Ένα νόμο που σχετίζεται με τον τίτλο του άρθρου μού έδωσε πριν από μέρες ο πρωτοπρεσβύτερος του Αγίου Μηνά, πατήρ Εμμανουήλ Σταυρουλάκης, από το πλούσιο αρχείο του Ιερού Ναού. Ο παπά - Μανώλης, όπως τον αποκαλώ, έχει αναδείξει με μοναδικό τρόπο, τόσο το αρχειακό υλικό όσο και τα υπόλοιπα κειμήλια του Μητροπολιτικού Ναού, αφού επιτελείται όπως γνωρίζουμε σημαντικό έργο. Ενα παλιό νομοσχέδιο με ημερομηνία 7η Νοεμβρίου 1914.
Τα μάτια μου έπεσαν στη δεύτερη παράγραφο του άρθρου 2 και πιο συγκεκριμένα: “Ενεκα λόγων υγιεινών και παιδαγωγικών δύναται ο υπουργός να διατάξει την μίσθωσιν και οικίας άλλης εκ των δεκτών γενομένων εις τον διαγωνισμόν αντί της ανηκούσης εις τον τελευταίον μειοδότην, εάν η επιτροπή ομοφώνως κρίνει αυτήν καταλληλοτέραν και η επί πλέον διαφορά του μισθώματος αυτής δεν υπερβαίνει το δεκατον του ζητουμένου υπό του τελευταίου μειοδότου”.
Πέρασαν πολλά από το μυαλό μου... Πολύ γρήγορα αστραπιαία θα μπορούσα να πω... Άγιος Μηνάς, σχολείο, μαθήματα σχολικές αίθουσες... Θυμήθηκα τον αείμνηστο δάσκαλο, τον Μενέλαο Παρλαμά του οποίου ένα από τα κείμενά του, όπως και όλα τ’ άλλα του μ’ έχουν εντυπωσιάσει. Ο τίτλος του: “Μεθύσι σε γυναικωνίτη”. Θυμήθηκα εκείνη την παρέα της δεκαετίας του ογδόντα στο γραφείο του εφόρου της Βικελαίας Βιβλιοθήκης στο δεύτερο όροφο του Μεγάρου “Αχτάρικα”. Μακαρίτες οι περισσότεροι!
Νίκος Γιανναδάκης, Νίκος Παναγιωτάκης, Μενέλαος Παρλαμάς, Κωστής Φραγκούλης, Γιώργος Σαββίδης, Μανόλης Μπορμπουδάκης, Χρυσούλα Τζομπανάκη, Γιάννης Περτσελάκης, Σοφία Σκοπετέα, Μανόλης Δεοτεράκης.
Μαζί τους ο Μιχάλης Κοπιδάκης, η κυρία Γεωργία Ορφανού, ο Μανόλης Καρέλλης κι εμείς οι εργαζόμενοι ανάμεσά τους. Άλλες εποχές. Ανεπανάληπτες και μοναδικές!
Μεθύσι σε γυναικωνίτη, όπως περιγράφει ο Μενέλαος Παρλαμάς:
Βρέθηκα κάποτε στην ανάγκη'να εξαργυρώσω επιταγή σε μικρή πόλη της Ανατολικής Κρήτης στο εκεί υποκατάστημα της Εθνικής Τράπεζας, κι η νεαρή ταμίας αρνήθηκε να μου δώσει τα χρήματα, επειδή - όπως το συνηθίζω - δεν εκρατούσα ταυτότητα. Τελικά με παρέπεμψε στον Διευθυντή. Πλησίασα δειλά στο γραφείο του. Ενας κύριος με πολιούς κροτάφους άκουσε, σκυμμένος στα χαρτιά του, την παράκλησή μου. Δεν την είχα τελειώσει και σήκωσε ζωηρά το κεφάλι, σηκώθηκεν ύστερα ολόκληρος και άρχισε ν’ απαγγέλλει χαμηλόφωνα σαν συνωμότης, αλλά με ακέραια τα τελικά νη:
Απήχθη μεταξύ των ερεικών και των σχοίνων, όπου δειλά ανθύλλια εποίκιλλον τον πράσινον εαρινόν της γης τάπητα. εκεί τον έσυραν οι Αγαρηνοί αλαλάζοντες κι εκεί έλουσε με το αίμα του τα άνθη και τους χλωρούς κλάδους, και ζέον ρείθρον εκοκκίνησε την γην, ήτις ευμενώς το εδέχθη, η δε αύρα πραεία ανέλαβεν επί πτίλων την πνοήν του κ’ εκεί εκοιμήθη τον ύπνον τον παραδείσιον ο πτωχός αιπόλος.
