Του Μανόλη Σαβοϊδάκη*

Ω! την πανώρια λευτεριά, κανείς να μην ξεχάσει

Πόσ’ ακριβά οι πατέρες μας την έχουνε αγοράσει

Σ’ ένα από τους εκατοντάδες βωμούς της, που έχουν στήσει με το αίμα και τις θυσίες τους, τα ηρωικά παιδιά της λεβεντογέννας πατρίδας μας Κρήτης, επισκέφθηκε ο Εκδρομικός Μορφωτικός Σύλλογος Ηρακλείου, ένα κυριακάτικο, φθινοπωρινό πρωινό του Οκτώβρη, του γλυκύτατου αυτού μήνα της ελληνικής φύσης, του αγιασμένου με την μνήμη του Μυροβλήτη Αγίου Δημητρίου και δαφνοστεφανωμένου με την δόξα του Σαράντα.

Έτσι ύστερα από μια θαυμάσια διαδρομή κατά μήκος των βορείων ακτών της, που τις δέρνουν ανελέητα οι άγριες τραμουντάνες, και που άλλες είναι απότομες και άξενες και άλλες ήρεμες, φιλόξενες και γελαστές, όλο φως και χρώμα, φτάσαμε μεσημεράκι στο γραφικό χωριό της Μιλάτου, κουρνιασμένο στην αγκαλιά μικρών φαλακρών γήλοφων, κακοτρόχαλων και με αναιμική θαμνώδη χαρουπόμορφη βλάστηση, με καρπερά όμως γόνιμα και ομαλά αμπελοχώραφα να ξαπλώνονται μέχρι την παραλία που βρίσκεται το επίνειον της, με όμορφες κατοικίες, καταστήματα και ξενοδοχεία. Τα γραφικά παραδοσιακά σοκάκια του χωριού διατηρούν ακόμη και σήμερα το χρώμα του παλιού κρητικού αρχοντικού, μα και φτωχόσπιτου, μα καθαρού και νοικοκυρεμένου, με τις πετρόχτιστες καμαρόπορτες, με την ημερομηνία στο κλειδί και το χοντρό σιδερόκλειδο στην κλειδωνιά της αυλόπορτας, με γλάστρες, όλο πολύχρωμα λουλούδια και βασιλικά στις αυλές και παρτέρια των παραθύρων. Μιά μεγάλη εκκλησιά κι ένα σχολείο στην είσοδο του χωριού χαιρετούν τον επισκέπτη, λαμπροφορεμένα , πεντακάθαρα και χαμογελαστά.

Ανάμεσα στο καλόγνωμο αυτό χωριό και την παραλία που βρίσκεται σήμερα το επίνειό του, βρίσκονται τα ερείπια της ομώνυμης αρχαίας πόλης της Μιλάτου, που το σημερινό χωριό διατηρεί αμετάβλητο το αρχαίο όνομά του. Μίλητος ήταν ο Δωρικός τύπος της αρχαίας Ιωνικής Μιλήτου, την οποία ίδρυσαν οι κάτοικοι της αρχαίας Μινωϊκής Μιλάτου, οδηγημένοι από τον αδελφόν του Μίνωα Σαρπιδώνα. Είχε φαίνεται μεγάλη ναυτική δύναμη, άξιους ναυτικούς και τολμηρούς θαλασσοπόρους για να μπορούν να φτάσουν μέχρι τα παράλια της Μικράς Ασίας να χτίσουν πόλη και να κάνουν αποικία, μεταφέροντας το πνεύμα και τον πολιτισμό της ένδοξης πατρίδας τους.

Πατρίδα του Πανδάρεω που έκλεψε κατά τη Μυθολογία μας το σκύλο του Δία και τον παρέδωσε στον Τάνταλο ήταν η Μίλατος. Για την πράξη του βέβαια αυτή τιμωρήθηκε σκληρά από τον Δία, σκοτώνοντας αυτόν και την γυναίκα του και αφήνοντας ορφανές τις τρεις πανέμορφες κόρες του την Αηδόνα, την Κλεοθήρα και την Μερόπη τις οποίες ανέλαβε να προστατέψει η Αφροδίτη. Όμως και οι άλλες θεές την συνέδραμαν φαίνεται σ’ αυτό, έτσι η Ήρα τους έδωκε τη φρόνηση και το κάλλος, η Άρτεμις το λιγερόκορμο ανάστημα και η Αθηνά τούς δίδαξε τα γυναικεία έργα.

