Έπεσε για άλλη μια φορά η αυλαία των Πανελλαδικών Εξετάσεων με την ανάρτηση των αποτελεσμάτων στους πίνακες ανακοινώσεων των Λυκείων της χώρας, κλείνοντας έναν ετήσιο κύκλο αγώνα και αγωνίας για πολλές χιλιάδες μαθητών και τις οικογένειές τους. Για άλλη μια φορά θα απασχολήσω τους αναγνώστες της έγκριτης εφημερίδας σας για τα θέματα που δόθηκαν στους υποψήφιους για ανάπτυξη και κατά πόσον αυτά θα μπορούσαν πράγματι να είναι μέρος μιας εξέτασης του επιπέδου των Πανελλαδικών Εξετάσεων. Στις 7 Ιουλίου 2011 φιλοξενήσατε ένα κείμενό μου με τίτλο «Τα θέματα των Πανελλαδικών Εξετάσεων πρέπει να θεμελιώνονται στις κατευθύνσεις των σχολικών» (http://www.patris.gr/articles/204344), σχετικά με το οποίο μοναδική επιδίωξή μου ήταν να τονίσω την ανάγκη επιλογής των θεμάτων από το γνωστικό χώρο που καθορίζει το Υπουργείο Παιδείας και στον οποίο μάλιστα δίδει το χαρακτηρισμό «διδακτέα ύλη». Δεν έτρεφα καμιά ψευδαίσθηση, ούτε είχα την απαίτηση να εισακουστεί η άποψή μου. Στόχος μου ήταν η ευαισθητοποίηση, έστω στο πλαίσιο της μικροκοινωνίας στην οποία ζω, και να τονίσω ότι είναι κοινωνικά άδικο να τίθενται ασκήσεις «εκτός ύλης». Επειδή η φετινή εμπειρία των έδειξε ότι η κατάσταση έχει ξεπεράσει κάθε προηγούμενο, επανέρχομαι για να τονίσω για άλλη μια φορά τη σοβαρότητα της κατάστασης και να αναδείξω μια άλλη διάσταση του προβλήματος.
Για τα θέματα της Φυσικής η Ένωση Φυσικών ανακοίνωσε: «Τρεις ερωτήσεις (Β2, Δ2, Δ3) ήταν έξω από το πνεύμα διδασκαλίας, το πνεύμα του σχολικού βιβλίου και της αξιολόγησης της Φυσικής» (http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=365177). «Για... μαθηματικούς τα σημερινά θέματα» (http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22768&subid=2&pubid=63831823). Σε άλλη ανακοίνωση αναφέρεται ρητά: «Επιστημονικά λάθος η διατύπωση του θέματος Γ4». «…ο εκπρόσωπος της Ένωσης Φυσικών, που ήταν παρών, διαφώνησε με την επιλογή αυτή. Τα άλλη μέλη της Επιτροπής αντίθετα συμφώνησαν ότι το θέμα αυτό είναι σωστό και το επέλεξαν (πρόκειται για ένα από τα 3 θέματα που είχε καταγγείλει η Ένωση ως θέματα έξω από το πνεύμα του σχολικού βιβλίου)». (http://www.tovima.gr/society/article/?aid=514101)
Όσον αφορά στα Μαθηματικά οι βαθμολογητές του 37ου βαθμολογικού κέντρου (στην Αττική) σε ανακοίνωσή τους εστιάζουν στον υψηλό βαθμό δυσκολίας των θεμάτων στα Μαθηματικά κατεύθυνσης. «Το θέμα Β3 δεν είναι μόνο έξω από οτιδήποτε διδάσκεται στο σχολείο, αλλά και καταστρατηγεί το νομικό πλαίσιο για το επίπεδο του 2ου θέματος και έχει σαφέστατα τιμωρητικές και διαστροφικές διαστάσεις» αναφέρουν και προσθέτουν ότι «επιφυλάσσονται για τη συνέχιση της βαθμολόγησης» (http://www.kathimerini.gr). Από την πλευρά της η Μαθηματική Εταιρεία στις 27 Μαΐου ανακοινώνει πως «Υπάρχει κλιμάκωση των θεμάτων ως προς τη δυσκολία, με εξαίρεση το ερώτημα Β3», ότι «τα θέματα είναι τα δυσκολότερα των τελευταίων ετών και απαιτούν ειδικές τεχνικές, που ίσως δεν προωθούν την έλξη και την αγάπη των μαθητών στα Μαθηματικά» και ότι «προτίθεται να ανοίξει ουσιαστικό διάλογο με μελέτη και διερεύνηση, για το περιεχόμενο και τον τρόπο εξέτασης (σσ. η υπογράμμιση δική τους) των Μαθηματικών στις Πανελλήνιες Εξετάσεις για την εισαγωγή στην Τριτοβάθμια εκπαίδευση» (http://www.hms.gr/node/710).