Υστερα, ενώ εγώ “επήκουον κεχηνώς έτι” με ρώτησε.
-Με θυμηθήκατε; Τα σκορπισμένα πουλιά του Αντερσεν... Θυμάστε;
Ενιωθα ένα βίαιο άνεμο να με μετατοπίζει στον γυναικω- νίτη του Αγίου Μηνά, στο Ηράκλειο. Βρήκα την φωνή μου.
-Μωρέ δεν είσαι ο Ερρωμενέστερος;
-Ο εφταϊδιος! Επειδή όμως nous excitons la curiosite du public (θυμάστε;) πάμε στην πλατέα, να πιούμε καφέ και να τα θυμηθούμε καλύτερα.
Εξεκινήσαμε για την “πλατέα”, ενώ η νεαρή ταμίας με κυνηγούσε, για να μου δώσει τα χρήματα που τα είχα ξέχά- σει... Σε λίγο “υπό την αμφιλαφή σκιάν πεύκης” ξαναβρεθήκαμε στα σχολικά μας χρόνια.
...Γερμανική Κατοχή. Νοχ incubat atra παντού - και στην ερειπωμένη πόλη του Ηρακλείου. Το κτήριο του Λυκείου “ο Κοραής” όπου υπηρετούσα, είχε καταστραφή από τα “στούκας”, κ’ είχανε μεταβάλη σε διδακτήριο τον πελώριο πεταλοειδή γυναικωνίτη του Αγίου Μηνά, στον δεύτερο όροφο. Τα θρανία είχαν τοποθετηθεί σε “κατατομές” ισάριθμες με τις τάξεις, σε κάποιαν απόσταση η μιά από την άλλη. Τα μαθήματα εγίνονταν σε χαμηλό τόνο, για να αποφεύγεται η αμοιβαία ενόχληση των τάξεων. Σ’ αυτό το “περιβάλλον” διδάχτηκε ο Ερρωμενέστερος και τον Παπαδιαμάντη.
-Ανεστοράσαι, γιάντα σε βγάλανε Ερρωμενέστερο; τονε ρώτησα, όταν ανακτώντας την παλιά οικειότητα ξαναβρήκαμε και την “οικεία” γλώσσα.
-Ντα ξεχνιούνται αυτά; Την πρώτη χρονιά που κάναμε το Αναγνωστικό του Ζούκη, όσες αρχαίες λέξεις εμαθαίναμε είχα τη λόξα να τις χρησιμοποιώ στις Εκθέσεις. Είχα γράψει σε μιά: “Οίομαι εμαυτόν ερρωμενέστερον εις τα Μαθηματικά”. Και ντελόγο γίνηκεν η βάφτισή μου από τη Γιολάντα. Κι από τότε ετσά με φωνιάζανε όλοι.
-Μα ήσουνε κιόλας. Ολα τα μάθαινες απόξω... Θυμάσαι ακόμη το λόγο του Θρασυβούλου;
-Ντα ξεχνιούνται τέθοια πράματα; Οντε τόνε μαθαίναμε ήτονε Κατοχή:
Ενω δε προσήεσαν οι ενάντιοι, Θρασύβουλος κατά μέσον στας έλεξεν. ούτοι δη οί τριάκοντα, οι ημάς και πόλεως απεστέρουν ουδέν αδικούντας και οικιών εξήλαυνον και τους φιλτάτους των ημετέρων απεσημαίνοντο...
-Φτάνει. Τόνε θυμάσαι, θηρίο! τον διέκοψα.
-Είπα την αρχή. Να πω σκιάς και το τέλος: Ω, μακάριοι δήτα, οι αν ημών νικήσαντες επίδωσι την πασών ηόίστην ημέραν. Ευδαίμων δε και αν τις αποθάνη... Κάθε λέξη συνέπαιρνε τότες το μυαλό μας στσι Γερμανούς και στσ’ αντάρτες. Υστερα από μικρή σιωπή εσυμπλήρωσε: Ο Θεός μας αξίωσεν εμάς να «επίδωμεν την πασών ηδίστην ημέραν». Μα ο άμοιρος ο Βερτούδος...
Ο άμοιρος ο Βερτούδος. Ο Παπαδιαμαντολογος της τάξεως. Καταγόταν από ορεινό χωριό του Ηρακλείου. Ο πατέρας του, μαντατοφόρος σε αντιστασιακή οργάνωση (“συνδέσμους” τους έλεγαν τότε) είχε συλληφθεί τότε από Γερμανικό απόσπασμα καθώς μετέφερε μήνυμα στον Αγγλικό ασύρματο. Ηταν άριστος μαθητής με έξοχη, επί πλέον άρθρωση. Του είχα αναθέσει να διαβάσει στην τάξη τον “Φτωχό Αγιο”. Η ανάγνωση άρχισε σε ατμόσφαιρα ευωδιασμένη από το θυμίαμα της πρωινής λειτουργίας (ήταν, νομίζω, η εορτή του Αγίου Σάββα). Εξ άλλου “μας είχε βρη το κακό” κι είμαστε έτοιμοι να εκτελέσουμε, ετεροχρονικά βέβαια, το παράγελμα του Ελύτη... “Μνημονεύετε Αλέξανδρον Παπαδιαμάντη”.
Καθώς προχωρούσε η ανάγνωση κι ακουγόταν η περιγραφή τω περιπετειών του βοσκού που, αψηφώντας θανάσιμο κίνδυνο, είχε μεταδώσει το μήνυμα στο Κάστρο, έβλεπα στα πρόσωπα των παιδιών μια συγκίνηση που δεν έμοιαζε μ’ εκείνη του ακροατή απαγγελίας, αλλά του “αναμιμνησκομένου οικείων κακών”... Κι όταν ο Βερτούδος έφτασε στην τελευταία παράγραφο, στην φράση “κ’ εκεί έλουσε με το αίμα του τα άνθη και τους χλωρούς κλάδους" ξέσπασε σε λυγμούς και κάθησε στο θρανίο του. Το κλάμα του μιμήθηκαν και μερικές μαθήτριες.
Ετσι, ραντισμένη με πολύφυλλο δάκρυ η τελευταία παράγραφος του “Φτωχού Αγίου”, έμεινε στην μνήμη των παιδιών, που ζήτησα “κι άλλο Παπαδιαμάντη”. Διαβάσαμε - πλησίαζαν και τα Χριστούγεννα - το “Στο Χριστό στο Κάστρο”, τον “Αμερικάνο» (αυτά περιελάμβαναν τα Ν. Αναγνώσματα του Α. Σαρρή), κι ύστερα πώς να ανεχθούμε πιά τις Νουμαδικές ρητορείες του Καρκαβίτσα και τις ατελείωτες “περιγραφές” τού Μητσάκη; Μονάχα ο Κονδυλάκης μπόρεσε να σωθεί μέσα σ’ εκείνη την Παπαδιαμαντική υστερία...
Ο Βερτούδος ήταν ο πιό απαιτητικός. Οπως μου εξομολογήθηκε, δεν ήταν το μαρτύριο του πατέρα του, που τον έδεσε με τον συγγραφέα του “Φτωχού Αγίου”, ήταν και “κάτι άλλο, που δεν μπορούσεν ακόμη να το εξηγήσει”.
Μου ζήτησε, λοιπόν, να τον βοηθήσω να βρει και να διαβάσει όλα τα διηγήματά του. Την ίδια απληστία είχε και στα Αρχαία. Οταν π.χ. διδάχτηκαν, εκτός Προγράμματος και “υπό την φενάκην” θέματος την αγόρευση του Θρασυβούλου, ο μεν Ερρωμενέστερος και μερικοί άλλοι αρκέστηκαν στην αποστήθισή της, αλλά ο Βερτούδος μου ζήτησε την στερεότυπη έκδοση των “Ελληνικών” που χρησιμοποιούσα κ’ εδιάβασε - μ&τη βοήθεια του μικρού Λεξικού του Α. Γιάνναρη - ολόκληρο το δεύτερο “βιβλίο”. Πώς να τον βοηθήσω όμως στον Παπαδιαμάντη; Η Βικελαία Βιβλιοθήκη ήταν παραπεταμένη από τους Γερμανούς τα υπόγεια του Δημοτικού Μεγάρου με τα βιβλία της “ατάκτως ερριμμένα”. Νεόδμητος τότε στο επάγγελμα και σ’ εκείνα τα κατοχικά χρόνια δεν είχα βιβλία και παρηγοριόμουν-με τους... στίχους του I. Τζέτζη: Ημίν βιβλιοθήκη δε η κεφαλή τυγχάνει, βιβλία δ’ ημίν ου πάρεισι δεινώς αχρηματούσιν...
Κατέφυγα σε παλαιότερο συνάδελφο, που μου εδάνεισε τους τόμους της εκδόσεως Φέξη και τους έδωκα στον άπληστο μαθητή με την παραγγελία:
- Πρόσεξε να μην τους λαδοόσεις! (Πετρέλαιο είχαν μονάχα οι φίλοι των Γερμανών. όλοι οι άλλοι διαβάζαμε με λύχνο...).
Ύστερ’από λίγες μέρες ο Βερτούδος άρχισε να “ξεφορτώνει” στην τάξη τα Σκιαθίτικα λάφυρα. Ησαν, κατά το πλείστον, αποσπάσματα - αναφορές στα συναισθήματα της Κατοχής. Τα είχε καταχωρίσει με ωραία γράμματα σε τετράδιο ιδίας κατασκευής (δεν εύρισκες εύκολα στα δύο βιβλιοπωλεία του Αλεξίου και του Αλικιώτη, τα μόνα που υπήρχαν τότε στο Ηράκλειο). Το βλέπω ακόμη εκείνο το κατοχικό τετράδιο, το συρραμμένο αδέξια με κλωστή από διάφορες "κόλλες”. Κάθε απόσπασμα ήταν καταχωρισμένο με ιδιαίτερο τίτλο - κι αυτόν Βερτούδειας κατασκευής.
Μνημονεύω μερικά. Υπό τον τίτλο “Μαυραγορίτης": Ο κυρ- Μαργαρίτης δεν ήτο ιδίως προεξοφλητής ή τοκιστής ή έμπορος, ήτο όλα ομού... Υπό τον τίτλο "Το κατάστιχο με τα βερεσέδια": Αι κατάπυκνοι και μυροβολούσαι σελίδες του ωμοίαζον με πίονας αγρούς, με γην αγαθήν. Οτι εσπειρέ τις εν αυτώ εκαρποφόρει πολλαπλασίως... Υπό τον τίτλο “Μορφασμός ακατάδεχτου”: Ενθουσιών ο Καπετάν - Θανασός (αφού ήκουσε τα Κάλλαντα) ηγέρθη αυτομάτιος και ελθών προσεκόλλησε σφάντζικον επί του μετώπου του Σωτήργου, μειδιώντος και ανεχομένου. Το αυτό ηθέ- λησε να κάμη και εις τον Αλέκον, αλλ’ ούτός φοβερώς μορφάσας απέστρεψε το πρόσωπον και είπε.