Όμως όταν η Αφροδίτη πήγε στο Δία για να ζητήσει ευτυχισμένο γάμο για προστατευόμενές της, οι Άρπυες τις άρπαξαν και τις παρέδωκαν στις Ερινύες για να τις έχουν σκλάβες. Αυτά μας διηγείται ο Όμηρος στο σχετικό μύθο. Τη Μίλατο τελικά κατέστρεψαν οι Λύττιοι το 3ο π.Χ αιώνα και άρπαξαν τα κτήματα των κατοίκων της και τους θησαυρούς της.

Ανασκαφές που έγιναν Ν.Δ. του χωριού από το Στέφ. Ξανθουδίδη το 1919 μαρτυρούν την ύπαρξη της αρχαίας αυτής πόλης των Υστερομινωϊκών Χρόνων με πλήθος πήλινων αγγείων και άλλων επικήδειων κτερισμάτων που βρέθηκαν μέσα σε πήλινες λάρνακες. Εκείνο όμως που καταξιώνει το χώρο αυτό σαν Εθνικό Θυσιαστήριο και Βωμό αμέτρητης προσφοράς στη νεότερη ιστορία της Κρήτης είναι, το σε μικρή απόσταση και ΒΔ. του χωριού ιστορικό σπήλαιο.

Το άγριο του τοπίου, οι αιχμηροί μαυρόβραχοι, τα καμπουριασμένα από τον άγριο βοριά γερασμένα χαρουπίδια, οι φτωχοντυμένοι με φύλλωμα αφιλόξενοι αγριωποί θάμνοι, ο τραχύς ανηφορικός καμπυλόγραμμος δρομίσκος, το χαίνον δεξιά αγριόμορφο φαράγγι, η αναιμική νανώδης βλάστηση, η έλλειψη λαλιάς πουλιού και μόνο λίγα ταπεινά αγριολούλουδα στα ξέφωτα των άγριων θάμνων, δίνουν την αυστηρή ταυτότητα του τοπίου και ετοιμάζουν τον επισκέπτη, αν πρέπει και ανυπόδητος ακόμη να φτάσει στο χώρο αυτό της θυσίας των προγόνων μας.

Βρισκόμαστε στις τελευταίες μέρες του Μάη του 1822 όταν οι χριστιανοί της Κρήτης έβλεπαν με τρόμο το πέρασμα των καραβιών με μισοφουσκωμένα πανιά να κάνουν επίδειξη από τη Σητεία μέχρι τη Σούδα που αποβιβάστηκαν, προερχόμενα από την Κάρπαθο, που είχαν παραδώσει στο αίμα και τη φωτιά. Ήταν η αρμάδα του Χασάν Πασά από την Αίγυπτο, που έσερνε πίσω του σαράντα μεγάλα πολεμικά καράβια και ογδόντα τέσσερα φορτηγά, με δέκα χιλιάδες διαλεκτά παλικάρια, Αλβανούς, Αιγύπτιους, Μαμελούκους και Μπεντουϊνους, με 500 καβαλάρηδες, όλους μισθοφόρους, με οπλισμό άρτιο και μ’ αξιωματικούς Ευρωπαίους εξωμότες. Σκοπός τους να πνίξουν στο αίμα την ανταρσία της Κρήτης και να την κάμουν μετά ορμητήριό τους, για την επανάσταση της άλλης Ελλάδας.

Έτσι στις 28 του Μάη του 1822 φουντάρισε στη Σούδα και άρχισε να αποβιβάζει με βάρκες τους αραπάδες του. Οι επαναστάτες τους χτυπούν και βουλιάζουν πολλές από τις βάρκες και τις φελούκες. Άλλοι σκοτώνονται μέσα στις βάρκες και άλλοι πνίγονται στη θάλασσα. Ο Χασάν Πασάς όμως κατορθώνει να τους βγάλει στη στεριά και ύστερα από λίγες μέρες αρχίζει η πορεία του ολέθρου, της φωτιάς και θανάτου, όπως είχε διατάξει ο αιμοσταγής αυτός πασάς, που και αυτός ο Μωχάμετ Άλυ, που ήταν γαμβρός του, τον είχε απομακρύνει από την Αίγυπτο, γιατί φοβόταν τον τραχύ, βίαιο και φιλόδοξο χαρακτήρα του. Μία ήταν η διαταγή: «Να κάμετε την Κρήτη Αλώνι.» Σαν αλαφιασμένα αγρίμια ο πληθυσμός της Κρήτης έτρεχε στα βουνά, στα λαγκάδια, στις σπηλιές και τις χαράδρες να κρυφτεί.

Το Γενάρη του 1823 φτάνει στο Μεραμπέλο. Τα γυναικόπαιδα τρελά από φόβο και οδύνη έτρεχαν στα βουνά, στο κρύο και στο χιόνι και κρύβονταν στις απόκρημνες χαράδρες και τα σπηλιάρια και σαν σπουργίτια κυνηγημένα από άγριο γεράκι μαζεύτηκαν στο Σπήλαιο της Μιλάτου, 3700 γυναικόπαιδα με 150 οπλοφόρους, και κούρνιασαν για να σωθούν. Όμως ένας Βουλισμενιώτης Τούρκος Τερζαλής, καταγόμενος από εξωμότες Βενετσιάνους Δραγανίγους, το πληροφορήθηκε και ειδοποίησε τον Πασά.

Στέλνει αμέσως τον Χουσεϊν Βέη με 5000 στρατό να πιάσει ζωντανά τα κλεισμένα γυναικόπαιδα. Ο Διαλυνάς στα Άπαντα του γράφει: «Μ ’ασκέρια μόνο τακτικά τριάντα δυο χιλιάδες, με χώρις τους Γενίτσαρους και τους εντόπιους Τούρκους.. Τραβά κανόνια εκατό και άμετρους τσεπανέδες». Οι 2500 επαναστάτες που ήρθαν σε βοήθεια από το Λασίθι και Δυτική Κρήτη δεν μπόρεσαν να κάμουν τίποτα. Ο αγώνας άνισος. Ο Πασάς είχε πολυάριθμο στρατό, κανόνια, πολεμοφόδια και τρόφιμα, όπως χαρακτηριστικά λέει και ο Διαλυνάς. Οι πιο πολλοί οπλοφόροι του Σπηλαίου έφυγαν μια νύχτα για να ενωθούν με τους άλλους επαναστάτες. Έμειναν μόνο αυτοί που είχαν μέσα γυναίκες, παιδιά και γονιούς. Η πολιορκία κράτησε 15 μέρες. Στην πείνα και τη δίψα των πολιορκουμένων προστέθηκε τώρα και η βρώμα των νεκρών.

Ο Γιάννης Μουρέλλος γράφει χαρακτηριστικά: “Μα όσο πήγαινε τα τρόφιμα τα λιγοστά που είχαν μαζί τους τελείωναν και το νερό που είχε στο βάθος το Σπήλαιο δεν έφτανε ούτε για πεντακόσιους κι αυτοί ήταν τέσσερις χιλιάδες. Πεινούσαν και διψούσαν. Φριχτό πάλεμα μπρος στην αδύνατη πηγή για ένα τάσι νερό και το νερό χυνότανε χάμω. Βούρκα, λάσπες, μήτε το μισό δεν έπιναν, τ’ αλλο χυνότανε από την ορμή των διψασμένων. Μάταια προσπαθούσαν οι γεροντότεροι να τους βάλουν σε μια σειρά και τάξη. Για λίγο πειθαρχούσαν μα σε λίγο η δίψα τους ξεχνούσε την ανάγκη της πειθαρχίας. Όποιος προλάβει”.

Στο σκοτάδι του Σπηλαίου, μια τρομερή κόλαση κατατυραννούσε τέσσερις χιλιάδες γυναικόπαιδα. Πάλευαν με το χάρο μ’ απόγνωση. Ο θάνατος φτερούγισε πάνω τους. Άρχισαν να πεθαίνουν γέροντες και γριές από εξάντληση. Με το στερνό στεναγμό των γέρων που πέθαιναν, ενώνονταν οι πρώτοι κλαυθμοί των βρεφών που γεννιόντανε. Τις μέρες αυτές γεννήθηκαν 40 παιδιά. Πόνος, θρήνος, οιμωγές, οδύνες, καθμυρισμοί και αγωνία συντάρασσε τα φυλακισμένα γυναικόπαιδα. Οι Τούρκοι χτυπούσαν από απέναντι με τα κανόνια και η αγωνία μεγάλωνε. Στις εξορμήσεις των Τούρκων οι οπλοφόροι αμίλητοι, στεγνοί, χυμένοι, κι ακλόνητοι μπρος στο θάνατο χτυπούσαν μελετημένα κάθε Τούρκο που πρόβαινε στο άνοιγμα του σπήλιου.

Οι Τούρκοι απελπισμένοι πια τους έδιναν υποσχέσεις και τους παρακινούσαν να παραδοθούν. Τους έκαναν όρκους φριχτούς να μην φοβηθούν. Τρίχα δεν θα πάθαινε όποιος θα παραδινόταν. Μα δεν πίστευαν τους όρκους των. Τη μόνη τους ελπίδα στήριζαν στους καπετάνιους με τα παλικάρια τους. Μάταια. Οι δεκαέξι χιλιάδες στρατός του Χασάν Πασά δεν άφηνε περιθώρια στους επαναστάτες. Ο αγώνας άνισος. Η πείνα, η φριχτή δυσοσμία των νεκρών του σπηλαίου, μα περισσότερο απ’όλα η τρομερή δίψα που όλο μεγάλωνε έφερνε σε απόγνωση τα γυναικόπαιδα. Αποφάσισαν να παραδοθούν. Ο Χουσεϊν Βέης από τον απέναντι λόφο ορκιζόταν στον προφήτη του και στην τιμή του, πως δεν θα πείραζε μήτε μωρό. Ο Αλβανός αυτός έδωσε ξεφωνητά μπρος σε χιλιάδες άνδρες την ιερή «μπέσσα» του. Την πίστεψαν. Παραδόθηκαν. Άρχισαν να βγαίνουν. Πρώτα οι οπλοφόροι πέταξαν τα όπλα τους στα πόδια των Τούρκων.

-Νερό!, νερό! φώναζαν όλοι που έκαιγαν τα σωθικά τους από τη δίψα.

-Μαχαίρι των γκιαούρηδων διατάσσει ο Χουσεΐν Βέης και τα τριάντα παλικάρια άτιμα και μπαμπέσικα σφάζονται μπρος στα μάτια των γυναικόπαιδων.

Το φριχτό θέαμα της παρασπονδίας το αντίκρυσε θρήνος και οδυρμός. Τα γυναικόπαιδα σκορπίστηκαν σαν ξεφρενιασμένο κοπάδι πουλιών. Κατάλαβαν ποια τύχη τους περίμενε. Έτρεχαν παντού, στους κρημνούς, μα οι Τούρκοι τα περιμάζεψαν. Άρχισαν το δέσιμο. Τα κορίτσια και τις νέες γυναίκες τις έδεναν με τα μαλλιά τους σε μια φριχτή τραγική αλυσίδα. Τους λίγους ανάπηρους άνδρες, τις γριές και τους γέρους όλους τους έδεσαν σε κορδόνι θανατερό. -Νερό! Νερό!, ήταν οι κραυγές των δύστυχων. Κτυπήματα και κοντακιές όπλων ήταν η απάντηση των προγόνων των σημερινών γειτόνων μας.

-Νερό! Νερό! Σφαγή και στραγκαλισμοί από τους επίδοξους σήμερα Ευρωπαίους. Στο δρόμο τους οιμωγή και θρήνος, και μέσα στον πόνο τους το άγριο γέλιο των Τούρκων. Έσκιζαν τα ρούχα των κοριτσιών και των γυναικών, έβγαζαν έξω τα στήθια τους όπως τις είχαν δεμένες δέκα - δέκα, είκοσι - είκοσι απ’τα μαλλιά και ασχημονούσαν πάνω τους γελώντας. Αυτός ο πολιτισμός τους.

-Νερό! Νερό!, φώναζαν σαν μέσα σε φριχτό κι απαίσιο όνειρο. Τρεις από τους δεμένους ρίχτηκαν στα θολά νερά του ποταμού Χελιδωνιά όταν περνούσαν. Οι φρουροί τους άφησαν να πιούν όσο ήθελαν και μετά με κλωτσιές, κοντακιές, ραβδισμούς στο στομάχι τούς σκότωσαν.

Μια ωραιόκορμη κόρη που ο συνοδός της την είχε μισογυμνώσει και ασχημονούσε, όρμησε απ’ τη γραμμή, ρίχτηκε σε μια στέρνα που βρέθηκε μπρος της και πνίγηκε. Η νεκρική τραγική πομπή με την ατελείωτη ουρά έφτασε στους Αγόρους. Τα γυναικόπαιδα τα έφεραν στο Καινούριο Χωριό τη σημερινή Νεάπολη. Πέρασε μπρος από τον Πασά που στεκόταν στην πλατεία για να χαρεί το θέαμα! Ο Χουσεϊν του χαρίζει την πιό όμορφη σκλάβα, τη Σμαράγδα την Καινουριοχωρίτισσα. Αυτός του δίνει «μπαξίσι» εκατόν είκοσι φλουριά και τον προαγάγει σε υποστράτηγο για το κατόρθωμά του!