Για τα Λατινικά η Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων (Π.Ε.Φ.) δήλωσε ότι «είναι γνωστά και διδαγμένα και δεν έχουν ιδιαίτερες μεταφραστικές απαιτήσεις. Οι γραμματικές παρατηρήσεις κινούνται στην παραδοσιακή πρακτική των τελευταίων ετών. Οι συντακτικές, κλιμακούμενης δυσκολίας, είναι γενικά βατές. Η Γ1β άσκηση έχει μικρό βαθμό δυσκολίας. Οι ασκήσεις Γ1γ και Γ2γ απαιτούν επαρκή προετοιμασία των υποψηφίων» (http://www.panelladikes.gr/panelladikes.
Η στάση αυτή της Π.Ε.Φ.είναι η αφορμή για τη δημοσίευση της παρούσας επιστολής, επειδή ακριβώς δεν ανταποκρίνεται ακριβώς στην πραγματικότητα. Όπως και τις προηγούμενες χρονιές η Ένωση Φιλολόγων γνωρίζει ότι κάποιες από τις ασκήσεις τόσο στα Αρχαία Ελληνικά όσο και στα Λατινικά δεν παρουσιάζουν απλά κάποιο βαθμό δυσκολίας, αλλά είναι παντελώς εκτός ύλης. Για να γίνω πιο συγκεκριμένος, αναφέρομαι στο φετινό θέμα Γ2γ, το οποίο ζητούσε: «Νunc intellego ... stultum fore»: να εντοπίσετε τον εξαρτημένο υποθετικό λόγο (μονάδα 1), να τον μετατρέψετε σε ανεξάρτητο (μονάδες 4), να τον χαρακτηρίσετε ως προς το είδος του (μονάδα 1) και να σχηματίσετε υποθετικό λόγο που να δηλώνει υπόθεση δυνατή ή πιθανή στο παρόν-μέλλον (μονάδες 2).
Με δεδομένη την άποψη της Π.Ε.Φ. ότι «είναι γνωστά και διδαγμένα», ζητώ να υποδείξουν στους υποψήφιους, και στην ταπεινότητά μου, σε ποιο σημείο (σελίδα, παράγραφο ή με όποιο άλλο τρόπο μπορούν να το προσδιορίσουν) των δύο βιβλίων των Λατινικών που διδάσκονται στα Λύκεια αναφέρεται η θεωρία την οποία θα έπρεπε να έχουν μελετήσει οι υποψήφιοι για να μπορέσουν να απαντήσουν στη συγκεκριμένη άσκηση. Πού θα μπορούσε να είχε αναζητήσει τη γνώση ένας υποψήφιος που δεν κάνει συμπληρωματικά μαθήματα και του οποίου ο καθηγητής των Λατινικών στο σχολείο επέλεξε να διδάξει μόνον την διδακτέα ύλη; Γιατί να «χάσει» άδικα και «παράνομα» τα οκτώ μόρια, τα οποία, πολλαπλασιαζόμενα με τους συντελεστές, θα του προσέθεταν μόρια περισσότερα της εκατοντάδας και που θα του επέτρεπαν να εισαχθεί στη σχολή της προτίμησής του;
Επειδή δεν είμαι σίγουρος ότι θα το πράξουν, απαντώ μόνος μου στους αναγνώστες της εφημερίδας σας: δεν αναφέρεται πουθενά! Ούτε καν ο όρος εξαρτημένος υποθετικός λόγος! Είναι δηλαδή εκτός διδακτέας και επομένως εξεταστέας ύλης! Με απλά λόγια: η συγκεκριμένη άσκηση δεν μπορούσε να τεθεί ως θέμα των πανελληνίων. Όσο για την άποψη ότι «Οι γραμματικές παρατηρήσεις κινούνται στην παραδοσιακή πρακτική των τελευταίων ετών» αποδείχνει για άλλη μια φορά ότι η θέση της Π.Ε.