- Δεν είμ’ εγώ βιολιτζής, μπάρμπα... Υπό τον τίτλο “Τα παιδιά κρυώνουν και πεινούν: Εσκάλιζε την στάχτην νομίζουσα εν τη παιδική αφελεία της (ήτο μόλις τετραετές το πτωχόν κοράσιον) ότι η εστία έχει πάντοτε την ιδιότητα νά θερμαίνει, κι ας μη καίη... Ο Γέρος όστις ήτο επταετής μόλις, έτοιμος να κλαύση, διότι δεν εύρισκε ψιχίον τι προς κορεσμόν της πείνης του, ανεβίβασε σκαμνίου επί του λίθινου ερείσματος του παραθύρου, ανέβη επί του σκαμνι¬ού, εστηρίχθη δια της αριστεράς επί του παραθύρου, ανοικτού, εστυλώθη μετά τόλμης προς την οροφήν, ανέτεινε,την δεξιάν και απέσπασεν εν κρύσταλλον εκ των κοσμούντων τους “σταλαμούς” της στέγης. Ηρχισε να το εκμυζά βραδέως και ηδονικώς κάι έδιδε και εις την Παγιόναν να φάγη. Επείνων τα κακομοίρα...
Τέλος, υπό τον τίτλον “Δυστυχισμένοι”: Ο ανήρ έλειπεν όλην την ημέραν εις την ταβέρναν. Η γυνή προσεπάθει ν’ αποκοιμίση με ολίγον ξηρόν άρτον τα πέντε τέκνα, βλασφημούσα άμα την ώραν που είχεν υπανδρευθή. Τα μεσάνυχτα επέστρεψεν ο σύζυγός της. αυτή τον ύβρισε νευρική, με φωνήν οξείαν, εκείνος την έδειρε με τήν ράβδον την οξώδη και μετ’ ολίγον οι δύο επλάγιασαν χωρίς να κάμουν την προσευχήν των και ήρχισαν να ροχαλίζουν...
Αυτά και άλλα παρόμοια “λάφυρα” μας μετέφερε στην τάξη από το χρυσωρυχείο του Παπαδιαμάντη. Και τα δεχόμαστε όλοι με χαρά, καθώς τα απόθετε στις ψυχές μας ο μικρός λαφυραγωγός με την ωραία φωνή του, κυβερνημένη πάντοτε από τους αυστηρούς κανόνες της γραμματικής εθιμοτυπίας... Τα “τεμάχη” αυτά ελειτούργησαν ως δολώματα και μας τραύηξαν γρήγορα στα “δείπνα” των αντίστοιχων διηγημάτων. Πρέπει, νομίζω, να σημειώσω ότι πρώτο σε τραυήγματα αναδείχθηκεν εκείνο το “δεν είμ’ εγώ βιολιτζής, μπάρμπα”. (= Ο Σημαδιακός).
Υστερ’ από την ανάγνωση δέκα περίπου διηγημάτων, που είχαν “αλιευθή” από την έκδοση Φέξη, ακολούθησε - περισσότερο από περιέργεια δική μου παρά από διδακτική ανάγκη - συζήτηση για το “τίνος λογής άνθρωπος ήταν αυτός που τά “γράψε”. Δυστυχώς δεν “κρατήθηκαν πρακτικά”. Σημειωνω μονάχα όσους χαρακτηρισμούς εκράτησεν η μνήμη του Ερρωμενέστερου και ή, δική μου: “Ηπρασσε (= εσύχναζε) στσι λειτουργίες, μα αγαπούσε και τσιμεζέδες” - “Εγάτεχε πολλά κι.αγαπούσε τους φτωχούς και το Θεό".
- “Ητονε πολλά ακατάδεχτος” - “Ητονε κατεχάρης στο κουπί” - “Περιγράφει όμορφα τσι γυναίκες, τα δεντρά και τη θάλασσα", κ.ε. - Στο προτελευταίο “δείπνο” - ήταν πιά τέλος του Φλεβάρη, και είχαμε καταπιασθή με τον Παπαδιαμάντη από τον Νοέμβριο - ανάθεσα στον Βερτούδο να γράψει μια “εργασία” και να μας εκθεσει, - αν το είχε βρει, εκείνο το “κάτι άλλο που ένιωθε, μα δεν μπορούσε ακόμη'να εξηγήσει” - όπως μου είχεν εκμυστηρευθή, αφού διαβάσαμε τον “Φτωχό Αγιο”.