Χώρισαν μετά τους γέροντες από τις γριές. Πεντακόσιοι σωστοί. Τους έφεραν στη θέση Γραμπέλες. Διέταξε το ιππικό σε μια ορμητική επέλαση τους ποδοπατά. Μια ώρα κράτησε το ποδοπάτημα. Δεν έμεινε ούτε ένας ζωντανός. Έκοψαν τα κεφάλια τους και τα έκαμαν πυραμίδα θριάμβου σ’ένα αλώνι, και γύρω έβαλε τους αιχμαλώτους συγγενείς τους κι έπιασαν χορό. (Ο Διαλυνάς στην περιγραφή της τραγωδίας της Μιλάτου επικαλείται τη μαρτυρία του Χατζή Οσμάν, ενός αγαθού και τίμιου Τούρκου.)

Μέσα στους αιχμαλώτους ήταν και δεκαοχτώ παπάδες. Τους ξεχώρισε κι αυτούς, διέταξε και τους έκοψαν τα τρία πρώτα δάκτυλα του δεξιού του χεριού και την Παρασκευή μετά τον καθιερωμένο Ντοά (προσευχή) στο προφήτη, έκαψαν ζωντανούς τους δώδεκα παπάδες, τους άλλους έξ, τους σκότωσαν στο Καστέλλι της Φουρνής. Τα γυναικόπαιδα αφού έσφαξαν τα βρέφη για να μη δίνουν βάρος κι εμπόδιο στην πούληση των μανάδων, τα πούλησαν κι έκαμαν την είσπραξη τρία μερίδια. Ένα για τον Χασάν πασά, ένα για τους αξιωματικούς και το τρίτο για το ασκέρι. Τις πιο όμορφες κοπέλες τις πήρε ο Χασάν με τους ανώτερους αξιωματικούς του και ωργίασαν στο κονάκι του Μαζαλούν Καρακάχη.

Σκηνές τραγικές και φριχτές εσπάραζαν την ψυχή των σκλάβων γυναικών, σαν τις ξεχώριζαν από τα παιδιά τους και ο θρήνος τους ανατάραζε ολόκληρο το χωριό. Αυτό ήταν το τέλος του δράματος της Μιλάτου. Τα εγκλήματα που διέπραξε ο Χασάν πασάς στους εγκλείστους του Σπηλαίου τα πλήρωσε ύστερα από μερικές ημέρες. Φεύγωντας από τη Μίλατο στρατοπέδευσε στο κάμπο του Καστελίου Πεδιάδας, σχεδιάζοντας να προχωρήσει στη Μεσσαρά. Βγήκε για σεργιάνι στον κάμπο, το άλογό του αφήνιασε και τον έριξε κάτω. Δεν πρόφτασε να πει ούτε λέξη. Τον έθαψαν στο περίβολο του Αγ. Τίτου (ιστορία Μουρέλλου σ. 555).

Το δράμα αυτό της Μιλάτου με το θάνατο, τη σκλαβιά κι εξανδραποδισμό τόσων χιλιάδων γυναικόπαιδων ξάπλωσε το βουβό πόνο, το θρήνο, και τη τρελή εκδίκηση, να χτυπούν ανελέητα κι απονενοημένα κάθε Τούρκο ή τούρκικο στρατιωτικό τμήμα, για να πάρουν πίσω το αίμα των αδικοχαμένων δικών τους, χωρίς να λογαριάζουν υστεροφημία ή δόξα. Αρκετοί από τους εκδικητές πολεμιστές αυτούς αναδείχτηκαν αργότερα σε περίφημους ήρωες.

Μέσα στο Σπήλαιο κτίστηκε τα τελευταία χρόνια ναϊδιο στο όνομα του Αποστόλου Θωμά, όπου κάθε χρόνο ετεροχρονισμένα βέβαια ψάλλεται επιμνημόσυνη δέηση στη μνήμη των θυμάτων. Ο χρόνος της τραγωδίας - μήνας Φεβρουάριος - το υψόμετρο του Σπηλαίου 200 περίπου μέτρα, η απόσταση από την κωμόπολη 3 περίπου χιλιόμετρα, το ανηφορικό και δύσβατο της ανάβασης της στενωπής ατραπού, συνετέλεσαν πιθανότατα στη μεταφορά του εορτασμού κατά μήνα Μάιο, για να είναι δυνατή η προσέλευση των προσκυνητών στον εορτασμό.

* Ο Μανόλης Σαβοϊδάκης είναι συνταξιούχος δάσκαλος