Φ. αγνοεί ότι βασική και απαράβατη προϋπόθεση για την επιλογή ενός θέματος, τόσο στα ενδοσχολικά όσο και στα πανελλαδικώς εξεταζόμενα μαθήματα, είναι η άντλησή του από τη διδακτέα και κατ’ επέκταση την εξεταστέα ύλη. Δεν επιθυμώ να πλατειάσω ερμηνεύοντας τη σημασία των ρηματικών επιθέτων σε –τέος, την οποία οι συνάδελφοι που εξέδωσαν την ανακοίνωση βεβαίως γνωρίζουν, πλην όμως την παραβλέπουν στην αξιολόγηση των θεμάτων των Πανελλαδικών Εξετάσεων. Μάλιστα η άποψη για την «παραδοσιακή πρακτική», πιστεύω, είναι εκτός από αυθαίρετη και επικίνδυνη. Ποιος καθορίζει αυτή την «παραδοσιακή πρακτική»; Γιατί αυτή η «παραδοσιακή πρακτική» δεν αποκτά επίσημη μορφή, δηλαδή τη μορφή της διδακτέας και εξεταστέας ύλης και να ενημερωθούν όλα τα σχολεία και οι μαθητές; Μήπως η ίδια λογική αρχίζει να εδραιώνεται και στα υπόλοιπα πανελλαδικώς εξεταζόμενα μαθήματα, που σημαίνει ότι η κατάσταση αρχίζει να γίνεται ανεξέλεγκτη και ύποπτη, αφήνοντας τους υποψήφιους στο έλεος εκείνων που επιφυλάσσουν για τον εαυτό τους το δικαίωμα του δεσμείν και λύειν; Ποια είναι τέλος πάντων τα ονόματα των μελών αυτής της Επιτροπής και σε ποια σχέση βρίσκονται με το δημόσιο σχολείο; Ποιοι μπορεί να νομίζουν ότι έχουν το δικαίωμα να συμμετέχουν στην Επιτροπή Εξετάσεων και να μην λειτουργούν σύμφωνα με το γράμμα του νόμου και μάλιστα ατιμωρητί, αλλά με «παραδοσιακές πρακτικές», οι οποίες στην ταλαίπωρη Ελλάδα μπορούν εύκολα να αποκτήσουν τις άλλες, τις γνωστές διαστάσεις, που όντως έχουν πάρει διαστάσεις παραδοσιακής πρακτικής; Για να ενισχύσω την τελευταία αυτή υπόθεση, θα μπορούσα να φέρω ως παραδείγματα τις αξιολογήσεις των θεμάτων από το φροντιστηριακό χώρο. Δεν στρέφομαι εναντίον τους. Από τον ίδιο χώρο προέρχομαι και τον υπηρέτησα, όπως όλοι τους, με εντιμότητα και συνέπεια. Όμως, όταν η αξιολόγηση των θεμάτων αυτών είναι τόσο επιεικής από την πλευρά τους, εμένα τουλάχιστον δεν με αφήνει ούτε αδιάφορο, ούτε ανυποψίαστο. Αν μη τι άλλο μπορώ να κρίνω ότι η Επιτροπή Εξετάσεων συμβαδίζει με το φροντιστηριακό χώρο και όχι, όπως θα έπρεπε, με το χώρο του δημόσιου σχολείου. Αν ο συλλογισμός αυτός αποδεικνύεται αληθινός, δεν χρειάζεται να επιχειρηματολογήσω ότι η κατάσταση αρχίζει να γίνεται τραγική για έναν θεσμό καταξιωμένο στη συνείδηση του μέσου Έλληνα.
Για τους παραπάνω λόγους και με την ιδιότητα του φιλολόγου, απευθύνομαι στην Ένωση Φιλολόγων Νομού Ηρακλείου και την Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων να ξεκινήσουν ουσιαστικό διάλογο με το αρμόδιο Υπουργείο, όπως ανακοίνωσε και η Μαθηματική Εταιρεία για την ποιότητα των θεμάτων στα θεωρητικά μαθήματα και τον τρόπο εξέτασής τους για την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.
ΥΓ. Αφήνω ασχολίαστο το γεγονός ότι από κανένα κέντρο βαθμολόγησης του μαθήματος των Λατινικών υπήρξε αντίδραση για το εκτός ύλης θέμα…
*Ο Ανδρέας Λενακάκης είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας
