποστηρικτής της ιδέας της ΕΕ. Εκείνης της ΕΕ, όμως, που θα επιστρέψει στις ρίζες και στις βασικές αξίες τις οποίες δημιουργήθηκε να υπηρετεί. Μία διάλυση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος δε θα ωφελούσε κανένα, αντίθετα θα μας γύριζε πολλές δεκαετίες πίσω. Ωστόσο, είναι καιρός να αξιολογήσουμε την έως τώρα πορεία του ευρωπαϊκού πειράματος και να δούμε με ειλικρίνεια και γενναιότητα τα σημεία στα οποία απαιτούνται βελτιώσεις. Αν ο στόχος είναι η ουσιαστική Ένωση των Ευρωπαϊκών χωρών (όπως άλλωστε υποδηλώνουν και τα αρχικά ΕΕ), αυτός θα παραμένει ανικανοποίητος όσο η Ενωση παραμένει μόνο σε οικονομικό επίπεδο. Νομίζω πως οι τραγικές καταστάσεις που βιώνουν οι πολίτες της Ευρώπης σήμερα, κάνουν επιβεβλημένη την ανάγκη για μία ουσιαστική συζήτηση αναδιοργάνωσης του συστήματος και των στρατηγικών της ΕΕ.
*Ο Δρ. Χαράλαμπος Σαριδάκης είναι Λέκτορας Μάρκετινγκ στη Σχολή Διοίκησης του Πανεπιστημίου Leeds στην Αγγλία