Αλλά δεν ήταν γραφτό να τον ξαναδούμε! Την ίδια νύχτα το φτωχό μαθητικό του δωμάτιο, στην Ξύλινη Ντάμπια, δέχτηκε μια βόμβα απ’ αυτές που σχεδόν κάθε νύχτα έρριχναν οι Αγγλοι στην περιοχή του Ηρακλείου, που ήταν βάση ανεφοδιασμού των Γερμανών της Β. Αφρικής. (Σε παρόμοιο “φιλικό” βομβαρδισμό " είχε σκοτωθεί πριν λίγους μήνες και μιά άλλη μαθήτριά μας, η χαριτωμένη Αυγή Ανωγειανάκη, αδελφή του Φοίβου).
“Το πρωί μέσα στο γκρεμισμένο δωμάτιό τόυ βρήκαμε το πτώμα του Βερτούδου πεσμένο δίπλα στο τραπεζάκι - γραφείο του πεσμένο κι αυτό από τον τρανταγμό τής βόμβας. Τα βιβλία και τα τετράδιά του ήσαν σκορπισμένα γύρω του καταλαδωμένα από τον λύχνο, που είχε'πέσει κι αυτός από τον καντηλιέρη. Απ' αυτά ανεσύραμε, μισοκαμένους, και τους τόμους του Παπαδιαμάντη...
Ετσι, “εν προπλάσματι”, χάθηκε ο μικρρς Παπαδιαμαντολόγος “άμοιρος” κατά τον Ερρωμενέστερον, αλλά “ευδαίμων" κατά την γνώμην των Θρασυβούλων, πριν “επίδη την πασών ηδίστην ημέραν” της 11ης Οκτωβρίου 1944”...
Το αριστούργημα αυτό του Μενέλαου Παρλαμά με βοήθησε να το ανασύρω στη μνήμη ο καλός φίλος και μεγάλος Δάσκαλος Ζαχαρίας Σμυρνάκης. Τον ευχαριστώ από καρδιάς και γι’ αυτό αλλά και για οτιδήποτε άλλο, που ζητώ, ο Ζαχαρίας πάντα βρίσκει τον τρόπο και λύνει τις απορίες μου.
Πολλοί παλιοί Καστρινοί θυμούνται τα μαθήματα που γίνονταν στον γυναικωνίτη. Ο πολιούχος του Μεγάλου Κάστρου, που κλήθηκε να προστατεύσει και να υπερασπίσει τους Καστρινούς, έπρεπε να φροντίσει και για την αγωγή τους, τη μόρφωσή τους. Απο τον Ιερό αυτό Ναό που τόσοι πέρασαν, τόσοι συλλειτούργησαν, πατριάρχες, ιεράρχες, βασιλιάδες, πολιτικοί και πολιτειακοί άρχοντες, πιστοί σ’αυτό τον τόπο σε καιρούς χαλεπούς έμαθαν γράμματα τα Ελληνόπουλα. Αυτός ο Ναός περιέθαλψε ενδεείς, στερουμένους και κατατρεγμένους. Εδώ γιορτάστηκε η Ένωση, από κλήρο και λαό, της Κρήτης με την Ελλάδα Από εδώ, από τον Άγιο Μηνά ξεκίνησε ο φετινός εορτασμός, η επέτειος των εκατό χρόνων της πολυπόθητης Ένωσης.
Εδώ βρίσκει αποκούμπι ο κάθε ανήμπορος αλλά και ο κάθε Ηρακλειώτης ανάβοντας το κερί του και προσκυνώντας, αλλά και ευχαριστώντας, τον καπετάνιο του Μεγάλου Κάστρου τον δικό του Άγιο(!) με την ευσέβεια και την ευπρέπεια που του αρμόζει.
“Σημείον αναφοράς” για τους Ηρακλειώτες και όχι μόνο ο περικλεής ναός του προστάτη Αγίου, του καπετάνιου Αγίου Μηνά, που διαχρονικά είναι το καταφύγιο και η καταφυγή των ανθρώπων που τον λατρεύουν με ιδιαίτερη αγάπη.
